Edward Grabski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Edward Zenon Grabski
Edward Grabski w mundurze 17 Pułku Ułanów Wielkopolskich
Edward Grabski w mundurze 17 Pułku Ułanów Wielkopolskich
rotmistrz rotmistrz
Data i miejsce urodzenia 8 lipca 1883
Krusza Podlotowa
Data i miejsce śmierci 8 marca 1951
Poznań
Przebieg służby
Lata służby 1904-1905, 1914-1918
Siły zbrojne Armia Cesarstwa Niemieckiego
Armia Wielkopolska
Wojsko Polskie
Stanowiska czasowo p.o. dowódcy
3 Pułku Ułanów Wielkopolskich
Odznaczenia
Złoty Krzyż Zasługi
Herb Wczele, którym od pokoleń pieczętowała się rodzina Grabskich
Pałac w Bieganowie k. Wrześni wybudowany w latach 1914-1916 przez Edwarda Grabskiego h. Wczele
Tablica z nagrobka Edwarda Grabskiego na Cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu

Edward Zenon Grabski herbu Wczele (ur. 8 lipca 1883 w Kruszy Podlotowej, zm. 8 marca 1951 w Poznaniu) – ziemianin, przemysłowiec, działacz społeczny, fundator, filantrop, szambelan papieski, rotmistrz kawalerii Wojska Polskiego.

Był synem Mariana Grabskiego, właściciela Kruszy Podlotowej i Heleny Bronisz. Był trzecim i ostatnim dzieckiem małżeństwa Grabskich. Miał dwie starsze siostry, Janinę i Franciszkę. Początkowo uczył się w Inowrocławiu, następnie w Gimnazjum Realnym w Bydgoszczy. W 1906 roku przejął od ojca zarząd nad majątkiem w Bieganowie i w tym samym roku założył tutaj Kółko Rolnicze, którego głównym celem była wzajemna pomoc w utrzymaniu ziemi. W roku 1908 rozpoczął studia ekonomiczne na Uniwersytecie w Lipsku. Ze względu jednak na liczne obowiązki związane z prowadzeniem powierzonego mu przez ojca majątku, w następnym roku opuścił uczelnię i wrócił do Bieganowa[1].

Edward Grabski był bratankiem Leona Grabskiego, gnieźnieńskiego przemysłowca, samorządowca, posła do Reichstagu i Lucjana Grabskiego, inowrocławskiego przemysłowca, współtwórcy inowrocławskich solanek, zwolennika i propagatora pracy organicznej.

Kariera wojskowa[edytuj | edytuj kod]

Po ukończeniu gimnazjum, w latach 1904–1905 odbył, jako jednoroczny ochotnik, obowiązkową służbę wojskową w 4 Pułku Huzarów Pruskich im. von Schilla w Oławie. 2 sierpnia 1914 roku, po wybuchu I wojny światowej, został zmobilizowany do wojska pruskiego z przydziałem do 46 Pułku Piechoty, w którym sprawował obowiązki zastępcy oficera. Od 12 sierpnia 1914 roku walczył na froncie zachodnim we Francji. 26 października 1914 roku został awansowany do stopnia podporucznika. W ciągu ostatnich (1915-1918) trzech lat wojny pełnił obowiązki dowódcy szwadronu i adiutanta w 5 Oddziale Taborów w Poznaniu.

29 grudnia 1918 roku, po rozbrojeniu niemieckich oddziałów garnizonu gnieźnieńskiego, przystapił do organizacji milicji ludowej. 6 stycznia 1919 roku z rozkazu pułkownika Kazimierza Grudzielskiego zorganizował ochotnicze biuro werbunkowe i przystąpił do organizacji szwadronu jazdy. W dniach 8-15 stycznia 1919 roku oddział kawalerii, którym dowodził, wziął udział w akcji odbicia Szubina z rąk niemieckich. 2 lutego 1919 roku gen. por. Józef Dowbor-Muśnicki powierzył mu organizację i czasowe pełnienie obowiązków dowódcy 2 Pułku Ułanów, który następnie został przemianowany na 3 Pułk Ułanów Wielkopolskich i w końcu na 17 Pułk Ułanów Wielkopolskich. 14 lutego 1919 roku przekazał dowodzenie pułkiem ppłk. Kazimierzowi Raszewskiemu, na prośbę którego pozostał w macierzystym oddziale na stanowisku adiutanta.

30 marca 1919 roku otrzymał awans na stopień porucznika. Ze względu na sytuację rodzinną 25 sierpnia 1919 roku został na własną prośbę zwolniony z wojska, jednak do służby wojskowej powrócił już w następnym roku, obejmując stanowisko zastępcy komendanta Powiatowej Komendy Uzupełnień w Gnieźnie. Ostatecznie został przeniesiony do rezerwy w 1921 roku z przydziałem mobilizacyjnym do 8 Pułku Strzelców Konnych w Chełmnie[2]. 30 marca 1924 roku otrzymał awans na stopień rotmistrza kawalerii.

Po zakończeniu wojny z bolszewikami został zweryfikowany w stopniu rotmistrza ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 roku. W 1934 roku pozostawał na ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień w Gnieźnie. Posiadał przydział mobilizacyjny do Okręgowej Kadry Oficerskiej Nr VII.

Działalność społeczna[edytuj | edytuj kod]

Edward Grabski w powiatach wrzesińskim i gnieźnieńskim znany był przede wszystkim jako działacz społeczny. Przed 1939 rokiem był prezesem , wiceprezesem lub członkiem kilkunastu towarzystw, związków, kół, rad nadzorczych i innych organizacji. W 1920 roku z jego inicjatywy powołano we Wrześni Bank Kupiecko-Przemysłowy, którego był pierwszym prezesem. Pełnił również funkcję kuratora Szkoły Rolniczej we Wrześni oraz zasiadał w Komisji Szkolnictwa Rolniczego Wielkopolskiej Izby Rolniczej. Prowadził również szeroką działalność charytatywną, która polegała m.in. na finansowaniu z własnych środków różnorodnych przedsięwzięć. Dwukrotnie wraz z żoną ( w latach 1919 i 1939) fundował sztandary dla 17 Pułku Ułanów. W latach wielkiego kryzysu wspomagał finansowo kawalerzystów-rezerwistów, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji materialnej. Finansował również inne przedsięwzięcia, m.in. prace nad prototypem ślizgowca prowadzone przez inż. Stefana Witkowskiego. Utrzymywał kontakty ze znanymi, zwłaszcza w okresie dwudziestolecia, artystami: malarzami (m. in. z ojcem Efremem z Kcyni, Mieczysławem Kościelniakiem), rzeźbiarzami (m. in. Jakubem Juszczykiem), architektami (m.in. Stefanem Cybichowskim), których często zapraszał do Bieganowa i gościł w swoim dworze. Wydatnie wspierał Kościół katolicki, m.in. finansował renowację katedry gnieźnieńskiej. Za liczne zasługi dla kościoła papież Pius XI nadał mu w 1929 roku tytuł szambelana papieskiego (Cameriere d'onore de Spade e Cappa Soprannumerari di Santa Sede).

Po 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu II wojny światowej został razem z rodziną wysiedlony do Gniezna, a następnie trafił do Warszawy, gdzie włączył się czynnie do konspiracji. W połowie sierpnia 1944 roku został wraz z żoną i dwiema córkami wysiedlony z Warszawy i osadzony w obozie przejściowym w Pruszkowie. Stąd został wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec. Pracował m.in. jako robotnik przymusowy w Badische Uhren Fabrik GmbH w Furtwangen. W Furtwangen przebywał razem z żoną i dwiema córkami. Małżonkowie jako robotnicy przymusowi zamieszkiwali w prywatnym domu Emilie i Jakoba Beisinger, obie córki zaś przebywały w Ostarbeiterlager (obóz dla pracowników ze Wschodu)[3]. Najmłodsza córka, Teresa, nie przeżyła pobytu w obozie i zmarła z wycieńczenia w lipcu 1945 roku. W 1946 Grabski wrócił do Polski. Nie mogąc osiąść w promieniu 100 km od swego majątku, zamieszkał najpierw w Krakowie, a następnie przeniósł się do Tarnowa, gdzie mieszkał w latach 1946-1950. Władze Polski Ludowej odmówiły mu prawa do emerytury. W Tarnowie m.in. pomagał córce i zięciowi w prowadzeniu niewielkiego sklepu żelaznego. W 1950 przeniósł się do Poznania, gdzie mieszkał aż do śmierci. Zmarł 8 marca 1951 roku. 12 marca 1951 roku został pochowany na Cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

21 lutego 1911 roku w Poznaniu poślubił Janinę Nepomucenę Prądzyńską herbu Księżyc. Z małżeństwa tego narodziło się ośmioro dzieci: Helena, Maria, Jan, Leon, Edward, Barbara, Bolesław i Teresa. Leon i Edward (syn) Grabscy działali od 1940 roku w Warszawie w konspiracyjnych Narodowych Siłach Zbrojnych. Byli uczestnikami powstania warszawskiego i obaj zginęli podczas działań bojowych.

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Uhonorowanie[edytuj | edytuj kod]

Tablica ku czci Edwarda Grabskiego na budynku byłej Dyrekcji Cukrowni w Gnieźnie, 30.06.2012.
Tablica z nazwą ulicy Edwarda Grabskiego w Gnieźnie, 29.06.2012.
  • 20 czerwca 2012 roku podczas XXIV Sesji Rady Miasta Gniezna radni jednogłośnie podjęli uchwałę o nadaniu jednej z ulic Gniezna imienia Edwarda Grabskiego. Symboliczne przecięcie wstęgi miało miejsce w sobotę 30 czerwca 2012 roku, a dokonali tego wspólnie: Jacek Kowalski (Prezydent Gniezna), Maria Kocoń (Przewodnicząca Rady Miasta Gniezna), Beata Tarczyńska (radna Rady Miasta Gniezna), Robert Gaweł (prezes Towarzystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego Oddział Gniezno), Zuzanna Białkiewicz (wnuczka Edwarda Grabskiego) i Wiktor Gałkowski (praprawnuk Edwarda Grabskiego).
  • 30 czerwca 2012 roku w Gnieźnie na budynku Dyrekcji Cukrowni odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Edwardowi Grabskiemu. Jej odsłonięcia dokonali: abp Józef Kowalczyk (Prymas Polski), Jacek Kowalski (Prezydent Gniezna), Janina Białkiewicz-Gałkowska, Joanna Białkiewicz (prawnuczki Edwarda Grabskiego) oraz Wiktor Gałkowski (praprawnuk Edwarda Grabskiego).
  • W dniach 20.06-15.07.2012 roku w Gminnym Ośrodku Kultury w Kołaczkowie (pow. wrzesiński) przygotowano wystawę pt. Edward Grabski. Bogu, Ojczyźnie, Rodzinie. Na wystawie zaprezentowano ok. 100 reprodukcji archiwalnych fotografii dokumentujących działalność publiczną i życie prywatne Edwarda Grabskiego i pamiątki po nim (m. in. oryginalne odznaczenia). 1 lipca 2012 roku w sali sesyjnej Urzędu Gminy w Kołaczkowie odbyła się konferencja zorganizowana pod auspicjami Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu, w której ze swoim wykładem pt. Wielkopolskie dwory i ich mieszkańcy wystąpiła dr Agnieszka Łuczak - naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN Oddział w Poznaniu. Inicjatorem wystawy był Marek Błaszczyk, który w czasie konferencji wygłosił prelekcję pt. Edward Grabski - człowiek publiczny, człowiek prywatny. Całość przedsięwzięcia możliwa była dzięki wspólnemu zaangażowaniu GOK-u w Kołaczkowie, IPN Oddział w Poznaniu, Szkoły Podstawowej w Bieganowie, sołectwa wsi Bieganowo oraz parafii pw. Znalezienia Krzyża Świętego w Bieganowie.
  • 26 października 2013 roku w świetlicy wiejskiej w Bieganowie otwarto ścieżkę edukacyjną "Z Biegana ta wieś się wywodzi...". Fragment tej ścieżki poświęcony jest osobie Edwarda Grabskiego oraz jego rodzinie.

Przypisy

  1. Archiwum Uniwersytetu w Lipsku. Wpis do Księgi Immatrykulacyjnej z dnia 6 listopada 1908 roku. Świadectwo odejścia z dnia 3 sierpnia 1909 roku.
  2. Rocznik oficerski 1923, Warszawa 1923, s. 668, 697.
  3. Joanna Jadwiga Białkiewicz, Marek Błaszczyk,Edward Grabski. Bogu, Ojczyźnie, Rodzinie, Bieganowo-Kraków 2012, s. 17.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piotr Bauer, Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. 17 Pułk Ułanów Wielkopolskich im. Króla Bolesława Chrobrego, Pruszków 1994.
  • Joanna Jadwiga Białkiewicz, Okruchy pamięci o Rodzinie Roztoczyńskich, Kraków 2011.
  • Joanna Jadwiga Białkiewicz, Marek Błaszczyk, Edward Grabski. Bogu, Ojczyźnie, Rodzinie, Bieganowo-Kraków 2012.
  • Marek Błaszczyk, Wiesław Kubiak, Edward Grabski herbu Wczele [w:] Wrzesiński słownik biograficzny, wyd. 2 popraw. i poszerz., Września 2011.
  • Marek Błaszczyk, Grabski Edward Zenon [w:] Ziemianie polscy XX wieku; słownik biograficzny , t.10, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2013, s. 18-25.
  • Jerzy Wasiutyński, Zarys historii wojennej 17-go Pułku Ułanów Gnieźnieńskich, Warszawa 1929.
  • Rocznik Oficerski Rezerw 1934 s. 118, 979.
  • Jacek Taborski, 17. Pułk Ułanów Wielkopolskich im. Króla Bolesława Chrobrego. Dzieje, tradycja i współczesność, Toruń 2005.
  • Eugeniusz Śliwiński, 17 Pułk Ułanów Wielkopolskich. Geneza-organizacja-działania bojowe, Leszno 2008.
  • Bogusław Polak, Irmina Polak, Edward Grabski [w:] Słownik biograficzny powstańców wielkopolskich 1918-1919, red. Antoni Czubiński, Bogusław Polak, Poznań 2002.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]