Dzierżoniów

Z Wikipedii

Skocz do: nawigacji, szukaj

Współrzędne: 50°43'41″N 16°39'04″E / 50.72806, 16.65111

Dzierżoniów
Herb Flaga
Herb Dzierżoniowa Flaga Dzierżoniowa
Województwo dolnośląskie
Powiat dzierżoniowski
Gmina
• rodzaj		 Dzierżoniów
miejska
Założono XII wiek
Prawa miejskie połowa XIII
Burmistrz Marek Piorun
Powierzchnia 20,07 km²
Położenie (punkt) 50° 43' 41 '' N
16° 39' 04 '' E
Wysokość ok. 261 m n.p.m.
Ludność (2008)
• liczba
• gęstość
34 263[1]
1 707,2 os./km²
Strefa numeracyjna
 74
Kod pocztowy 58-200 do 58-205
Tablice rejestracyjne DDZ
Położenie na mapie Polski
"Tło mapy lokalizacyjnej, z zaznaczonymi granicami"
"Dzierżoniów"
Dzierżoniów
TERC10
(TERYT)		 5020102021
SIMC10 0983988
Miasta partnerskie Bischofsheim, Lanškroun, Crewe & Nantwich, Ałuszta, Serock, Kluczbork
Urząd miejski 3
Rynek 1 58-200 Dzierżoniów
tel. 74 645-08-02; faks 74 645-08-01
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa miasta

Dzierżoniów (do 1946 Rychbach, niem. Reichenbach im Eulengebirge) – miasto i gmina miejska w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim. Siedziba władz powiatu dzierżoniowskiego, władz miasta Dzierżoniowa oraz władz wiejskiej gminy Dzierżoniów. Położone w Kotlinie Dzierżoniowskiej, nad rzeką Piławą.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Obecna, polska nazwa miasta, nadana na cześć Jana Dzierżona – śląskiego pszczelarza.

Według danych z 31 grudnia 2008, miasto liczyło 34 263 mieszkańców.

Spis treści

[edytuj] Warunki naturalne

Dzierżoniów jest położony w Kotlinie Dzierżoniowskiej u podnóża Gór Sowich od południa i Masywu Ślęży od północy. Miasto leży nad rzeką Piława.

Według danych z roku 2002 6, Dzierżoniów ma obszar 20,07 km² (287. lokata w kraju), w tym:

  • użytki rolne: 63%
  • użytki leśne: 0%

Miasto stanowi 4,19% powierzchni powiatu.

[edytuj] Historia

 Osobny artykuł: zakony średniowiecznego Dzierżoniowa.

Kalendarium

  • XII w. – legendarne początki miasta.
  • 1159 – legendarna data wybudowania kościoła św. Jerzego przez księcia Bolesława Kędzierzawego.
  • 13 lutego 1258 – pierwsza pisemna wzmianka o Reichenbach i kościele św. Jerzego.
  • 1290 – miasto otrzymało pieczęć przedstawiającą św. Jerzego zabijającego smoka na tle murów miejskich – obecny herb miasta.
  • 1291 – miasto przeszło pod władzę Piasta świdnicko-ziębickiego – Bolka I Surowego.
  • pocz. XIV w. – budowa kościoła Niepokalanego Poczęcia NMP przez zakon augustianów-eremitów.
  • 1337 – uniezależnienie się od księcia świdnicko-jaworskiego.
  • 1338 – przekazanie przez księcia Bolka II kościoła św. Jerzego zakonowi rycerskiemu joannitów.
  • 1392 – miasto przeszło wraz z księstwem jaworsko-świdnickim do Korony Czeskiej.
  • XVI w. – rozwój miasta jako ośrodka tkactwa.
  • 1526 – przejście pod zwierzchnictwo Habsburgów.
  • 1618-1648 (wojna trzydziestoletnia) – pożary, wyludnienie i upadek miasta.
  • 1742 – przejście pod panowanie Prus.
  • 1780-1784 – wyburzenie starych domów i budowa w ich miejscu jednopiętrowych domów kalenicowych.
  • 1790 – spotkanie dyplomatów Prus, Szwecji, Anglii i Rzeczypospolitej, którego rezultatem było przymierze polsko-pruskie.
  • 1795-1798 – budowa kościoła NMP Matki Kościoła.
  • 1805 – założenie ewangelickiego cmentarza z kaplicą grobową Sadebecków.
  • 1813 – zawarcie tajnych układów, które zapoczątkowały powstanie VI koalicji antynapoleońskiej; spotkanie króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III oraz cara Aleksandra I.
  • 1815–1820 – stolica pruskiej rejencji dzierżoniowskiej.
  • 1871 – Prusy stają się częścią zjednoczonych Niemiec.
  • 1872-1875 – gruntowna przebudowa siedziby władz miejskich (ratusza).
  • 1945
    • 8 maja – zajęcie miasta przez wojska radzieckie.
    • przejęcie miejscowości przez administrację polską, rozpoczęcie wysiedlania jego dotychczasowych mieszkańców do Niemiec; specyfiką miasta był silny napływ osadników pochodzenia żydowskiego, wskutek czego stało się ono wówczas jednym z 6 największych skupisk ludności żydowskiej w Polsce[2].
    • uruchomienie Państwowej Fabryki Odbiorników Radiowych, późniejszych Zakładów Radiowych DIORA.
  • 1946 – zmiana nazwy miasta z Rychbach na Dzierżoniów[3] – na cześć ks. Jana Dzierżona, sławnego pszczelarza.
  • 1948 – Dzierżoniów liczy ok. 24 000 mieszkańców, w tym ok. 26% Żydów[potrzebne źródło].
  • lata 50. – emigracja ludności pochodzenia żydowskiego za granicę.
  • lata 60. – wyburzenie 13 zabytkowych kamienic, tworzących północną pierzeję rynku.
  • 1999 – uzyskanie przez Urząd Miasta certyfikatu ISO 9002 (pierwsza jednostka samorządowa w Polsce z certyfikatem ISO 9002).

[edytuj] Architektura

[edytuj] Układ urbanistyczny

(tekst do opracowania)

[edytuj] Zabytki

Ratusz Miejski oraz Rynek
Kościół (kaplica) pw. św. Trójcy
Kościół pw. NMP Matki Kościoła
Mury Miejskie
Poaugustiański kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP
 Osobny artykuł: Zabytki Dzierżoniowa.
  • Ratusz – wybudowany w XIII w. jako dom handlowy i centrum kupieckie. Od 1337 siedziba władz miejskich. W latach 1872-1875 gruntownie przebudowany.
  • Wieża ratuszowa – pozostałość po starym średniowiecznym ratuszu. Pełniła wtedy rolę strażnicy i punktu obronnego. Dziś jest punktem widokowym, skąd można podziwiać panoramę miasta i okolic.
  • Kościół św. Jerzego – wybudowany według legendy za czasów księcia Bolesława Kędzierzawego w 1159, faktycznie około roku 1230. W 1338 przekazany przez księcia Bolka II zakonowi rycerskiemu joannitów. Przebudowany w okresie XV-XVI w.
  • Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP – wybudowany w pocz. XIV w. przez zakon augustianów-eremitów.
  • Kościół Maryi Matki Kościoła – klasycystyczny kościół wybudowany w latach 1795-1798 według projektu architekta Carla Gottharda Langhansa.
    • Do 1962 r. funkcjonował jako świątynia ewangelicka, potem został przejęty przez miasto i używany jako magazyn meblowy. Pozbawiony właściwej opieki spłonął częściowo w 1973 r. Przekazany parafii katolickiej, został konsekrowany w 1979 r. i do 1984 r. odremontowany.
    • Kolumny w kościele są utrzymane w trzech stylach doryckim, jońskim i korynckim. Współczesny ołtarz został przeniesiony z kościoła pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP który pochodzi z XVIII w. Ołtarz jest przykładem barokowego malarstwa tablicowego.
  • Kościół Świętej Trójcy – wybudowany w XIII w. jako kaplica cmentarna. Przebudowany po pożarze w XIX w.
  • Kaplica grobowa rodu Sadebecków – wzniesiona w 1805 przez patrycjuszowski ród Sadebecków, jako centrum cmentarza ewangelickiego. Ma postać rotundy.
  • Mury obronne – wzniesione pod koniec XIII w. na polecenie księcia świdnickiego Bolka II. Wzmocnione basztami i półbasztami łupinowymi. Po wojnie husyckiej dobudowano mury zewnętrzne, tworząc w ten sposób pas zieleni (międzymurze). W XVIII w. częściowo zlikwidowane.
  • Synagoga w Dzierżoniowie – synagoga wybudowana w 1870 r.

[edytuj] Kultura

Kina i teatry w Dzierżoniowie:

  • Dzierżoniowski Ośrodek Kultury (DOK) – położony jest na skrzyżowaniu ulic Świdnickiej i Parkowej. Do Dzierżoniowskiego Ośrodka Kultury należy też kino Zbyszek.[4]
  • Kino-teatr Zbyszek (Kino im. Zbigniewa Cybulskiego), należące do Dzierżoniowskiego Ośrodka Kultury, kino położone jest przy ulicy Ignacego Daszyńskiego. Zostało nazwane imieniem Zbigniewa Cybulskiego, który w latach 1945-1947 mieszkał i uczył się w Dzierżoniowie.

[edytuj] Gospodarka

Największe firmy to[potrzebne źródło]: Tailor, Technika Szpitalna i Technika Szpitalna bis, Dionar, Kamitech, Galwanizer, Hak-Hol, Diotech, Faro i S.I."Elektromet" oraz działające w Wałbrzyskiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej INVEST-PARK podstrefa Dzierżoniów: Metzeler Automotive Profile Systems, Henkel Ceresit, Orion, Broen DZT, Libra, Ermosoga, Pamax, Domex.

[edytuj] Demografia

Struktura demograficzna mieszkańców Dzierżoniowa wg danych z 31 grudnia 2007 1:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 34 471 100 18 490 53,64 15 981 46,36
wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) 5 487 15,92 2 664 7,73 2 823 8,19
wiek produkcyjny (18–65 lat) 22 319 64,75 11 093 32,18 11 226 32,57
wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) 6 665 19,34 4 733 13,73 1 932 5,6

Według danych z roku 2006 1, średni dochód na mieszkańca wynosił 1780,51 zł.

[edytuj] Transport

Pierwsze połączenie kolejowe Dzierżoniów uzyskał 24 listopada 1855. Było to 1-torowa 25 km linia do Świdnicy, wzbogacona o dodatkowy, drugi tor w 1908. Niespełna 3 lata później, 1 listopada 1858 uruchomiono 2-torową 21 km linię do Ząbkowic Śląskich. Obydwa odcinki pozbawiono drugiego toru latem 1945, niedługo po wkroczeniu wojsk radzieckich.[5] Trzecią linią był krótki 1-torowy 5,9 km odcinek do Bielawy, otwarty 25 maja 1891. Po 86 latach eksploatacji, w maju 1977 wstrzymano na nim ruch pasażerski (w 2001 zawieszono przewozy towarowe, a od 2006 odcinek ten jest już nieprzejezdny). Czwartą i ostatnią linią był alternatywny, wyraźnie dłuższy od poprzedniego, 1-torowy 10,8 km odcinek do Bielawy Zachodniej uruchomiony 1 października 1900. Po 76 latach użytkowania został zamknięty w styczniu 1977,a następnie całkowicie rozebrany (1978).

Dzierżoniów obecnie przecina linia kolejowa nr 137 Katowice-Legnica.

[edytuj] Sport

(ksż)
 Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji od 2009-03.
Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

W Dzierżoniowie funkcjonuje jeden basen kryty i jeden odkryty, dwa boiska piłkarskie w tym jedno ze sztuczną murawą. Działa piłkarski klub Lechia Dzierżoniów, który w sezonie 2007/2008 gra w "Piast" IV lidze dolnośląskiej, klub piłki ręcznej Żagiew Dzierżoniów, który w sezonie 2007/2008 gra w I lidze, KSP Broen-Karo Dzierżoniów – klub pétanque, zwycięzca ligi PFP 2007, Towarzystwo Szachowe Ziemi Dzierżoniowskiej "Dwie Wieże" oraz klub sportowy taekwondo Tiger.

Ośrodek Sportu i Rekreacji: OSIR Dzierżoniów położony jest przy ulicy Strumykowej, niedaleko dworca kolejowego. Składa się ze: stadionu, boiska sztucznego, dwóch basenów kąpielowych, kortów tenisowych, hali sportowej, hotelu OSIR, oraz parkingu.

[edytuj] Życie religijne

Kościół pw. Chrystusa Króla

Katolicy w Dzierżonowie posiadają 7 kościółów. Miasto podzielone jest pomiędzy cztery parafie rzymskokatolickie, które podlegają pod dekanat Dzierżoniów w diecezji świdnickiej.

W mieście znajduje się także filiał Kościoła ewangelicko-augsburskiego, zbór "Betezda" Kościoła Zielonoświątkowego w RP, a także zbór Świeckiego Ruchu Misyjnego "Epifania".

Do końca lat 90. XX wieku w mieście funkcjonowała gmina żydowska.

[edytuj] Administracja

Ratusz

Dzierżoniów ma status gminy miejskiej. Mieszkańcy Dzierżoniowa wybierają do swojej rady miasta 21 radnych[6]. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Siedzibą władz miasta jest ratusz przy rynku. Dzierżoniów jest członkiem Związku Miast Polskich.

Burmistrzowie Dzierżoniowa po 1989:

  • Andrzej Bartoszyński (1989–1991)
  • Jacek Adamczyk (1991–1993)
  • Leszek Tymcio (1993–1998)
  • Grzegorz Kiejnich (1998–1999)
  • Marek Nowakowski (2000–2002)
  • Marek Mieczysław Piorun (od 2002)

Miasto jest siedzibą starostwa powiatu dzierżoniowskiego oraz siedzibą wiejskiej gminy Dzierżoniów. W mieście znajduje się także sąd rejonowy, prokuratura rejonowa, urząd skarbowy i urząd celny.

Mieszkańcy Dzierżoniowa wybierają parlamentarzystów z okręgu wyborczego Wałbrzych.

[edytuj] Podział administracyjny

Lista osiedli w Dzierżoniowie[potrzebne źródło]:

[edytuj] Miasta partnerskie

Miasto Kraj Data podpisania umowy
 Bischofsheim Niemcy Niemcy 1990-03-31
 Lanškroun Czechy Czechy 1999-10-27
 Crew and Nantwich Wielka Brytania Wielka Brytania 2005-10-22
 Ałuszta Ukraina Ukraina 2001-12-11
 Serock Polska Polska  ?

[edytuj] Sąsiednie gminy

Bielawa, gmina wiejska Dzierżoniów, Pieszyce.

[edytuj] Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym
  2. ↑ Engelking B., Tych F., Żbikowski A., Żyndul J.: Pamięć. Historia Żydów Polskich przed, w czasie, i po Zagładzie, Warszawa 2004, s. 187.
  3. ↑ Dzierżoniów. Zarys monografii miasta, pod redakcją S. Dąbrowskiego, Wrocław-Dzierżoniów 1998, s. 248.
  4. ↑ http://www.dok.pl/ Dzierżoniowski Ośrodek Kultury
  5. ↑ Ogólnopolska Baza Kolejowa (polski). [dostęp 18 stycznia 2009].
  6. ↑ Wybory samorządowe 2006 . Państwowa Komisja Wyborcza, 2006. [dostęp 2009-03-03].

[edytuj] Bibliografia

Dzierżoniów. Zarys monografii miasta, pod redakcją S. Dąbrowskiego, Wrocław-Dzierżoniów, 1998.

[edytuj] Linki zewnętrzne

Wikisłownik
Zobacz hasło Dzierżoniów w Wikisłowniku
Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Dzierżoniów
p • d • e
Osiedla Dzierżoniowa
Herb Dzierżoniowa
p • d • e
Miasta województwa dolnośląskiego
Bardo • Bielawa • Bierutów • Bogatynia • Boguszów-Gorce • Bolesławiec • Bolków • Brzeg Dolny • Bystrzyca Kłodzka • Chocianów • Chojnów • Duszniki-Zdrój • Dzierżoniów • Głogów • Głuszyca • Góra • Gryfów Śląski • Jawor • Jaworzyna Śląska • Jedlina-Zdrój • Jelcz-Laskowice • Jelenia Góra • Kamienna Góra • Karpacz • Kąty Wrocławskie • Kłodzko • Kowary • Kudowa-Zdrój • Lądek-Zdrój • Legnica • Leśna • Lubań • Lubawka • Lubin • Lubomierz • Lwówek Śląski • Mieroszów • Międzybórz • Międzylesie • Milicz • Mirsk • Niemcza • Nowa Ruda • Nowogrodziec • Oborniki Śląskie • Oleśnica • Olszyna • Oława • Piechowice • Pieńsk • Pieszyce • Piława Górna • Polanica-Zdrój • Polkowice • Prochowice • Prusice • Przemków • Radków • Siechnice • Sobótka • Stronie Śląskie • Strzegom • Strzelin • Syców • Szczawno-Zdrój • Szczytna • Szklarska Poręba • Ścinawa • Środa Śląska • Świdnica • Świebodzice • Świeradów-Zdrój • Świerzawa • Trzebnica • Twardogóra • Wałbrzych • Wąsosz • Węgliniec • Wiązów • Wleń • Wojcieszów • Wołów • Wrocław • Zawidów • Ząbkowice Śląskie • Zgorzelec • Ziębice • Złotoryja • Złoty Stok • Żarów • Żmigród
 Herb województwa dolnośląskiego
p • d • e
Powiat dzierżoniowski
Miasta
Bielawa • Dzierżoniów • Niemcza • Pieszyce • Piława Górna
 Herb powiatu dzierżoniowskiego
Gminy miejskie
Bielawa • Dzierżoniów • Pieszyce • Piława Górna
Gminy miejsko-wiejskie
Gminy wiejskie
Źródło „http://pl.wikipedia.org/wiki/Dzier%C5%BConi%C3%B3w”
Utwórz książkę