Dziwonos

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Dziwonos szaroboczny)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dziwonos
Sarkidiornis melanotos[1]
(Pennant, 1769)
Samiec
Samiec
Samica
Samica
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd blaszkodziobe
Rodzina kaczkowate
Rodzaj Sarkidiornis
Gatunek dziwonos
Synonimy
  • Anser melanotos Pennant, 1769[2]
  • Sarkidiornis melanotus (Pennant, 1769)[3]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Dziwonos (Sarkidiornis melanotos) – gatunek dużego ptaka wodnego z rodziny kaczkowatych (Anatidae). Zasiedla Amerykę Środkową i Południową, subsaharyjską Afrykę (łącznie z Madagaskarem) oraz południowo-wschodnią Azję.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Samiec jest większy od samicy. Ogólna długość ciała gatunku waha się pomiędzy 560 a 760 mm[5]. Samiec mierzy zazwyczaj 630-730 mm, a samica 500-550 mm[6]. Rozpiętość skrzydeł wynosi 116-145 cm (122-145 u podg. nominatywnego i 116-140 u salvicola)[7]. Podane dalej wymiary dotyczą podgatunku salvicola. Skrzydło samca mierzy 333-370 mm, samicy 257-332 mm. Sterówki mają długość: u samca 110-130 mm, u samicy 95-120 mm. Tułów u samca mierzy 69.3-76.1 cm, u samicy 52.8 cm[6]. Masa ciała mieści się w granicach 1.2-2.6 kg[5]. Najlżejszy samiec ważył 1.3 kg, samica 1.03 kg. Masa ciała najcięższego samca wynosiła 2.61 kg, a samicy 2.33 kg[8].

Występuje wyraźny dymorfizm płciowy. Dziwonos sylwetką przypomina gęś[5]. Dziób czarny, z charakterystycznym, okrągłym wyrostkiem na początku. Jest zbudowany z tłuszczu, znacznie powiększa się przed okresem lęgowym[9]. Wierzch i tył głowy czarny, żółto odgraniczony od białej reszty głowy, która jest czarno nakrapiana. Pierś i spód ciała czysto białe. Skrzydła i ogon czarne, z fioletowym, niebieskim i zielonym opalizowaniem. Boki ciała szare, nogi czarne. Samica ma więcej białego na bokach ciała, głowa jest cała biała w czarne kropki. Nie posiada też wyrostka na dziobie.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Środowiskiem życia tego gatunku są bagna, rzeki i jeziora w otwartych i świetlistych, zalesionych obszarach. Przebywa także na łąkach, obszarach popowodziowych, w zalanych lasach, na pastwiskach oraz na polach ryżowych. Występuje do wysokości 3500 m n.p.m.[5]. Jeżeli ma wybór, woli czyste wody[10].

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Ma ogromny zasięg występowania, o powierzchni około 28 300 000 km2[11]. Obejmuje on Afrykę na południe od Sahary (łącznie z Madagaskarem) oraz południowo-wschodnią Azję[5]. Występował również na Sri Lance, ale został wytępiony[12].

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Większość pożywienia dziwonos znajduje na lądzie. W wodzie zjada prawie wyłącznie rośliny, są to: rdestnica kędzierzawa (Potamogeton crispus), Nymphaea nouchali (owoce), Nymphoides indica (nasiona), cibora jadalna (Cyperus esculentus) (kłącza), Echinochloa colona (liście) oraz Vossia cuspidata. Zjada także drobne owady wodne, ale stanowią one najwyżej 0,1% diety[8].

Na uprawach zjada pszenicę i orzechy ziemne. Poza tym na lądzie odżywia się nasionami i owocami następujących gatunków roślin: Brachiaria xantholeuca, Echinochloa colona, palusznik krwawy (Digitaria sanguinalis), Sorghum verticilliflorum (odmiana latiglume), Sacciolepis africana, Aeschynomene fluitans, Aeschynomene nilotica oraz ambrozja bylicolistna (Ambrosia artemisifolia). Zjada także termity[8].

Tryb życia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

W okresie lęgowym przebywa w parach lub małych grupach, poza okresem lęgowym w dużych stadach liczących od 30 do 40 ptaków[5]. W trakcie sezonowych migracji lecą albo w bezładnej grupie, albo w kluczu o kształcie podobnym do litery V. Dzięki silnym pazurom dziwonosy potrafią przytrzymać się drzewa[13]. Gatunek bardzo wrażliwy na zimno[10]. Najwyższy zanotowany wiek wynosił 21 lat i 6 miesięcy[8].

Głos[edytuj | edytuj kod]

Głosy bardzo zróżnicowane, wydawane przez obie płcie. Odzywa się m.in. chrapliwym gwizdem. W trakcie lotu skrzydła wydają głośny odgłos, podobny do miękkiego gwizdania[13].

Rozród[edytuj | edytuj kod]

Lęgi wyprowadza w porze deszczowej, pomiędzy grudniem a marcem[13]. Przy sprzyjających warunkach samiec ma własny harem samic, przy złych warunkach ma jedną partnerkę. Gniazdo zbudowane jest na drzewie (lub na ziemi, w wysokiej trawie[13]), 4-12 m nad ziemią, czasami buduje swoje gniazdo na starym gnieździe warugi. Sarkidiornis melanotos zawsze umieszcza gniazdo blisko wody, najwyżej 2 km od niej[8]. Na budulec składają się źdźbła traw, trzciny, pióra i inne delikatne materiały[13]. Samica składa od 6 do 20 jaj[9], ale zazwyczaj 8-11. Są one żółtobiałe, mają wymiary 60x44 mm[13]. Inkubacja trwa 28-30 dni[8]. Młode mają bardzo ostre szpony, aby mogły wspinać się po pionowych powierzchniach. Po 65-70 dniach młode mają już całkowicie rozwinięte lotki i mogą ich w pełni używać[8].

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się dwa podgatunki[14][1]:

Wyróżniane podgatunki
S. m. melanotos
(Pennant, 1769)
Podgatunek nominatywny, nazywany dziwonosem szarobocznym[15]. Zasiedla Afrykę na południe od Sahary (włączając Madagaskar) oraz tropikalną Azję, od Pakistanu do wschodnich Chin. Częściowo wędrowny, głównie z powodu suszy[7].
S. m. sylvicola[16]
H. Ihering & R. Ihering, 1907
Drugi z podgatunków, nazywany dziwonosem czarnobocznym[15]. Od poprzedniego podgatunku odróżnia się czarnymi, nie szarymi bokami oraz mniejszą długością ciała i wyrostkiem na dziobie. Zasięg występowania obejmuje Amerykę Południową: wschodnią Panamę, Trynidad, obszar od Kolumbii do Wenezueli i wschodnie Andy[7]. Przez niektóre systematyki wyodrębniany do rangi gatunku[16].

Status, zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Gatunek wg IUCN klasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern)[4]. Populacja wynosi około 200 000–730 000 osobników. Zagrożenia dla dziwonosów stanowią polowania (gł. na Madagaskarze), niszczenie środowisk (gł. wylesianie) oraz nieuzasadnione zatruwanie pól ryżowych[11].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Sarkidiornis melanotos w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Carboneras 1992 ↓, s. 594.
  3. Sarkidiornis melanotus. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2013-11-10]
  4. 4,0 4,1 Sarkidiornis melanotos. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Comb duck (Sarkidiornis melanotos) (ang.). ARKive. [dostęp 2010-08-14].
  6. 6,0 6,1 Emmet Reid Blake: Manual of Neotropical Birds: Spheniscidae (Penguins) to Laridae (Gulls and Allies). Chicago: University of Chicago Press, 1977, s. 252-253. ISBN 0-226-05641-4.
  7. 7,0 7,1 7,2 Malcolm Alexander Ogilvie, Steve Young: Wildfowl of the world. Londyn: New Holland, 2002, s. 70. ISBN 1-84330-328-0.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Biodiversitety Explorer. The Web of Life in Southern Africa (ang.). 2010-08-14.
  9. 9,0 9,1 Jenni Bruce, Karen McGhee, Luba Vangelova, Richard Vogt: Encyklopedia Zwierząt Świata. T. 3: Ptaki. Warszawa: PWN, 2005, s. 224, seria: Encyklopedia Zwierząt Świata. ISBN 978-83-7552-605-9.
  10. 10,0 10,1 African Comb Duck (Sarkidiornis melanoos) (ang.). The Big Zoo. [dostęp 2010-08-29].
  11. 11,0 11,1 Comb Duck (ang.). BirdLife International, 2010. [dostęp 2010-08-29].
  12. Denis Lepage: Dziwonos (Sarkidiornis melanotos) (pol.). Avibase. Światowa Baza Danych o Ptakach. [dostęp 2010-08-30].
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 Comb Duck (ang.). Honolulu Zoo. [dostęp 2010-08-30].
  14. Comb Duck (Sarkidiornis melanotos). Internet Bird Collection. [dostęp 2010-08-14].
  15. 15,0 15,1 Systematyka i nazwy polskie za: Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Rodzina: Anatidae Leach, 1820 - kaczkowate - Ducks, Geese, Swans. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2014-02-10].
  16. 16,0 16,1 Frank Gill, David Donsker: Family Anatidae (ang.). IOC World Bird List: Version 4.2. [dostęp 2014-07-20].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Carles Carboneras: Family Anatidae (Ducks, geese and Swans). W: Josep del Hoyo, Andrew Elliott, Jordi Sargatal: Handbook of the Birds of the World. Cz. 1: Ostrich to Ducks. Barcelona: Lynx Edicions, 1992. ISBN 84-87334-10-5. (ang.)