Dzierzba czarnoczelna
| Dzierzba czarnoczelna | |
| Lanius minor[1] | |
| J. F. Gmelin, 1788 | |
 |
|
| Systematyka | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | zwierzęta |
| Typ | strunowce |
| Podtyp | kręgowce |
| Gromada | ptaki |
| Podgromada | Neornithes |
| Nadrząd | neognatyczne |
| Rząd | wróblowe |
| Podrząd | śpiewające |
| Rodzina | dzierzbowate |
| Rodzaj | Lanius |
| Gatunek | dzierzba czarnoczelna |
| Podgatunki | |
|
L. minor minor |
|
| Kategoria zagrożenia (CzKGZ)[2] | |
 |
|
| Zasięg występowania | |
 letnie lęgowiska zimowiska |
|
 Systematyka w Wikispecies |
|
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
Dzierzba czarnoczelna (Lanius minor) – gatunek niewielkiego ptaka z rodziny dzierzbowatych.
Spis treści |
[edytuj] Występowanie
Zamieszkuje wschodnią i południową Europę (do południowej Francji, ale bez Półwyspu Iberyjskiego), Turcję i środkową Azję po Kaukaz oraz rzekę Jenisej i południową Syberię. Na północ od Alp po znacznym spadku liczebności dzierzba czarnoczelna widywana jest teraz tylko we wschodniej części Europy. Wędrowny na dalekie dystanse, przeloty w kwietniu-maju i sierpniu-wrześniu. Zimuje w Afryce, przeważnie na południe od równika.
- W Polsce skrajnie nieliczny (około 10 par na kilku stanowiskach), ginący ptak lęgowy we wschodniej części kraju. Gniazduje regularnie jedynie na terenie gminy Michałowo w województwie podlaskim. W latach 90. XX wieku pojedyncze lęgi stwierdzano również pod Wizną, nad dolnym Bugiem poniżej Wyszkowa, w Kotlinie Sandomierskiej (szczególnie w dolinie Wisłoki), na zachodniej Lubelszczyźnie, pod Oświęcimiem i koło Piotrkowa Trybunalskiego. Dawniej był to ptak dość rozpowszechniony, choć przez ostatnie 20 lat populacja gwałtownie się zmniejszyła.
[edytuj] Charakterystyka
[edytuj] Wygląd zewnętrzny
Ptak o wyprostowanej sylwetce i długim ogonie. Na głowie szeroka czarna maska, u samca większa niż u samicy i sięgająca na czoło (u podobnego srokosza jest tylko czarny pasek oczny, nie przechodzący na czoło, za to z białym obramowaniem od góry, nigdy niewystępującym u dzierzby czarnoczelnej). Wierzch ciała i głowy szaroniebieski, białe gardło, spód białawy z różowym nalotem na piersi i bokach. Na skrzydle pojedyncze białe lusterko (większe niż u srokosza). Koniec pierwszej lotki znajduje się na wysokości końca pokryw skrzydłowych. Lotki od drugiej do czwartej są najdłuższymi lotkami. Ogon czarny z białymi brzegami; u siedzącego ptaka ostre końce skrzydeł wystają poza nasadę ogona. Masywny, silny, gruby dziób - jego górna część na końcu jest zakrzywiona i zaopatrzony w ostry "ząb", który ułatwia dzierzbie miażdżenie chitynowych pancerzyków owadów. Służy też do przytrzymywania ciężkiej i śliskiej zdobyczy. Ta cecha budowy jest wspólna dla wszystkich dzierzb. Samice mają mniej różowy spód, szare czoło i wierzch szary bez niebieskiego odcienia, poza tym przypominają samca. Ptaki młode są z szarobrązowego wierzchu prążkowane, podobnie jak samica mają szare czoło i czarną maskę przez oko, a spód ciała kremowy (ogólnie są mniej barwne). Ogólnie z ptakami dorosłymi czarna barwa zastąpiona jest brązowoczarną.
Dzierzba jest łatwo mylona ze srokoszem. Można ją odróżnić po rozmiarze, dzierzba jest trochę mniejszych rozmiarów, i ubarwieniu, ma dłuższe skrzydła i nieco krótszy ogon oraz zwykle bardziej wyprostowaną postawę. Wielkością ustawić go można pomiędzy wróblem a kosem.
[edytuj] Rozmiary ciała
- długość ciała
- ok. 20 cm
- rozpiętość skrzydeł
- ok. 35 cm
[edytuj] Masa ciała
ok. 45 g
[edytuj] Głos
Śpiew jest wiązanką różnych melodii, naśladownictw, gwizdów i skrzeków. To ostre "tcze tcze". Śpiewa głośniej niż srokosz, wzlatując nad terenem gniazdowym. Wabi różnymi skrzeczącymi dźwiękami, podobnie do sroki, wydając je w podrygującym locie oraz zawisając w powietrzu.
- Zachowanie
- Lata prostoliniowo, zmierzając bezpośrednio do celu. Przesiaduje na eksponowanych punktach obserwacyjnych, np. przewodach telefonicznych lub gałęziach drzew.
[edytuj] Środowisko
Zasiedla ciepłe niziny, otwarte przestrzenie, rzadko porośnięte drzewami lub ich grupami. Tereny rolnicze z niską roślinnością i z bogatą strukturą - brzegi pól, skraje starych lasów, śródpolne kępy drzew, brzegi lasków, zadrzewienia śródpolne, szpalery, aleje drzew (zwłaszcza topoli), wysokopienne sady i ogrody.
[edytuj] Pożywienie
Żywi się jedynie pokarmem zwierzęcymi (podobnie jak dzierzba gąsiorek) - owadami (najchętniej chrząszczami), ślimakami, gryzoniami, ptakami i jaszczurkami.
Poluje w locie lub z zasiadki, spadając z góry na upatrzoną zdobycz. Podobnie jak inne dzierzby nabija upolowane ofiary na ciernie lub kolce (robi to jednak rzadziej). W trakcie złej pogody poszukuje swych ofiar biegając po ziemi.
[edytuj] Lęgi
Wyprowadza jeden lęg w roku, pod koniec maja i w czerwcu.
[edytuj] Gniazdo
W koronie wysokiego drzewa (zwykle około 10 m nad ziemią), umieszczone w rozwidleniu konarów, blisko pnia lub u nasady grubej gałęzi, często na topolach lub drzewach owocowych. Konstrukcja jest stosunkowo duża zbudowana z korzeni, kłączy, gałęzi i grubych źdźbeł traw. Wyścielona delikatnie piórami, włosiem i roślinną wełną. Charakterystycznym elementem gniazda tego ptaka jest wplecenie w środkową jego część licznym, dużych zielonych roślin.
[edytuj] Jaja
W zniesieniu 5-6 zielonkawych jaj, które są pokryte małymi, ciemnymi (brunatnymi lub oliwkowymi) plamkami.
[edytuj] Wysiadywanie
Samica wysiaduje jaja przez okres około 15 dni.
[edytuj] Pisklęta
Gdy potomstwo jest w gnieździe oraz przez dłuższy czas po ich opierzeniu się oboje rodzice je karmią. Pisklęta, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po około 14-19 dniach, a następnie przebywają wspólnie z rodzicami na niewielkim terytorium o promieniu 200-250 m. Miejsca lęgowe opuszczają w sierpniu lub wrześniu.
[edytuj] Status i ochrona
W Polsce objęta ochroną gatunkową ścisłą[3]. Jest tu gatunkiem skrajnie zagrożonym, ginącym. Zagrożeniami dla tego ptaka są chemiczne skażenia gleby, intensyfikacja rolnictwa, zarastaniem nieużytków i wycinanie śródpolnych drzew oraz zarośli.
Przypisy
- ↑ Lanius minor w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
- ↑ Lanius minor. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237
[edytuj] Bibliografia
- Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 705-708. ISBN 83-919626-1-X.
- Andrzej G. Kruszewicz: Ptaki Polski. T. 2. Warszawa: Multico, 2006, s. 163-164. ISBN 83-7073-455-3.
- Paul Sterry, Andrew Cleave, Andy Clements, Peter Goodfellow: Ptaki Europy. Przewodnik ilustrowany. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 364. ISBN 83-7311-826-8.
- Lars Jonsson: Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego. tłum. Tadeusz Stawarczyk, Jan Lontkowski, Tomasz Cofta. Warszawa: MUZA, 2006, s. 478. ISBN 83-7319-927-6.
- Peter Hayman, Rob Hume: Rozpoznawanie ptaków. Warszawa: Muza SA, 2005, s. 230. ISBN 83-7319-639-0.
- Peter Hayman, Rob Hume: Ptaki drapieżne. Warszawa: Muza SA, 2007, s. 168-169. ISBN 978-83-7495-075-6.
- Karel Štastný: Ptaki śpiewające. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza "BGW", 1993. ISBN 83-70663-80-X.
- Klaus Richarz: Ptaki - Przewodnik. Warszawa: MUZA, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.
