Działosza (herb szlachecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Działosza
Działosza
Alternatywne nazwy Działoska, Działoszyn
Pierwsza wzmianka 1413 (zapis), 1466 (pieczęć)
Herbowni
Miasta
Gminy

Działosza (Działoska, Działoszyn) – polski herb szlachecki. Spośród 69 rodów używających Działoszy do największego znaczenia doszli Hińczowie i pochodzący od nich Rogowscy. Znaczącym rodem byli też Giełgudowie, ale oni posługiwali się odmianą herbu (patrz herb Giełgud).

Opis herbu[edytuj | edytuj kod]

Opis zgodnie z klasycznymi regułami blazonowania:

W polu czerwonym biały róg jeleni i czarne skrzydło orle w słup. W klejnocie nad hełmem w koronie trzy pióra strusie.

Najwcześniejsze wzmianki[edytuj | edytuj kod]

Aktem unii horodelskiej w 1413 r. herb Działosza został przeniesiony na Litwę. Herb przyjął bojar litewski Wołczko Rokutowicz (przy akcie unii horodelskiej brakuje jednak pieczęci Działoszów (oderwana pieczęć) i nie wiadomo również kto reprezentował ród herbowy po stronie polskiej)[1].

Znana jest jedna pieczęć średniowieczna z herbem Działosza - pieczęć Hińczy z Rogowa przy dokumencie traktatu toruńskiego z 1466r[2][3].

Legendy herbowe[edytuj | edytuj kod]

Quote-alpha.png
Kiedy Bolesław III (1102-1139) z rycerstwem swem zabawiał się polowaniem, towarzysz nazwiskiem Działosza puścił się konno w pościg za uciekającym jeleniem, dogonił go, a schwyciwszy za róg, tak mocno trzymał, że ułamany w ręku mu pozostał. Tego samego dnia Działosza ubił sępa celnym rzutem buzdyganu w obecności króla. Otrzymał więc w nagrodę róg jeleni i skrzydło sępie jako klejnot[4].

Według legendy mający być protoplastą rodu rycerz Działosza miał także otrzymać od króla Bolesława Krzywoustego za dobrą służbę Rogów.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa herbu pochodzi najpewniej od nazwy osobowej (imienia) Działosza, Działosz (wybitnego członka lub protoplasty rodu)[5]. Takie nazwy osobowe są związane etymologicznie z wyrazem działać[6].

Warto również zauważyć, że w województwie łódzkim znajduje się miasto Działoszyn (nazwa notowana od 1411, jako miasto od 1412)[6]. Miasto to było jednak własnością Hińczów z Rogowa i jego nazwa ma pochodzić właśnie od herbu założycieli.

Herbowni[edytuj | edytuj kod]

Lista sporządzona została na postawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich)[7]. Lista nazwisk znajdująca się w artykule (w infoboksie po prawej stronie) pochodzi z Herbarza polskiego Tadeusza Gajla[8]. Jest to dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Działosza.

Od Hińczów mają pochodzić Rogowscy[4].

Część rodów wymienionych w spisie, zasiliła grono Działoszów za sprawą adopcji herbowej. Wspomnianego już wcześniej Wołczka Rokutowicza uznawali za swojego przodka Kokutowicze i Kukułkowicze (rodziny te używały przydomka Wołczko)[4].

Jedna rodzina - Giełgudowie mieli być nobilitowani pod koniec XVI wieku (mieli otrzymać herb odmieniony)[9].

Występujący na liście herbownych Dogielowie pierwotnie mieli używać herbu Trąby, który w XVII wieku jedna ich gałąź miała porzucić dla Działoszy. Występujące także na tej liście nazwisko Cyryna miało być właściwie przydomkiem jednej gałęzi Dogielów wziętym od imienia przodka tej rodziny Cyryaka, syna Jarosza (który miał żyć około 1500 roku)[10].

Według Ernsta Heinricha Kneschke jacyś przedstawiciele rodu Działoszów mieli przybyć i osiedlić się na Śląsku (w 1407 roku doradcą księcia oleśnickiego Konrada III miał być Peter Dzalusch, natomiast Nicolaus Dzialosch - doradcą księcia Jana Ziębickiego). Przedstawiciele tego rodu mieli początkowo używać nazwiska Zdalusch, Dzalusch, Dzialusch (a także Dzialosch, Zalosch, Salusch, Salosch). Z czasem trudna wymowa nazwiska miała ulec przekształceniu na Salisch (von Salisch); ród ten używał odmienionej Działoszy. Takiego samego pochodzenia miała być też osiadła na Śląsku rodzina von Nassengrief (wcześniej Nassengniev, także Nassadel). Potwierdzeniem wspólnego pochodzenia obu rodzin miało być to, że niektórzy przedstawiciele rodu von Salisch mieli się pisać von Salisch i Nassengriff (lub Nassengrief). W XVIII wieku von Salischowie (linia Grossgraben) mieli uzyskać pruski tytuł hrabiowski[11]. Jedna gałąź tej rodziny otrzymała w 1834 indygenat na Polskę i udowodniła tam szlachectwo. Z kolei Nassadlowie w różnych gałęziach mieli nazywać się Bredicki, Jastroniski, Stachowski[4].

Herb w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Herb ten miał przysługiwać tytułowemu bohaterowi powieści Przygody pana Marka Hińczy: rzecz z podań życia staroszlacheckiego Józefa Ignacego Kraszewskiego.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413. – Ród Wołczka Rokutowicza (Działoszów). „Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie”. VII, s. 217, 1924/5. Lwów. 
  2. Analiza dyplomatyczno-sfragistyczna dokumentów traktatu toruńskiego 1466 r, Tom 75,Część 1. „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Towarzystwo Naukowe w Toruniu”, s. 116, 1970. Wydana na zlecenie Polskiej Akademii Nauk. 
  3. Sławomir Górzyński, Jerzy Kochanowski, Adam Jońca: Herby szlachty polskiej". Warszawa: Wydawn. Uniwersytetu Warszawskiego i Wydawn. Alfa, 1990, s. 54. ISBN 83-230-0349-1.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Zbigniew Leszczyc: Herby szlachty polskiej T.1. Poznań: Fiedler Antoni, 1908, s. 88.
  5. Władysław Kowalenko; Polska Akademia Nauk. Komitet Słowianoznawstwa: Słownik starożytności słowiańskich: encyklopedyczny zarys kultury słowian od czasów najdawniejszych. T. 2. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961, s. 209. ISBN 8304000806.
  6. 6,0 6,1 Nazwy miast Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980, s. 68. ISBN 8304007045.
  7. AGAD historia: Zarys dziejów kształtowania się zasobu (pol.). [dostęp 13.08.2013].
  8. Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.
  9. Samuel Orgelbrand: Encyklopedyja powszechna. T. 9. Warszawa: Orgelbrand, 1869, s. 879.
  10. Seweryn Uruski: Rodzina.Herbarz szlachty polskiej. T. 2. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1905, s. 341.
  11. Ernst Heinrich Kneschke: Deutsche Grafenhäuser der Gegenwart: in heraldischer, historischer .... T. 2. Lipsk: 1853, s. 331.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Poprzedni

Dymsza
POL COA blank.svg
Herby ułożone alfabetycznie

Działosza
POL COA blank.svg
Następny

Działyński