Dzieła Augustyna z Hippony

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Średniowieczne przedstawienie Augustyna przy pracy pisarskiej

Dzieła Augustyna z Hippony – pisma św. Augustyna, doktora Kościoła, który tworzył na przełomie IV/V wieku w Italii oraz w Północnej Afryce, głównie w Hipponie, gdzie był biskupem i w Kartaginie – stolicy prowincji kościelnej.

O warsztacie pisarskim i źródłach dzieł Augustyna[edytuj | edytuj kod]

Augustyn był przede wszystkim teologiem, ale teologiem, który ściśle przestrzegał metodologii filozoficznej, która służyła mu do naukowego wyrażenia prawd objawionych[1]. Stąd jego refleksja intelektualna dała początek także niektórym ważnym ujęciom stricte filozoficznym[2][3].

Początek jego dojrzałej twórczości teologicznej stanowiły gruntowne studia nad myślą św. Pawła[4]. Augustyn poszukiwał odpowiedzi na pytanie o zło w człowieku i w świecie. To właśnie listy Apostoła Narodów, wraz z innymi księgami biblijnymi - jak wykazał A. Trapè oraz M.-F. Berrouard - były np. podstawowym źródłem do stworzenia pojęcia konkupiscencji (pożądliwości) - nie zaś filozofia platońska[5][6]. Augustyn był bardzo uniwersalnym teologiem, interesował się wieloma zagadnieniami, które z właściwą sobie dyscypliną intelektualną i precyzją rozumowania analizował. Jego podstawowa zasada głosiła, że wiedza, którą dostarcza Objawienie nie może być sprzeczna z danymi dostarczanymi przez nauki czerpiące z doświadczenia, np. przyrodnicze czy matematyczne. Podejście to docenił jeden z luminarzy epoki Odrodzenia Galileusz[7]. Szacunek biskupa Hippony dla danych nauk ścisłych - choć teologia była dla niego pierwszą z nauk - pokazuje następujący fragment. Augustyn komentuje w nim dwa źródła wiedzy na temat budowy sklepienia niebieskiego - Pismo święte i wiedzę astronomów:

Quote-alpha.png
Lecz spyta się jednak ktoś, czy tym, którzy przypisują niebu postać sfery, nie sprzeciwia się nasze Pismo, w którym napisano:«niebo rozpostarłeś jak namiot» (Ps 104,2 )? Oczywiście, że może się to sprzeciwiać, jeśli to, co oni mówią, jest błędne; albowiem raczej prawdą jest to, co twierdzi boski autorytet, niż hipotezy stawiane przez ludzką słabość. Ale gdyby potrafili wykazać to, tak przekonującymi dowodami, że nie byłoby tu żadnej wątpliwości, wtedy należy pokazać, iż to, co powiedziano o namiocie nie sprzeciwia się tym ich prawdziwym racjom. Inaczej sprzeciwiałoby się temu także samo nasze Pismo, które w innym miejscu powiada, że niebo jest zawieszone niczym sklepienie (Iz 40,22, za LXX). Cóż bowiem jest bardziej przeciwstawnego, niż rozciągnięta płasko skóra namiotowa i wypukły kształt sklepienia[8]

Augustyn mając swoje własne podejście do filozofii i teologii, przyswoił sobie całą różnorodność metod i punktów patrzenia. E. TeSelle podał zestaw dyscyplin i metod obecnie wykorzystywanych oddzielnie, które Augustyn stosował równolegle: filozofia przyrody, krytyka filozoficzna, fenomenologia duszy (phenomenology of finite spirit), teologia racjonalna, teologia doktrynalna inaczej teologia historii zbawienia, teologia spekulatywna albo Glaubenslehre, teologia mistagogiczna albo mistyczna, etyka, eklezjologia, teologia kultury, politologia, logika i retoryka[9].

Cała teologia Doktora Kościoła czerpała z jego egzegezy. «Doctrina christiana» była dla niego synonimem «doctrina de Scriptura sacra». Według opinii Ojca Lagrange'a, chociaż brak informacji historycznych i filologicznych, którymi dysponujemy obecnie był przyczyną licznych luk w egzegezie augustyńskiej, genialne intuicje oraz niezwykły «sensus Ecclesiae» w ogromnej części zrekompensowały tę słabość i pozwoliły Augustynowi odsłonić prawdziwe znaczenie bardzo niejasnych fragmentów biblijnych[10].

Klasyfikacja dzieł[edytuj | edytuj kod]

Dzieła Augustyna porządkuje się dwojako: chronologicznie i merytorycznie. Klasyfikacja chronologiczna ma za zadanie pomóc w śledzeniu rozwoju poglądów Augustyna na dany temat. Uporządkowanie merytoryczne pomaga studiować jego doktrynę w odniesieniu do konkretnych zagadnień, w które się angażował zależnie od etapu życia, zajęć czy posług, jakie pełnił w Kościele. Jak zawsze z klasyfikacją, nie jest ona zbyt rygorystyczna, niektóre dzieła można zakwalifikować do kilku kategorii jednocześnie.

Klasyfikacja merytoryczno-tematyczna[edytuj | edytuj kod]

Głowne działy tematyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Pisma autobiograficzne – Wyznania powstałe między 397 a 401 r., a więc w pierwszych latach biskupstwa, będące opisem jego własnej drogi duchowej. Sprostowania – dzieło opublikowane ok. 427 r. Augustyn zawarł w niej opis napisanych do tej pory dziewięćdziesięciu dzieł, wraz z wyjaśnieniami trudniejszych fragmentów. Dzieła te liczyły w sumie dwieście trzydzieści dwie księgi. Książka ta nie uwzględnia licznych homilii i listów[11].
  • Dialogi filozoficzne
  • Pisma apologetyczne – Państwo Boże publikowane w latach 413-426; O herezjach (De haeresibus) zredagowane w 428 r. oraz kazanie Przeciwko Żydom (Adversus Iudaeos) wygłoszone pod konie życia[11].
  • Trzy grupy pism powstałych w wyniku polemik w trakcie kontrowersji – manichejskiej, donatystycznej i pelagiańskiej.
  • Pisma antyariańskie, m.in. Przeciwko nauce Arian (Contra sermonem Arianorum) (418/419 r.) oraz dwa dzieła związane z dysputą z biskupem Gotów Maksyminem odbytą w 427/428 r.: Dyskusja z Maksyminem biskupem ariańskim oraz Przeciwko Maksyminowi (dwie księgi)[11].
  • pisma pastoralne, do których należy zaliczyć wiele homilii, komentarzy i listów na temat Pisma Świętego[12].
  • Pisma dogmatyczne, w których objaśniał tajemnice wiary, są wśród nich nauki dla katechumenów[13], teologia Trójcy Świętej (O Trójcy Świętej) czy wyjaśnienie sytuacji społeczno-duchowej Imperium Rzymskiego (Państwo Boże).
  • Pisma objaśniające Pismo Święte,
    • objaśnienia Starego Testamentu, zwłaszcza pierwszych trzech rozdziałów Księgi Rodzaju. Wielotomowe Objaśnienia do Psalmów (Enarrationes in Psalmos) Uwagi do Siedmioksięgu (Locutiones in Heptateuchum) oraz O problemach zachodzących w Siedmioksięgu (Quaestiones in H.) (419 r. )[11].
    • objaśnienia pism Nowego Testamentu, zwłaszcza Ewangelii św. Jana i Listów Janowych, Listu do Rzymian i do Galatów oraz św. Jakuba (411 r.), to ostatnie dzieło zaginęło[11].
  • Pisma z zakresu teologii moralnej, np. Chrześcijańska walka (De agone christiano), czy pisma poświęcone poszczególnym powołaniom, małżeństwu, dziewictwu, wdowieństwu, o cnotach powściągliwości, o mówieniu prawdy etc.[11]
  • Homilie
  • Listy
  • Reguły Augustyna
  • Utwory poetyckie, Psalm przeciwko stronnictwu Donata (Psalmus contra partem Donati) oraz Wiersz na cześć św. Nabora (Versus de S. Nabore), jedyny z przypisywanych uznany za autentyczny[11].

Dzieła polemiczne wobec manicheizmu[edytuj | edytuj kod]

Poglądy Augustyna w odniesieniu do doktryn manichejskich są dostępne współcześnie dzięki zachowanym pismom przeciw-manichejskim. Augustyn napisał ich w sumie trzynaście[14], Według pelagianina Juliana z Eklanum, a także niektórych autorów XX w., w odniesieniu do cielesności i pożądliwości Augustyn nie uwolnił się całkowicie spod wpływu doktryny Manesa. Zarzut ten, jak wykazał m.in. N. Cipriani OSA, jest wysoce nieobiektywny i pozbawiony racjonalnych podstaw. Nawrócenie Augustyna na wiarę katolicką dokonało się poprzez przezwyciężenie materializmu i dualizmu manichejskiego - zarówno metafizycznego jak i antropologicznego[15].

Wśróc pism anty-manichejskich Augustyna są m.in.:

Ponadto są dostępne zapisy polemicznych dysput, które Augustyn prowadził w Afryce północnej z manichejczykami pod koniec IV w., wśród nich:

  • Sprawozdanie z dyskusji z Fortunatem[23]
  • Przeciw Faustusowi[24]
  • Przeciw Sekundynowi[25]

Dzieła powstałe w związku z kontrowersją donatystyczną[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie do Afryki i święceniach kapłańskich (391 r.) Augustyn włączył się w działania mające zakończyć schizmę Donatyzmu. Opublikował wiele dzieł polemicznych i listów, m.in.:

Dzieła powstałe w związku z kontrowersją pelagiańską[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Kontrowersja pelagiańska.

Rok 412, w którym Augustyn napisał traktat O zasłużonych przez grzechy /karach/ i odpuszczeniu oraz o chrzcie niemowląt (De peccatorum meritis et remissione et de baptismo ), rozpoczął długoletnią polemikę biskupa Hippony z pelagianami. W czasie jej trwania powstało wiele traktatów, listów, homilii, w których Augustyn doprecyzował rozumienie grzechu pierworodnego oraz teologię łaski i wolnej woli. Ostatnim dziełem - przerwanym przez śmierć - był traktat polemiczny: Niedokończone dzieło przeciwko drugiej odpowiedzi Juliana (Contra secundam Iuliani responsionem imperfectum opus).

Dzieła o tematyce antropologicznej[edytuj | edytuj kod]

Znaczącym tematem w pismach Augustyna były zagadnienia antropologii filozoficznej. Poruszał je we wczesnych dialogach filozoficznych: Przeciw akademikom, O życiu szczęśliwym, O porządku, O nieśmiertelności duszy, O wolnej woli. Bardziej dojrzała refleksja w odniesieniu do teologii chrześcijańskiej, zawiera się takich dziełach jak Państwo Boże czy O Trójcy Świętej, a także w pismach skierowanych przeciw błędom manichejskim czy pelagiańskim, jak O duszy i jej pochodzeniu (De anima et eius origine; PL 44,475-548), czy O naturze dobra (De natura boni; PL 44,551-572)[29][30].

Wybrane homilie i kazania[edytuj | edytuj kod]

Homilie wygłoszone z różnych okazji, nie będące systematycznym komentarzem, jak np. do pism Janowych lub do psalmów, które zaliczane są do traktatów. Datowanie homilii za tabelą chronologiczną mów na stronie internetowej o Augustynie rzymskiego Instytutu Patrystycznego "Augustinianum"[31].

O Starym Testamencie[edytuj | edytuj kod]
  • po 391 Kazanie 20 Do Psalmu 51,12: Stwórz we mnie, o Boże, serce czyste, przekład z łaciny i oprac. Elżbieta Kolbus, "Vox Patrum", 32/33 (1997), s. 467-474.
O Nowym Testamencie[edytuj | edytuj kod]
  • 417-418 (tuż po Bożym Narodzeniu) Kazanie 51 Genealogia Chrystusa (De consonantia evangelistarum Matthaei et Lucae in Generationibus Domini; PL 38, 332-354, "Revue Benedictine" 91 (1981), 23-45, wydał P.P. Verbaken.
  •  ? Kazanie 162 O słowach Apostoła (1 Kor 6,9-20): "wszelki grzech popełniony przez człowieka jest na zewnątrz ciała; kto zaś grzeszy rozpustą, przeciwko własnemu ciału grzeszy". (De verbis apostoli /1 cor 6, 9-20/: "omne peccatum quodcumque fecerit homo,extra corpus est; qui autem fornicatur, in orpus proprium peccat" /fragmentum/; PL 38, 885-889; Nuova Biblioteca Agostiniana (NBA) XXXI/2).
Święta i okresy liturgiczne[edytuj | edytuj kod]
  • 410-415 Kazania o Symbolu (Sermones in traditione symboli 212-214[32], in reditione symboli 215), wydanie łacińsko-polskie, w: Symbol Apostolski w nauczaniu Ojców. L. Gładyszewski (przekład). Kraków: WAM, 2010, s. 68-117, seria: ŹMT 53. ISBN 978-83-7505-298-5.
Różne tematy[edytuj | edytuj kod]
  • Kazanie: O zniszczeniu miasta Rzymu, tłum i oprac. z j. angielskiego Kazimierz Obrycki, "Warszawskie Studia Teologiczne" 12/1 (1999), s. 157-170.

Listy[edytuj | edytuj kod]

Chronologia listów według tabeli chronologicznej na stronie internetowej o Augustynie rzymskiego Instytutu Patrystycznego "Augustinianum"[33].

  • 400 r. Odpowiedzi na zapytania Januariusza – listy 54-55 (Ad inquisitionem Ianuarii – epistulae 54-55) PL 33,199-223; CSEL 34.2. W listach Augustyn podaje m.in. jedną z definicji swojego rozumienia sakramentu[34].
  • Trzy listy do Bonifacego, biskupa Cataquas w Numidii:
    • ok. 408 r. List do Bonifacjusza 98 (Ad Bonifatium); istotny list dla poznania augustyńskiej teologii sakramentów, szczególnie chrztu[35].
    • Początek 417 r. List do Bonifacjusza 185 (Ad Bonifatium; w zbiorze listów wydanych przez J. Divjaka Epistula 17); przekład i oprac.: Jacek Pudliszewski. "Vox Patrum" 40/41 (2001), s. 515-517.
    • 417 r. List do Bonifacjusza 189 (Ad Bonifatium), przekład: Jan M. Krzemiński, w: Antologia listu starochrześcijańskiego. Leokadia Małunowiczówna (red.). Lublin: TN KUL, 1978, s. 136-142. (pol. • łac.). Augustyn pisze w nim, m.in. o tym, że służba w wojsku nie jest zakazana przez Boga, nie jest tak, że „Bogu nie może się podobać człowiek, który pełni służbę wojskową”. Biskup podał w liście szereg przykładów z Pisma Świętego: Dawid, Setnik; Korneliusz. Żołnierze przychodzili do Jana Chrzciciela. On zaś „nie zakazał służyć w wojsku, nakazał tylko, by poprzestawali na swoim żołdzie” (189,4; por. Łk 4,14).
  • Ok. 417 r. list 186 (191) O łasce Bożej przeciw herezji pelagiańskiej (Alypius et Augustinus Paulino episcopo, Epistola 186), tłum i oprac. Anna Strzelecka, "Poznańskie Studia Teologiczne", 9 (2000), s. 53-74.
  • Lato/jesień 418 r. List 190 (195) do Optata z Milewy O duszy ludzkiej i jej pochodzeniu; tł. i oprac. K. Obrycki, "Roczniki Teologiczne Warszawsko-Praskie" 3 (2003), s. 161-190.
  • Wybrane listy o charakterze kierownictwa duchowego[36]: Listy 208 (Do Felicji); 218 (do Palatyna); 243 (do Letusa); 247 (do Romulusa); 248 (do Sebastiana); 249 (do Restytuta); 250 (do Auksyliusza; 258 (do Marcjana); 259 (do Korneliusza); 262 (do Ekdycji); 263 (do Sapidy) w: Antologia listu starochrześcijańskiego. Jan M. Krzemiński (przekład); Leokadia Małunowiczówna (red.). Lublin: TN KUL, 1978, s. 143-198. (pol. • łac.)

Klasyfikacja chronologiczna dzieł[edytuj | edytuj kod]

Stale podejmowane są próby ustalenia chronologii dzieł Augustyna. Sam Augustyn dokonał tego w jednym z ostatnich swoich dzieł pt. Sprostowania[37].

Badania nad chronologią[edytuj | edytuj kod]

Klasyczną pozycją jest przedwojenne kompleksowe opracowanie dominikanina, profesora rzymskiego Angelicum, omawiające dzieła zgodnie z porządkiem Sprostowań i poszerzone o dzieła nie ujęte przez Augustyna:

  • Seraphinus M. Zarb, O.P.: Chronologia operum S. Augustini secundum ordinem Retractationum digesta : cum appendice de operibus in Retractationibus non recensitis. Rzym: Pontificium Institutum "Angelicum", 1934, s. 90.

Chronologię przedstawia również monumentalne dzieło niemieckiego uczonego:

  • Schanz, Geschichte der Romischen Litteratur, t. 3, (wyd 3e, 1922 r. ), t. 4.2, (1920);

A także:

  • E. Portalié: Augustin (Saint). 1. Vie, oeuvre et doctrine. W: Dictionnaire de théologie catholique (DTC). Wyd. 3. T. 1/2. Paryż: 1923, s. kol. 2311-2314.

Nowsze prace z dziedziny chronologii:

  • Artykuł w czasopiśmie Augustinus wydawanym przez hiszpańskich Augustianów (Orden de Agustinos Recoletos): José Anoz. Cronología de la producción agustiniana. „Augustinus”. 45 (2000). s. 229-312. [38]
  • A.-M. La Bonnardière, Recherches de chronologie augustinienne, Paris 1965
  • P.-M. Hombert: Nouvelles recherches de chronologie augustiniennes. Paryż: Institut d'Études Augustiniennes, 2000, seria: Collection des Études Augustiniennes, Série Antiquité, 163.

Na swojej stronie internetowej, profesor Instytutu Patrystycznego "Augustinianum" Alan D. Fitzgerald OSA zamieścił tablice opracowane przez Williama Harmlessa, S.J.[39].

Ponadto, jest wiele artykułów dotyczących poszczególnych dzieł, np.:

  • Anne-Marie La Bonnardière, Le date du «De Continentia» de Saint Augustin, "Revue des Études Augustiniennes" 5 (1957) 3, s.121-127.

Na temat chronologii Objaśnień do Psalmów:

  • St. Augustine on the Psalms. Hebgin, F. Corrigan (tłum. i oprac.). Westminster: 1960, s. 17-19, seria: Ancient Christian Writers (ACW) 29.

Chronologia kazań:

  • C. Lambot, Les manuscrits des sermons de saint Augustin utilisés par les Mauristes, "Revue Bénédictine", 79 (1969), s. 108.
  • Jacques Elfassi, Le sermon 150 de saint Augustin Édition critique et tentative de datation, "Revue des Études Augustiniennes", 45 (1999), s. 21-50.
Augustyn przy pracy pisarskiej. Najstarszy znany portret Augustyna, znajdujący się w bazylice św. Jana na Lateranie (VI w.)

Chronologiczna lista wybranych prac[edytuj | edytuj kod]

Wybrane dzieła według daty powstania - większość dat jest podana w przybliżeniu[39]:

  • 386 Przeciw akademikom (Contra academicos; PL[40] 32,905-958; CSEL[41] 63; CCL[42] 29; BA 4[43]), przeł. K. Augustyniak, [w:] tenże, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999 Znak FiR, s. 57-150.
  • 386 O życiu szczęśliwym (De beata vita; PL 32,959-976; CSEL 63; CCL 29, wyd. W. M. Green /1970/; BA 4), przeł. A. Świderkówna, [w:] tenże, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999 Znak FiR, s. 15-50.
  • 386 O porządku (De ordine; PL 32, 977-1020; CCL 29,87-137, wyd. W.M. Green /1970/; BA 4.1); przeł. J. Modrzejewski, [w:] tenże, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999 Znak FiR[44], s. 155-234.
  • 386/387 Solilokwia (Soliloquiorum libri duo; CSEL 89, 1-98, wyd. W. Hörmann /1986/), przeł. A. Świderkówna, [w:] tenże, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999 Znak FiR, s. 239-305.
  • 386-387 O nieśmiertelności duszy (De immortalitate animae, De inmortalitate animae; CSEL 89, 99-128, wyd. W. Hörmann /1986/; PL 32,1021-1034), przeł. L. Kuc, [w:] tenże, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999 Znak FiR, s. 311-334.
  • 387-388 O wielkości duszy (De quantitate animae; CSEL 89, 129-231, wyd. W. Hörmann /1986/; PL 32,1035-1080); przeł. D. Turkowska, [w:] tenże, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999 Znak FiR, s. 335-408.
  • 387-389 O obyczajach Kościoła Katolickiego i obyczajach manichejczyków (De moribus Ecclesiae catholicae et de moribus Manichaeorum libri duo; CSEL 90, s. 224, wyd. J.B. Bauer /1992/ ISBN 3-209-01222-9; PL 32,1309-1378).
  • 388-389 Przeciwko manichejczykom komentarz do Księgi Rodzaju (De Genesi contra Manichaeos libri duo; PL 34, 173-219; CSEL 91, wyd. Dorothea Weber /1998/ ISBN 3-7001-2713-8), przeł. J. Sulowski, [w:] tenże, Pisma egzegetyczne przeciw manichejczykom, Warszawa 1980 ATK PSP[45] 25, s. 21-82.
  • 388-395 O wolnej woli, (De libero arbitrio; CCL 29, 207-321, wyd. W. M. Green /1970/), przeł. Anna Trombala, [w:] tenże, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999 Znak FiR, s. 493-649.
  • 388-395 Księga osiemdziesięciu trzech kwestii (De diversis quaestionibus octoginta tribus, CCL 44A, 1-249, wyd. A. Mutzenbecher /1975/, wyd. pol. Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2012.).
  • 389-391 O prawdziwej wierze, (De vera religione); PL 34,121-172; CSEL 77; CCL 32; BA 8; przeł. J. Ptaszyński, [w:] tenże, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999 Znak FiR, s. 733-818.
  • 391 O pożytku wiary, (De utilitate credendi liber; PL 42, 65-92; CSEL 25,1-48, wyd. J. Zycha /1891/); przeł. J. Sulowski, [w:] tenże, Pisma przeciw manichejczykom, Warszawa 1990 ATK PSP 54, s. 33-65.
  • 392 Sprawozdanie z dyskusji z Fortunatem, (Contra Fortunatum disputatio; PL 42, 111-128; CSEL 25,81-112, wyd. J. Zycha /1891/); przeł. J. Sulowski, [w:] Pisma przeciw manichejczykom, Warszawa 1990 ATK PSP 54, s. 89-110.
  • 392-393 O dwóch duszach (De duabus animabus contra Manichaeos; PL 42, 93-112; CSEL 25,52-80, wyd. J. Zycha /1891/), przeł. J. Sulowski, [w:] Pisma przeciw manichejczykom, Warszawa 1990 ATK PSP 54, s. 67-88.
  • 393 O wierze i Symbolu (De fide et symbolo; CSEL 41, 1-32 wyd. J. Zycha /1900/; BA 9; PL 40:181-196); wydanie łacińsko-polskie, w: Symbol Apostolski w nauczaniu Ojców. L. Gładyszewski (przekład). Kraków: WAM, 2010, s. 15-59, seria: ŹMT 53. ISBN 978-83-7505-298-5.
  • 393/394 O kazaniu Pana na Górze (De sermone Domini in monte; CCL 35), przeł. ks. Stefan Ryznar CSsR, Jan Sulowski, [w:] O kazaniu Pana na Górze. Do Symplicjana o różnych problemach. Problemy ewangeliczne, Warszawa 1991 ATK PSP 48, s. 21-130. Obszerne omówienie tego dzieła: S.Th. Pinckaers OP: Komentarz św. Augustyna do Kazania na górze. W: tenże: Źródła moralności chrześcijańskiej. Agnieszka Kuryś (przekład). Poznań: W drodze, 1994, s. 145-164.
  • 393-394 Niedokończony komentarz słowny do Księgi Rodzaju (De Genesi ad litteram imperfectus liber[46]; PL 34, 220-245; CSEL 28,1 wyd. J. Zycha /1894/), [w:] tenże, Pisma egzegetyczne przeciw manichejczykom, przeł. J. Sulowski, Warszawa 1980 ATK PSP 25, s. 83-112.
  • 394 Przeciw Adimantowi uczniowi Maniego (Contra Adimantum Manichaei discipulum); PL 42,129-172; CSEL 25; BA 17.
  • 394-395 Rozpoczęty komentarz do Listu do Rzymian (Epistulae ad Romanos expositio inchoata; CSEL 84, 143-181, wyd. J. Divjak /1971/).
  • 394-395 Komentarz do Listu do Galatów (Epistolae ad Galatas expositionis liber unus; CSEL 84, 53-142, wyd. J. Divjak /1971/).
  • 395 O kłamaniu (De mendacio; CSEL 41; BA 2; PL 40:487-518).
  • 396-420 Objaśnienia psalmów (Enarrationes in Psalmos; CCL 34 oraz 38-40, wyd. E. Dekkers OSB, J. Fraipont /1956/), przeł. Jan Sulowski, oprac. Emil Stanula CSsR, Warszawa 1986 ATK PSP 37-42.
  • 396 (?) Komentarz do niektórych zdań z Listu do Rzymian (Expositio quarundam propositionum ex epistola ad Romanos; CSEL 84, 1-52, wyd. J. Divjak /1971/).
  • 397 Do Symplicjana o różnych problemach (De diversis quaestionibus ad Simplicianum, CCL 44, wyd. A. Mutzenbecher /1970/); przeł. ks. Stefan Ryznar CssR, Jan Sulowski, [w:] O kazaniu Pana na Górze. Do Symplicjana o różnych problemach. Problemy ewangeliczne, Warszawa 1991 ATK PSP 48, s. 131-192.
  • 397 Przeciw listowi Maniego, który nazywają «Listem podstawowym» (Contra epistolam Manichaei quam vocant fundamenti liber unus; CSEL 25,191-248, wyd. J. Zycha /1891/; PL 42, 173-205). Przekład polski: List, który nazywają «Listem podstawowym», przeł. J. Sulowski, w: Augustyn z Hippony, Pisma przeciw manichejczykom, Warszawa 1990 ATK PSP 54, s. 111-151.
  • 397-401 Wyznania (Confessiones, CCL 27, wyd. Lucas Verheijen OSA /1981/), przekład polski: Z.Kubiak, Kraków 1987, ISBN 978-83-240-0839-1.
  • 397-426 O nauce chrześcijańskiej (De doctrina christiana; CCL 32; CSEL 80, wyd. G. M. Green /1963/; BA 11, 149-541), przeł. J. Sulowski, [w:] O nauce chrześcijańskiej. Sprostowania, Warszawa 1979 ATK PSP 22, s. 17-134. Wydanie drugie, polsko-łacińskie: Warszawa 1989 IW Pax, s. 285,ISBN 83-211-1011-8.
  • 397-398 Przeciw Faustusowi (Contra Faustum Manichaeum; PL 42, 207-518; CSEL 25,247-797, wyd. J. Zycha /1891/).
    • Księgi I-XXI, przeł. Jan Sulowski, przejrz. i popr. ks. Jan Gliściński, Stanisław Kalinkowski, ks. Wincenty Myszor, ks. Kazimierz Obrycki, ks. Emil Stanula CssR, Warszawa 1991 ATK PSP 55, s. 272.
    • Księgi XXII-XXXIII, przeł. Jan Sulowski, [w:] Przeciw Faustusowi (księgi XXII-XXXIII). Przeciw Sekundynowi, Warszawa 1991 ATK PSP 56, s. 3-151.
  • 398-400 Poemat Psalm przeciw stronnictwu Donata (Psalmus contra partem Donati).
  • 399 Przeciw Sekundynowi (Contra Secundinum Manichaeum; PL 42,577-602), przeł. Jan Sulowski, [w:] Przeciw Faustusowi (księgi XXII-XXXIII). Przeciw Sekundynowi, Warszawa 1991 ATK PSP 56, s. 161-193.
  • 399-405 O naturze dobra (De natura boni; PL 42, 551-572; CSEL 25, 853-889. wyd. J. Zycha /1892/), przeł. Maria Maykowska, [w:] tenże, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999 Znak FiR, s. 829-863.
  • 400 O zgodności Ewangelistów (De consensu Evangelistarum; CSEL 43), przeł. J. Sulowski, wstęp i oprac. E. Stanula CSsR, Warszawa 1989 ATK PSP 50, s. 267.
  • 400 Początkowe nauczanie religii, dosł.: O początkujących, mających być katechizowanymi (De catechizandis rudibus; CCL 46, 115-178, wyd. I.B. Bauer /1969/; BA 11, -147), przeł. Władysław Budzik, [w:] tenże, Pisma katechetyczne, Warszawa 1952, s. 1-60.
  • 400 O wierze w rzeczy niewidzialne (De fide rerum quae non videntur; PL 40:171-180; CCL 46; BA 8).
  • 400 Przeciwko listowi Parmenianusa (Contra epistolam Parmeniani; CSEL 51; BA 28; PL 43:33-108).
  • 400/401 O chrzcie przeciw donatystom (De baptismo contra Donatistas; CSEL 51; BA 29; PL 43:107-244), tłumaczenie polskie: O chrzcie. A. Żurek (przekład). Kraków: Wydawnictwo WAM, 2006, s. 237, seria: Źródła Myśli Teologicznej 38. ISBN 8373186158..
  • 400-405 Przeciwko listom Petyliana (Contra litteras Petiliani; CSEL 53; BA 30 PL 43:245-383.)
  • 400-419 O Trójcy Świętej (De Trinitate; CCL 50 / 50A, wyd. W.J. Mountain, Fr. Gloire /1968/), przeł. M. Stokowska, Poznań-Warszawa-Lublin 1963, POK[47] 25, s. 490.
  • 401-415 Komentarz słowny do Księgi Rodzaju (De Genesi ad litteram libri duodecim; BA 48 i 49, przekł. franc., wstęp i przypisy: P. Agaësse, A. Solignac /1972/), przeł. J. Sulowski, [w:] tenże, Pisma egzegetyczne przeciw manichejczykom, Warszawa 1980 ATK PSP 25 s. 113-382.
  • 401 Wartości małżeństwa (De bono coniugali; CSEL 41,185-231, wyd. J. Zycha /1900/; PL 40, 373-396), przeł. ks. Wacław Eborowicz, [w:] Pisma świętego Augustyna o małżeństwie i dziewictwie. Przekład i komentarz, red. ks. Augustyn Eckmann, Lublin 2003 Towarzystwo Naukowe KUL, s. 73-116.
  • 401 O świętym dziewictwie (De sancta virginitate; CSEL 41,233-302, wyd. J. Zycha /1900/; PL 40, 397-428), przeł. Renata Bobel, Honorata Bojko, [w:] Pisma świętego Augustyna o małżeństwie i dziewictwie. Przekład i komentarz, red. ks. Augustyn Eckmann, Lublin 2003 Towarzystwo Naukowe KUL, s. 117-182.
  • 401 Przeciwko Kreskoniuszowi uczonemu donatyście (Contra Cresconium grammaticum donatistam libri quatuor; CSEL 52; BA 31; PL 43,445-594).
  • 406/412 Wyjaśnienie sześciu kwestii przeciw poganom albo list 102 (Sex quaestiones contra paganos expositae seu Epistola 102; CSEL 34, 545-578, wyd. Al. Goldbacher /1895/; PL 33, 372-373).
  • 406-430 Homilie na Ewangelię św. Jana (In Iohannis Evangelium tractatus centum viginti quatuor; CCL 36), przeł. Wł. Szołdrski CSsR, [w:] tenże, Homilie na Ewangelię i Pierwszy List św. Jana, Warszawa 1974 ATK PSP 15, cz. 1, s. 544, cz. 2, s. 9-379.
  • 407-409 Homilie na Pierwszy List św. Jana (In epistolam Ioannis ad Parthos; PL 35, 1977-2062), [w:] tenże, Homilie na Ewangelię i Pierwszy List św. Jana, Warszawa 1974 ATK PSP 15 cz. 2, s. 381-502.
  • 411 O doskonałym wdowieństwie (De bono viduitatis; CSEL 41,303-343, wyd. J. Zycha /1900/; PL 40, 429-450), przeł. ks. Tadeusz Gacia, [w:] Pisma świętego Augustyna o małżeństwie i dziewictwie. Przekład i komentarz, red. ks. Augustyn Eckmann, Lublin 2003 Towarzystwo Naukowe KUL, s. 183-222.
  • 411 O jednym chrzcie przeciw Petylianowi (De unico baptismo contra Petilianum; PL 43:595-614; CSEL 53; BA 31) – plemika z donatystą, biskupem Petylianem.
  • 412 O zasłużonych przez grzechy /karach/ i odpuszczeniu oraz o chrzcie niemowląt (De peccatorum meritis et remissione et de baptismo parvulorum; CSEL 60, 1-151, wyd. C. F. Urba, J. Zycha /1913/).
  • 412 Duch a litera (De spiritu et littera; CSEL 60, wyd. C. F. Urba, J. Zycha /1913/), przekład polski: W. Eborowicz, Warszawa: ATK 1977, s. 156, seria PSP 19 z.3.
  • 412 Streszczenie rozmowy z donatystami (Breviliculus collationis cum Donatistis; CSEL 53; BA 32; PL 43:651-690)
  • 412-413 O wierze i uczynkach (De fide et operibus; PL 40,197-230; CSEL 41; BA 8).
  • 413-427 Państwo Boże (De civitate Dei; CCL 47-48), przeł. Władysław Kubicki, Kęty 1998 Wydawnictwo ANTYK – Marek Derewiecki, s. 968.
  • 414-415 O naturze i łasce (De natura et gratia; CSEL 60,231-299, wyd. C. F. Urba, J. Zycha /1913/; PL 44 271).
  • 415 Odpowiedź świętego Augustyna na memoriał Orozjusza w sprawie błędów Pryscylian i Orygenistów (Contra Priscillianistas et Origenistas; PL 42:669-678; CCL 49) tłum. z łaciny i oprac. Kazimierz Obrycki, "Roczniki Teologiczne Warszawsko-Praskie", 2 (2002), s. 143-170.
  • 415-416 O doskonałości sprawiedliwości człowieka (De perfectione iustitiae hominis; CSEL 42, 1-48, wyd. C. F. Urba, J. Zycha /1902/; PL 44, 291-318).
  • 417 Dzieje procesu Pelagiusza (De gestis Pelagii; PL 44,319-360; CSEL 42, 50-122, wyd. C. F. Urba, J. Zycha /1902/); przeł. ks. Kazimierz Obrycki, [w:] Grzech Pierworodny, Kraków 1999 ŹMT[48] 12, s. 191-274.
  • 418 O cierpliwości (De patientia; PL 40,611-626 CSEL 41; BA 2), przeł. Zbigniew Wróbel. "Vox Patrum" 36/37 (1999), s. 477-495.
  • 418 O łasce Chrystusa i grzechu pierworodnym (De gratia Christi et de peccato originali; CSEL 42, 123-206, wyd. C. F. Urba, J. Zycha /1902/; PL 44, 359-410).
  • 418 O powściągliwości (De continentia; CSEL 41, 139-183, wyd. J. Zycha /1900/; PL 40, 349-372), przeł. ks. Sylwester Laskowski, [w:] Pisma świętego Augustyna o małżeństwie i dziewictwie. Przekład i komentarz, red. ks. Augustyn Eckmann, Lublin 2003 Towarzystwo Naukowe KUL, s. 299-342.
  • 418-419 Przeciw homilii ariańskiej (Contra sermonem Arianorum; CSEL 92, wyd. M. J. Suda /Wiedeń 2000/ ISBN 3-7001-2900-9)
  • 419 O problemach zachodzących w Siedmioksięgu (Quaestiones in Heptateuchum; CSEL 39, wyd. J. Zycha, reprint 2013 ISBN 978-3-7001-7523-0).
  • 419-420 Przeciw Gaudencjuszowi, biskupowi donatystów (Contra Gaudentium Donatistarum episcopum; CSEL 53; PL 43, 707-758; BA 32).
  • 419-420 Cudzołożne małżeństwa (Ad Pollentium de adulterinis coniugiis libri duo, CSEL 41,345-410, wyd. J. Zycha /1900/; PL 40, 451-486), przeł. ks. Sylwester Laskowski, [w:] Pisma świętego Augustyna o małżeństwie i dziewictwie. Przekład i komentarz, red. ks. Augustyn Eckmann, Lublin 2003 Towarzystwo Naukowe KUL, s. 223-297. Pollencjusz uważał, że cudzołóstwo – powodujące duchową śmierć duszy – na podobieństwo śmierci fizycznej miało moc niszczenia (rozwiązywania) węzła małżeńskiego[49].
  • 419-420 Małżeństwo i pożądliwość (De nuptiis et concupiscentia libri duo; PL 44, 413-474; CSEL 42, 207-319, wyd. C. F. Urba, J. Zycha /1902/); tłumaczenie polskie: Małżeństwo i pożądliwość (księga I), przeł. Krzysztof Kościelniak OFMConv, [w:] Pisma świętego Augustyna o małżeństwie i dziewictwie. Przekład i komentarz, red. ks. Augustyn Eckmann, Lublin 2003 Towarzystwo Naukowe KUL, s. 343-390.
  • 419-420 Przeciw nieprzyjaciołom Prawa i Proroków (Contra adversarium legis et prophetarum; PL 42:603-666; CCL 49).
  • 420 Przeciwko dwom listom pelagian (Contra duas epistulas Pelagianorum; PL 40:517-638; CSEL 60,421-570, wyd. C. F. Urba, J. Zycha /1913/; BA 23).
  • 420 Przeciw kłamaniu (Contra mendacium; CSEL 41; PL 40:517-548; BA 2).
  • 420-422 O trosce wobec zmarłych (De cura pro mortuis gerenda; CSEL 41; PL 40:591-610; BA 2).
  • 421 Przeciw Julianowi (Contra Iulianum; PL 44, 641-874), przeł. ks. Wacław Eborowicz, Warszawa 1977 ATK PSP 19, z. 1 s. 236, z. 2 s. 258.
  • 421 Podręcznik dla Wawrzyńca, czyli o wierze, nadziei i miłości (Enchiridion ad Laurentium de fide et spe et caritate; CCL 46,49-114, wyd. E. Evans, 1969); tłumaczenie polskie: przeł. Władysław Budzik, [w:] tenże, Pisma katechetyczne, Warszawa 1952, s. 77-170.
  • 421 O naturze i pochodzeniu duszy (De natura et origine animae libri quattuor; CSEL 60, 301-420, wyd. C. F. Urba, J. Zycha /1913/; PL 44:475-548; BA 22).
  • 425? O wyznaniu wiary do katechumenów (De symbolo ad catechumenos; CCL 46; PL 40,627-636).
  • 426-427 Nagana i łaska (De correptione et gratia; CSEL 92, wyd. G. Folliet /Wiedeń 2000/ ISBN 3-7001-2900-9; PL 44, 915-946). Tłumaczenie polskie: W. Eborowicz, [w:] Augustyn, Łaska, wiara, przeznaczenie, Poznań 1971 POK 27, s. 169-205.
  • 426-427 Sprostowania (Retractationum libri duo; CCL 57), przeł. Jan Sulowski, [w:] tenże, O nauce chrześcijańskiej. Sprostowania, Warszawa 1979 ATK PSP 22, s. 181-287.
  • 426-427 O łasce i wolnej woli (De gratia et libero arbitrio; BA 24; PL 44,881-912).
  • 428-429 O przeznaczeniu świętych (De praedestinatione sanctorum, BA 24; PL 44,959-992).
  • 428-429 Dar wytrwania, do Prospera i Hilarego (De dono perseverantiae liber ad Prosperum et Hilarium; PL 45,993-1034; BA 24,600-765, kom. i przekład franc. Jean Chéné /1962/); przeł. Wacław Eborowicz, [w:] Łaska, wiara, przeznaczenie, Poznań 1971 POK 27, s. 335-385.
  • 429-430? O pożytku płynącym z poszczenia (De utilitate ieiunii, CCL 46, 225-241, wyd. S.D. Ruegg /1969/; BA 2, 513-539, PL 40,669-678).
  • 429-430 Niedokończone dzieło przeciwko drugiej odpowiedzi Juliana (Contra secundam Iuliani responsionem imperfectum opus, CSEL 85/1 /księgi 1-3/, wydali E. Kalinka, M. Zelzer, 1974; CSEL 85/2 /księgi 4-6/, wydała M. Zelzer, 2004).
  • ok. 429-430 (pod koniec życia[50]) Traktat przeciwko Żydom (Adversus Iudaeos; wyd. J. L. Bazant Hegermark, Aur. Augustini liber ad Orosium... sermo aduersus Iudaeos (rozprawa), Wiedeń 1969, s.24-63[51]; PL 42,51-64), przeł. A. Pawlina OP w: „Teofil. Pismo studentów Kolegium filozoficzno-teologicznego dominikanów”. 29 (2011). s. 94-112. Kraków.  ISSN 1506-8714[52].
  •  ? Reguła (Regula ad servos Dei; wyd. Luc Verheijen OSA: La Règle de Saint Augustin, t. I-II, Paryż 1967 Wydawnictwo Études Augustiniennes), przeł. ks. Marek Starowieyski, [w:] dzieło zbiorowe, Starożytne reguły zakonne, Warszawa 1980 ATK PSP 26, s. 73-102.

Przypisy

  1. Por. K. Wojtyła, Dobro i wartość, s. 110
  2. Por. F.-J Thonnard. Augustinisme et Thomisme comme Philosophies Chrétiennes. . s. 255-258. 
  3. F.-J Thonnard. La philosophie et sa méthode rationnelle en augustinisme. . s. 11-30. 
  4. Por. A. Trapè: S. Agostino: Introduzione alla Dottrina della Grazia. T. I. Natura e Grazia. s. 103. O formacji teologicznej Augustyna zob. tegoż autora: Święty Augustyn - człowiek, duszpasterz, mistyk. s. 131-137.
  5. Por. A. Trapè: S. Agostino: Introduzione alla Dottrina della Grazia. s. 112.
  6. M.-F. Berrouard. Exégèse augustinienne de Rom., 7, 7-25 entre 396 et 418. . s. 106-108 oraz 191. 
  7. Por. H. Chadwick, Augustyn, przeł. Tadeusz Szafrański, Warszawa 2000, s. 128
  8. Sed, ait aliquis, quomodo non est contrarium his qui figuram sphaerae coelo tribuunt, quod scriptum est in Litteris nostris, Qui extendit coelum sicut pellem? Sit sane contrarium, si falsum est quod illi dicunt: hoc enim verum est quod divina dicit auctoritas, potius quam illud quod humana infirmitas conicit. Sed si forte illud talibus illi documentis probare potuerint, ut dubitari inde non debeat; demonstrandum est hoc quod apud nos de pelle dictum est, veris illis rationibus non esse contrarium: alioquin contrarium erit etiam ipsis in alio loco Scripturis nostris, ubi coelum dicitur velut camera esse suspensum. Quid enim tam diversum et sibimet adversum, quam plana pellis extensio, et camerae curva convexio? (De Genesi ad litteram, II, 9.21; BA 48, 176; PL 34, 271); tłumaczenie polskie: Komentarz słowny do Księgi Rodzaju, przeł. J. Sulowski, [w:] tenże, Pisma egzegetyczne przeciw manichejczykom, Warszawa 1980 ATK PSP 25 s. 139
  9. Por. Eugene TeSelle: Augustine the Theologian. London: 1970, s. 347–349. ISBN 0223-97728-4. Wydanie marzec 2002: ISBN 1-57910-918-7.
  10. Por. M. J. Lagrange, Lés rétractations exégétiques de saint Augustin, w: Miscellanea Agostiniana, t. 2, Rzym 1931, s. 373-395; Por. J. Ries, La Bible chez Augustin et les Manicheéns cz. 2., „Revue des études augustiniennes” 9 (1963), s. 211; por. Por. K. Broszkowski OP, Warsztat egzegetyczny św. Augustyna i jego ukierunkowanie metafizyczne – rozdz. 1. pracy doktorskiej Świętość sakramentu małżeństwa wobec konsekwencji grzechu pierworodnego w nauczaniu św. Augustyna z Hippony, (maszynopis komputerowy) Warszawa: UKSW 2008, s. 30 oraz 46.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 Por. Altaner B., Stuiber A.: II. Pisma Augustyna. W: Tenże: Patrologia. Życie, pisma i nauka Ojców Kościoła. s. 547-569.
  12. Por. Goulven Madec. Sur une nouvelle introduction à la pensée d'Augustin. . s. 2. 
  13. Por. William Harmless SJ: Augustine and the Catechumenate. Collegville, Minnesota: Liturgical Press, 1995, s. 406. ISBN 0-8146-6132-7.
  14. W. Eborowicz: O naturze dobra - wstęp. W: Św. Augustyn: Dialogi filozoficzne. s. 819.
  15. Por. N. Cipriani. Oskarżenie Augustyna o manicheizm przez Juliana z Eklanum. . s. 344. 
  16. De Genesi contra Manichaeos libri duo; PL 34, 173-219; CSEL 91, wyd. Dorothea Weber /1998/ ISBN 3-7001-2713-8), przeł. J. Sulowski, w: tenże, Pisma egzegetyczne przeciw manichejczykom, Warszawa 1980 ATK PSP 25, s. 21-82.
  17. De Genesi ad litteram imperfectus liber; PL 34, 220-245; CSEL 28,1 wyd. J. Zycha /1894/), w: tenże, Pisma egzegetyczne przeciw manichejczykom, przeł. J. Sulowski, Warszawa 1980 ATK PSP 25, s. 83-112
  18. De Genesi ad litteram libri duodecim; BA 48 i 49, przekł. franc., wstęp i przypisy: P. Agaësse, A. Solignac /1972/), przeł. J. Sulowski, w: tenże, Pisma egzegetyczne przeciw manichejczykom, Warszawa 1980 ATK PSP 25 s. 113-382.
  19. Przeł. J. Ptaszyński, [w:] tenże, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999 Znak FiR, s. 733-818
  20. Przekład polski: List, który nazywają «Listem podstawowym», przeł. J. Sulowski, w: Augustyn z Hippony, Pisma przeciw manichejczykom, Warszawa 1990 ATK PSP 54, s. 111-151.
  21. przeł. Maria Maykowska, [w:] tenże, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999 Znak FiR, s. 829-863
  22. De bono coniugali; CSEL] 41,185-231, wyd. J. Zycha /1900/; PL 40, 373-396, przeł. ks. Wacław Eborowicz, w:Pisma świętego Augustyna o małżeństwie i dziewictwie. Przekład i komentarz, red. ks. Augustyn Eckmann, Lublin 2003 Towarzystwo Naukowe KUL, s. 73-116
  23. Contra Fortunatum disputatio; PL 42, 111-128; CSEL 25,81-112, wyd. J. Zycha /1891/); przeł. J. Sulowski, [w:] Pisma przeciw manichejczykom, Warszawa 1990 ATK PSP 54, s. 89-110.
  24. Contra Faustum Manichaeum; PL 42, 207-518; CSEL 25,247-797, wyd. J. Zycha /1891/); przekład polski: Księgi I-XXI, przeł. Jan Sulowski, przejrz. i popr. ks. Jan Gliściński, Stanisław Kalinkowski, ks. Wincenty Myszor, ks. Kazimierz Obrycki, ks. Emil Stanula CssR, Warszawa 1991 ATK PSP 55, s. 272; Księgi XXII-XXXIII, przeł. Jan Sulowski, [w:] Przeciw Faustusowi (księgi XXII-XXXIII). Przeciw Sekundynowi, Warszawa 1991 ATK PSP 56, s. 3-151.
  25. Contra Secundinum Manichaeum; PL 42,577-602, przeł. Jan Sulowski, [w:] Przeciw Faustusowi (księgi XXII-XXXIII). Przeciw Sekundynowi, Warszawa 1991 ATK PSP 56, s. 161-193.
  26. Przekład polski: O chrzcie. A. Żurek (przekład). Kraków: Wydawnictwo WAM, 2006, s. 237, seria: Źródła Myśli Teologicznej 38. ISBN 8373186158..
  27. Por. E. Portalié: Augustin. W: Dictionnaire de théologie catholique (DTC). Wyd. 3. T. 1/2. Paryż: 1923, s. kol. 2277-2280.
  28. Zob. teksty zawarte w t. 43 kolekcji Patrologia Latina dostępne w całości w internecie po łacinie: S. Aurelii Augustini opera omnia: Patrologiae Latinae elenchus PL 43. W: augustinus.it [on-line]. [dostęp 2013-12-30].
  29. S. Kowalczyk: Człowiek i Bóg w nauce świętego Augustyna. s. 19-24.
  30. S. Kowalczyk: Ciało człowieka w refleksji filozoficznej. s. 44-45.
  31. Tavola cronologica dei discorsi. W: augustinus.it [on-line]. [dostęp 2013-04-01].
  32. Kazanie 214 zostało wygłoszone w 390 lub 391 r. przed Wielkanocą, niedługo po otrzymaniu święceń prezbiteratu, por. Symbol Apostolski w nauczaniu Ojców. L. Gładyszewski (przekład). Kraków: WAM, 2010, s. 90, seria: ŹMT 53.
  33. Tavola cronologica delle lettere. W: augustinus.it [on-line]. [dostęp 2013-04-01].
  34. Por. P. Th. Camelot OP. "Sacramentum" Notes de théologie sacramentaire augustinniene. „Revue Thomiste”. n (1957). s. 431-433. 
  35. Zob. List 98 (łac.)
  36. Por. Leokadia Małunowiczówna: Przedmowa. W: Antologia listu starochrześcijańskiego. Jan M. Krzemiński (przekład); Leokadia Małunowiczówna (red.). Lublin: TN KUL, 1978, s. 5.
  37. Retractationum libri duo; CCL 57, przekład polski: Jan Sulowski, w: tenże, O nauce chrześcijańskiej. Sprostowania, Warszawa 1979 ATK PSP 22, s. 181-287.
  38. Strona internetowa periodyku: Augustinus
  39. 39,0 39,1 Datowanie za Augustine's Works: Dates/Editions, oryginalne tabele oprac. William Harmless, S.J. Adaptacja i oprac. dla internetu Allan Fitzgerald, O.S.A., Większość tych dat należy uznać za przybliżone.
  40. PL - Patrologia Latina. ed. J.P. Migne, Paryż 1844-1855
  41. CSEL - Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum. Wiedeń 1866-
  42. CCL - Corpus Christianorum. Series Latina. Wydawnictwo Brepols, Turnhout 1953-
  43. BA - Bibliothèque augustinienne: Oeuvres de Saint Augustin, Wydawnictwo Études augustiniennes, Paryż 1936-
  44. FiR - Filozofia i Religia – seria Wydawnictwa Znak, Kraków 1993-
  45. PSP - Pisma Starożytnych Pisarzy – seria Wydawnictwa ATK-UKSW, Warszawa 1969-
  46. Zob. w Google Books: De Genesi ad litteram imperfectus liber
  47. POK - Pisma Ojców Kościoła – seria Wydawnictwa św. Wojciecha, Poznań 1924-
  48. ŹMT - Źródła Myśli Teologicznej, seria Wydawnictwa WAM, Kraków 1996-
  49. Por. Schmitt É.: Le mariage chrétien dans l'oeuvre de Saint Augustin. Une théologie baptismale de la vie conjugale. s. 224.
  50. Por. Altaner B., Stuiber A.: II. Pisma Augustyna. W: Tenże: Patrologia. Życie, pisma i nauka Ojców Kościoła. s. 555.
  51. Por. Clavis Patrum Latinorum n. 315, wyd. 3, Wydawnictwo Brepols 1995, seria Corpus Christianorum.
  52. Por. internetowa strona pisma Teofil. [dostęp 2013-04-01].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Spisy bibliografii[edytuj | edytuj kod]

  • Pełna lista polskich przekładów dzieł Augustyna z Hippony do 2004 r. - Wojciech Stawiszyński: Bibliografia patrystyczna 1901-2004. Kraków: Homini, 2005. ISBN 83-89598-96-5.
  • Obszerną bibliografię zawiera podręcznik patrologii: Altaner B., Stuiber A.: II. Pisma Augustyna. W: Tenże: Patrologia. Życie, pisma i nauka Ojców Kościoła. Paweł Pachciarek (przekład). Warszawa: IW PAX, 1990, s. 547-569.
  • Bavel, T., Van der Zande, F.: Repertoire bibliographique de Saint Augustin 1950-1960. The Hague: 1963.
  • C. Andresen: Bibliographia Augustiniana. Darmstadt 1973.
  • Ponadto roczne listy publikowane w czasopiśmie paryskim Revue d' Etudes Augustiniennes et Patristiques. [dostęp 2012-08-28].
  • Clavis Patrum Latinorum: Editio altera, E. Dekkers, E. Gaar (red.), The Hague: 1961, seria: Corpus Christianorum (CCL)

Słowniki i encyklopedie[edytuj | edytuj kod]

  • Augustinus-Lexicon. C. Mayer i in. (red.). 1986-.
  • Saint Augustine through the Ages: an Encyclopedia. Allan D. Fitzgerald, O.S.A., (red. nacz.). Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans, 1999. Encyklopedia ukazała się również w innych językach.
  • Thesaurus Augustinianus. Turnhout: Brepols, 1988, seria: CCL.

Opracowania[edytuj | edytuj kod]

  • Altaner B., Stuiber A.: II. Pisma Augustyna. W: Tenże: Patrologia. Życie, pisma i nauka Ojców Kościoła. Paweł Pachciarek (przekład). Warszawa: IW PAX, 1990, s. 547-569.
  • Cipriani N.. Oskarżenie Augustyna o manicheizm przez Juliana z Eklanum. „Vox Patrum”. 8 (1988). s. 333-350. 
  • Berrouard M.-F. Exégèse augustinienne de Rom., 7, 7-25 entre 396 et 418 avec de remarques sur les deux premières périodes de la crise «pélagienne». „Recherches Augustiniennes”. 16 (1981), s. 101-199. Paryż: Études augustiniennes.  ISBN 2-85121-040-8.
  • Eborowicz W.: O naturze dobra - wstęp. W: Św. Augustyn: Dialogi filozoficzne. Kraków: Znak, 1999, s. 819-828, seria: FiR. ISBN 83-7006-681-X.
  • Kornatowski W.: Społeczno-polityczna myśl św. Augustyna. Warszawa: PAX, 1965, s. 308. ISBN brak.
  • Kowalczyk S.: Człowiek i Bóg w nauce świętego Augustyna. Warszawa: ODiSS, 1987, s. 276. ISBN 83-7012-008-3.
  • Kowalczyk S.: Ciało człowieka w refleksji filozoficznej. Lublin: KUL, 2009, s. 206. ISBN 978-83-7363-799-3.
  • Madec G.. Sur une nouvelle introduction à la pensée d'Augustin. „Revue des Etudes Augustiniennes”. 38 (1982 N° 1-2). s. 100-111. ISSN 0035-2012. 
  • Portalié E.: Augustin (Saint). 1. Vie, oeuvre et doctrine. W: Dictionnaire de théologie catholique (DTC). Wyd. 3. T. 1/2. Paryż: 1923, s. kol. 2268-2472.
  • Schmitt É.: Le mariage chrétien dans l'oeuvre de Saint Augustin. Une théologie baptismale de la vie conjugale. Paryż: Études Augustiniennes, 1983, s. 318.
  • Thonnard F.-J. Augustinisme et Thomisme comme Philosophies Chrétiennes. „Revue des études augustiniennes”. 6 (1960). s. 255-258. Paryż. ISSN 0035-2012 (fr.). 
  • Thonnard F.-J. La philosophie et sa méthode rationnelle en augustinisme. „Revue des études augustiniennes”. 6 (1960). s. 11-30. Paryż. ISSN 0035-2012 (fr.). 
  • Trapè A.: S. Agostino: Introduzione alla Dottrina della Grazia. T. I. Natura e Grazia oraz t. II. Grazia e Libertà. Rzym: Città Nuova, 1990, seria: Collana di Studi Agostiniani 4.
  • Trapè A.: Święty Augustyn - człowiek, duszpasterz, mistyk. J. Sulowski (przeł.). Warszawa: IW "PAX", 1987, s. 358.
  • Wojtyła K.: Dobro i wartość. W: Tenże: Wykłady Lubelskie. Lublin: TN KUL, 1986, s. s. 75-178, seria: Źródła i monografie 120 (Człowiek i moralność 3). Wydanie 2: Lublin 2006, ISBN 83-7306-296-3

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]