Dzierzba czarnoczelna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Dzierzba czarnoczelna
Lanius minor[1]
J. F. Gmelin, 1788
Dzierzba czarnoczelna
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina dzierzby
Rodzaj Lanius
Gatunek dzierzba czarnoczelna
Podgatunki
  • L. m. minor J. F. Gmelin, 1788
  • L. m. turanicus Fediushin, 1927
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     letnie lęgowiska

     zimowiska

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Dzierzba czarnoczelna (Lanius minor) – gatunek niewielkiego ptaka z rodziny dzierzby (Laniidae).

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje wschodnią i południową Europę (do południowej Francji, ale bez Półwyspu Iberyjskiego), Turcję i środkową Azję po Kaukaz oraz rzekę Jenisej i południową Syberię. Na północ od Alp po znacznym spadku liczebności dzierzba czarnoczelna widywana jest teraz tylko we wschodniej części Europy. Wędrowny na dalekie dystanse, przeloty w kwietniu-maju i sierpniu-wrześniu. Zimuje w Afryce, przeważnie na południe od równika.

W Polsce skrajnie nieliczny (około 10 par na kilku stanowiskach), ginący ptak lęgowy we wschodniej części kraju. Gniazduje regularnie jedynie na terenie gminy Michałowo w województwie podlaskim. W latach 90. XX wieku pojedyncze lęgi stwierdzano również pod Wizną, nad dolnym Bugiem poniżej Wyszkowa, w Kotlinie Sandomierskiej (szczególnie w dolinie Wisłoki), na zachodniej Lubelszczyźnie, pod Oświęcimiem i koło Piotrkowa Trybunalskiego. Dawniej był to ptak dość rozpowszechniony, choć przez ostatnie 20 lat populacja gwałtownie się zmniejszyła.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Wygląd zewnętrzny[edytuj | edytuj kod]

Dzierzba czarnoczelna w ostatnich dekadach stała się w Polsce ptakiem ginącym

Ptak o wyprostowanej sylwetce i długim ogonie. Na głowie szeroka czarna maska, u samca większa niż u samicy i sięgająca na czoło (u podobnego srokosza jest tylko czarny pasek oczny, nie przechodzący na czoło, za to z białym obramowaniem od góry, nigdy niewystępującym u dzierzby czarnoczelnej). Wierzch ciała i głowy szaroniebieski, białe gardło, spód białawy z różowym nalotem na piersi i bokach. Na skrzydle pojedyncze białe lusterko (większe niż u srokosza). Koniec pierwszej lotki znajduje się na wysokości końca pokryw skrzydłowych. Lotki od drugiej do czwartej są najdłuższymi lotkami. Ogon czarny z białymi brzegami; u siedzącego ptaka ostre końce skrzydeł wystają poza nasadę ogona. Masywny, silny, gruby dziób - jego górna część na końcu jest zakrzywiona i zaopatrzony w ostry "ząb", który ułatwia dzierzbie miażdżenie chitynowych pancerzyków owadów. Służy też do przytrzymywania ciężkiej i śliskiej zdobyczy. Ta cecha budowy jest wspólna dla wszystkich dzierzb. Samice mają mniej różowy spód, szare czoło i wierzch szary bez niebieskiego odcienia, poza tym przypominają samca. Ptaki młode są z szarobrązowego wierzchu prążkowane, podobnie jak samica mają szare czoło i czarną maskę przez oko, a spód ciała kremowy (ogólnie są mniej barwne). Ogólnie z ptakami dorosłymi czarna barwa zastąpiona jest brązowoczarną.
Dzierzba jest łatwo mylona ze srokoszem. Można ją odróżnić po rozmiarze, dzierzba jest trochę mniejszych rozmiarów, i ubarwieniu, ma dłuższe skrzydła i nieco krótszy ogon oraz zwykle bardziej wyprostowaną postawę. Wielkością ustawić go można pomiędzy wróblem a kosem.

Rozmiary ciała[edytuj | edytuj kod]

długość ciała
ok. 20 cm
rozpiętość skrzydeł
ok. 35 cm

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

ok. 45 g

Głos[edytuj | edytuj kod]

Śpiew jest wiązanką różnych melodii, naśladownictw, gwizdów i skrzeków. To ostre "tcze tcze". Śpiewa głośniej niż srokosz, wzlatując nad terenem gniazdowym. Wabi różnymi skrzeczącymi dźwiękami, podobnie do sroki, wydając je w podrygującym locie oraz zawisając w powietrzu.

Zachowanie 
Lata prostoliniowo, zmierzając bezpośrednio do celu. Przesiaduje na eksponowanych punktach obserwacyjnych, np. przewodach telefonicznych lub gałęziach drzew.

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Zasiedla ciepłe niziny, otwarte przestrzenie, rzadko porośnięte drzewami lub ich grupami. Tereny rolnicze z niską roślinnością i z bogatą strukturą - brzegi pól, skraje starych lasów, śródpolne kępy drzew, brzegi lasków, zadrzewienia śródpolne, szpalery, aleje drzew (zwłaszcza topoli), wysokopienne sady i ogrody.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Żywi się jedynie pokarmem zwierzęcymi (podobnie jak dzierzba gąsiorek) - owadami (najchętniej chrząszczami), ślimakami, gryzoniami, ptakami i jaszczurkami.

Poluje w locie lub z zasiadki, spadając z góry na upatrzoną zdobycz. Podobnie jak inne dzierzby nabija upolowane ofiary na ciernie lub kolce (robi to jednak rzadziej). W trakcie złej pogody poszukuje swych ofiar biegając po ziemi.

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Dzierzby przeważnie polują na ofiary z powietrza

Wyprowadza jeden lęg w roku, pod koniec maja i w czerwcu.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

W koronie wysokiego drzewa (zwykle około 10 m nad ziemią), umieszczone w rozwidleniu konarów, blisko pnia lub u nasady grubej gałęzi, często na topolach lub drzewach owocowych. Konstrukcja jest stosunkowo duża zbudowana z korzeni, kłączy, gałęzi i grubych źdźbeł traw. Wyścielona delikatnie piórami, włosiem i roślinną wełną. Charakterystycznym elementem gniazda tego ptaka jest wplecenie w środkową jego część licznym, dużych zielonych roślin.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Lanius minor

W zniesieniu 5-6 zielonkawych jaj, które są pokryte małymi, ciemnymi (brunatnymi lub oliwkowymi) plamkami.

Wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Samica wysiaduje jaja przez okres około 15 dni.

Pisklęta[edytuj | edytuj kod]

Dzierzby czarnoczerne mają na głowie czarną maskę zachodzącą na czoło

Gdy potomstwo jest w gnieździe oraz przez dłuższy czas po ich opierzeniu się oboje rodzice je karmią. Pisklęta, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po około 14-19 dniach, a następnie przebywają wspólnie z rodzicami na niewielkim terytorium o promieniu 200-250 m. Miejsca lęgowe opuszczają w sierpniu lub wrześniu.

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Polsce objęta ochroną gatunkową ścisłą[3]. Jest tu gatunkiem skrajnie zagrożonym, ginącym. Zagrożeniami dla tego ptaka są chemiczne skażenia gleby, intensyfikacja rolnictwa, zarastaniem nieużytków i wycinanie śródpolnych drzew oraz zarośli.

Przypisy

  1. Lanius minor w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Lanius minor. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 705-708. ISBN 83-919626-1-X.
  • Andrzej G. Kruszewicz: Ptaki Polski. T. 2. Warszawa: Multico, 2006, s. 163-164. ISBN 83-7073-455-3.
  • Paul Sterry, Andrew Cleave, Andy Clements, Peter Goodfellow: Ptaki Europy. Przewodnik ilustrowany. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 364. ISBN 83-7311-826-8.
  • Lars Jonsson: Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego. tłum. Tadeusz Stawarczyk, Jan Lontkowski, Tomasz Cofta. Warszawa: MUZA, 2006, s. 478. ISBN 83-7319-927-6.
  • Peter Hayman, Rob Hume: Rozpoznawanie ptaków. Warszawa: Muza SA, 2005, s. 230. ISBN 83-7319-639-0.
  • Peter Hayman, Rob Hume: Ptaki drapieżne. Warszawa: Muza SA, 2007, s. 168-169. ISBN 978-83-7495-075-6.
  • Karel Štastný: Ptaki śpiewające. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza "BGW", 1993. ISBN 83-70663-80-X.
  • Klaus Richarz: Ptaki - Przewodnik. Warszawa: MUZA, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.