Egipt mameluków (średniowieczny)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
سلطنة المماليك
(Sułtanat mameluków)
Ajjubidzi 1250-1517 Imperium osmańskie
Flaga Sułtanatu mameluków
Flaga Sułtanatu mameluków
Język urzędowy arabski
Stolica Kair
Ustrój polityczny Oligarchia wojskowa
Ostatnia głowa państwa sułtan Al-Aszraf Tumanbaj (1516-1517)
Data powstania 1250
Data upadku 1517
Religia dominująca Islam
Mapa Sułtanatu mameluków
Państwo mameluków ok. roku 1279
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy Egiptu średniowiecznego. Zobacz też: inny okres w historii Egiptu.

Egipt mameluków – średniowieczne państwo egipskie w latach 1250-1517, rządzone przez tzw. „dynastię” mameluków, czyli niewolników. Państwo to było wysoce zmilitaryzowaną oligarchią, w której kastą rządzącą była grupa możnych mameluckich, rekrutująca się z byłych niewolników sułtańskich. Rządy oligarchii mameluckiej nie cieszą się w historiografii (zwłaszcza egipskiej) dobrą opinią. Wynika to z dwóch faktów. Po pierwsze mamelucy byli obcego, głównie kaukaskiego pochodzenia. Po drugie po podboju tureckim zachowali swą uprzywilejowaną pozycję i w czasach nowożytnych stali się zarówno rzecznikami tureckiego panowania, jak i przeciwnikami nowoczesnych reform. Dopiero zniszczenie mameluków przez Muhammada Alego na początku XIX wieku usunęło ich z życia politycznego Egiptu, gdzie przez wieki uznawani byli za siłę obcą i destrukcyjną. Jednak mimo swej niestabilności państwo mameluków w Egipcie okazało się trwalsze niż jakakolwiek dynastia muzułmańska średniowieczna rządząca tym krajem. Mamelucy nie tylko utrzymali niezależność Egiptu, pokonując niezwyciężonych dotychczas Mongołów, ale także dali w Kairze schronienie ostatnim kalifom abbasydzkim, którzy musieli uciekać po zniszczeniu przez Mongołów Bagdadu (1258). Tradycyjnie okres rządów mameluckich w Egipcie rozbija się na rządy dwóch linii „dynastycznych” mameluków różnego pochodzenia: kipczackich Bahrytów (1250-1382) i czerkieskich Burdżytów (1382-1517).

Bahryci (1250-1382)[edytuj | edytuj kod]

Najdalszy zasięg terytorialny państwa Bahrytów

Walka o władzę[edytuj | edytuj kod]

Znaczenie mameluków jako gwardii sułtańskiej wzrosło w Egipcie za kurdyjskiej dynastii Ajjubidów. Po śmierci jednego z sułtanów tej dynastii As-Saliha (1249) nowym władcą Ajjubidzkim obwołano Turan Szaha. Nie spodobał się on jednak mamelukom, którzy pod wodzą Bajbarsa zgładzili sułtana za zgodą jego macochy Szadżar ad-Dur (2 maja 1250). Wdowa po As-Salihu sama przejęła władzę, jednak w obliczu kolejnej inwazji chrześcijan (VI wyprawa krzyżowa) oddała formalnie rządy prawnukowi Al-Kamila, 10-letniemu Al-Aszrafowi Musie. Faktyczną władzę otrzymał dowódca mamelucki ze stronnictwa kipczackich Bahrytów – Ajbak, który ożenił się z Szadżar ad-Dur. W roku 1252 Ajbak złożył Al-Aszrafa z tronu i sam ogłosił się sułtanem jako Al-Malik Al-Mu’izz. Wkrótce jednak został zamordowany przez zazdrosną o wpływy żonę (10 kwietnia 1257). Sułtanem obwołano syna Ajbaka, Alego (1257–1259), który miał być marionetką w rękach Szadżar ad-Dur. Ten jednak doprowadził do uwięzienia macochy (kwiecień 1258) i tym samym zerwał ostatnią nić lojalności wobec Ajjubidów. Alego usunął natomiast kolejny mamelucki możny Kutuz, który sam ogłosił się sułtanem. W opozycji do ówczesnych władców Egiptu stanął Bajbars, współtwórca antyajjubidzkiego spisku z roku 1250. W 1254 roku uciekł on do Syrii skąd usiłował zdobyć Egipt. W obliczu najazdu mongolskich Hulagidów sprzymierzył się z Kutuzem i razem pokonali oni Mongołów 3 września 1260 roku w bitwie pod Ajn Dżalut. Wkrótce jednak doszło do konfliktu między ambitnymi sprzymierzeńcami w wyniku którego Kutuz został zamordowany a nowym władcą Egiptu został Bajbars (1260–1277).

Bajbars[edytuj | edytuj kod]

Wstąpienie na tron Bajbarsa zapoczątkowało rządy pierwszej „dynastii” mameluckiej – Bahrytów. Nazwa ta oznaczała niewolników „morskich” od wyspiarskiego garnizonu w jakim służyli pochodzący z tej dynastii władcy[1]. Bajbars okazał się władcą energicznym i wkrótce rozpoczął scalanie ziem należących wcześniej do Ajjubidów, a więc Palestyny i Syrii. Po przywróceniu władzy Kairu nad terenami muzułmańskimi zaatakował znacznymi siłami ostatnie punkty oporu krzyżowców. W 1265 roku opanował Cezareę, Hajfę i Arsuf. W kolejnych latach zdobył Jaffę i Antiochę (1268), oraz siedziby zakonów rycerskich: należący do Joannitów Krak des Chevaliers oraz krzyżacki zamek Montfort (1271). Przy czym w odróżnieniu od Ajjubidów Bajbars rozkazał mordować ludność chrześcijańską, a miasta leżące na wybrzeżu (np. Cezareę czy Hajfę) zrównano z ziemią. Była to przemyślana polityka sułtana, który zdobyte miasta nadmorskie i porty kazał niszczyć, a obsadzał jedynie zamki położone w głębi lądu, nowe natomiast budował na granicy z Ilchanatem. Mamelucy obawiali się bowiem kolejnych inwazji ze strony chrześcijańskiej Europy i chcieli zlikwidować potencjalne bazy dla przyszłych agresorów. Ataków na Palestynę rzeczywiście więcej nie było, z drugiej strony jednak taka polityka doprowadziła do upadku kwitnący do tej pory dzięki Akce handel łączący Europę z Indiami i Dalekim Wschodem, marginalizując stopniowo znaczenie gospodarcze pozbawionych portów ziem Syrii i Palestyny[2]. Natomiast bezwzględna walka z niewiernymi dała wśród muzułmanów początek legendzie o wzorowym władcy – bojowniku za wiarę[1].

Jazda mamelucka i mongolska w bitwie pod Homs.

Apogeum państwa Bahrytów, upadek enklaw chrześcijańskich[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Zdobycie Akki przez mameluków.

Następcy Bajbarsa prowadzili jego politykę bezwzględnej walki z krzyżowcami. Sułtan Kalawun al-Alfi (1279-1290) zdobył ważne miasto-twierdzę Trypolis (1289). Umocnił on też znacznie pozycję Egiptu wśród państw muzułmańskich pokonując w roku 1281 w bitwie pod Homs armię mongolską. Zwycięstwo to zapewniło mamelukom władzę zwierzchnią nad całą Syrią aż po Eufrat. Kalawun zmarł wyruszając na czele armii pod Akkę. Wyprawę tę kontynuował jego syn i następca Al-Aszraf Chalil (1290-93). Po półtoramiesięcznym oblężeniu zdobył on 18 maja 1291 roku Akkę, a po tym sukcesie w jego ręce w krótkim czasie wpadły pozostałe posiadłości chrześcijańskie – Tyr, Sydon i Bejrut. Położyło to kres istnieniu posiadłości krzyżowców w Palestynie.

Al-Aszraf Chalil zaatakował wkrótce (1293) także Królestwo Armenii Mniejszej odbierając jej szereg twierdz przygranicznych. W tym samym roku został jednak zamordowany przez przeciwników restrykcyjnej polityki fiskalnej jego wezyra. Al-Aszraf zapisał się w historii stworzeniem nowej gwardii mameluckiej złożonej z Czerkiesów – tzw. Burdżytów, którzy w XIV wieku przejęli rządy po kipczackich Bahrytach. Śmierć Al-Aszrafa wywołała kilkuletni kryzys polityczny i walkę o tron sułtański. Wyścig o władzę wygrał ostatecznie syn Kalawuna, An-Nasir Muhammad, który obejmował tron aż trzy razy (panował w latach 1293-94, 1299-1309 i 1310-1341). Za jego rządów odparto ostatnie ataki mongolskie ze strony Hulagidów (zwycięstwo pod Mardż al-Saffar w 1303). Gdy An-Nasir ostatecznie zdobył pełnię władzy w 1310 zainaugurował autorytarne rządy usuwając wszystkich popleczników kontrkandydatów do tronu. Z drugiej strony jednak był to władca, który w swym postępowaniu daleki był od mameluckiego ideału surowego wojownika. Za jego rządów rozluźniono dyscyplinę i zaniechano morderczych treningów w gwardii mameluckiej. Sam An-Nasir rozmiłowany w luksusach więcej czasu spędzał na dworskich intrygach niż na polach bitewnych. Państwo mameluków było jednak w owym czasie bezpieczniejsze jako że właśnie na początku XIV wieku minęło zagrożenie od strony Mongołów których perski Ilchanat właśnie się rozpadł[3]

Jazda mamelucka, rycina z XVI wieku.

Upadek Bahrytów[edytuj | edytuj kod]

Mimo usilnych starań An-Nasira Muhammada nie utrwaliły się w Egipcie mameluków rządy dziedziczne. Wprawdzie przez 40 lat po jego śmierci tron sułtański przypadał jego potomkom, to jednak w praktyce obejmujący władzę sułtani musieli podpisywać układy intronizacyjne, które przedkładali im możni mameluccy[1]. Osłabiało to w wyraźny sposób pozycję władcy i doprowadzało do częstych rewolt i uzurpacji. W drugiej połowie XIV wieku wielkim ciosem dla autorytetu państwa mameluckiego było zdobycie i złupienie Aleksandrii przez króla Cypru Piotra I (1365). Mimo tego zdołali jeszcze Bahryci poszczycić się sukcesem w walce z niewiernymi podbijając ostatecznie w roku 1375 Królestwo Armenii Mniejszej i przyłączając Cylicję do swego państwa.

Burdżyci (1382-1517)[edytuj | edytuj kod]

Barkuk i jego następcy[edytuj | edytuj kod]

Ostateczny upadek Bahrytów nastąpił gdy władzę przejął czerkieski mameluk o imieniu Barkuk. Zdobył on władzę w wyniku intrygi pałacowej w listopadzie 1382 roku. Przyjąwszy tytuł Al-Malik az-Zahir rozpoczął ponad stuletnie rządy Czerkiesów w Egipcie. Władza Barkuka była silna i zdołał on zapewnić następstwo swym synom i oficerom swojej gwardii, którzy rządzili Egiptem po jego śmierci w latach 1399-1461. Mimo pozornej stabilizacji politycznej nie powstała w Egipcie monarchia dziedziczna i ustrój oligarchii wojskowej utrzymał się także pod panowaniem quasi-dynastii Burdżytów. Sułtanat egipski w tym czasie przeżywał zastój gospodarczy, a jego pozycja polityczna w regionie znacznie osłabła. Wyrazem bezsilności władz w Kairze był najazd Timura, który w 1400 roku zrównał z ziemią Aleppo i nie niepokojony przez wojska mameluckie zmusił do poddania się i ograbił Damaszek (styczeń 1401). Wkrótce ruszył do Anatolii – celu swej wyprawy, a mamelucy zdołali przywrócić swe zwierzchnictwo nad północną Syrią tylko dzięki zaangażowaniu Timura w walkę z Turkami i jego rychłej śmierci (1405)[1]. W trakcie walk o władzę po śmierci An-Nasira Faradża na kilka miesięcy roku 1412 władzą sułtańską obdarzony został abbasydzki kalif, Al-Musta'in. Jakkolwiek nieudana, ta próba przywrócenia realnej władzy kalifom świadczyła o niskim prestiżu sułtanów mameluckich. Z drugiej strony jednak militarna siła mameluków uniemożliwiała utrzymanie się przy władzy ludziom nie wywodzącym się z ich kręgu.

Złota moneta Barsbaja.

Barsbaj[edytuj | edytuj kod]

Jedynym znaczącym władcą mameluckim wywodzącym się z otoczenia Barkuka był jeden z jego byłych niewolników, Barsbaj (1422-1438). Zdołał on złamać przewagę łacinników na morzu i w wyniku kilku wypraw morskich na Cypr sprowadził ten kraj do rzędu podległego. W trakcie jednej z wypraw mamelucy złupili Nikozję i uprowadzili cypryjskiego króla Janusa (1426). Barsbaj przywrócił też realną i ściślejszą kontrolę mameluków nad Al-Hidżazem i świętymi miastami islamu. Silna kontrola wybrzeży Morza Czerwonego i Śródziemnego umożliwiła również czerpanie zysków z handlu Europy z Indiami. Widząc rosnącą potęgę Turków Osmańskich podporządkował Barsbaj mamelukom szereg państewek i ziem w północnej Syrii, wschodniej Anatolii i Cylicji. Stały się one buforem między wpływami obydwu państw i aż do początku XVI wieku ochraniały mameluków przed inwazją turecką.

Kajtbaj[edytuj | edytuj kod]

Ostatnim znaczącym władcą mameluckim był Kajtbaj (1468-1496), który musiał militarnie stawić czoła zagrożeniu osmańskiemu. Obrany władcą w wieku ok. 50 lat, w wyniku kompromisu pomiędzy zwalczającymi się frakcjami, stał się wzorem umiarkowanego i rozsądnego władcy. W odróżnieniu od swych poprzedników starał się wzmocnić autorytet sułtana nie tylko wśród samych mameluków ale także wśród ludności cywilnej Egiptu i ziem podległych. Wiele podróżował odwiedzając miasta swego rozległego państwa.

Damaszek otoczony murami Kajtbaja.

Kajtbaj doglądał liczne budowy przez siebie zarządzone i wsławił się hojnymi darami wobec ubogich. Jego stabilne rządy nie zapewniły jednak spokoju u jego granic. W pierwszych latach rządów musiał zwalczać rebelię turkmeńską na północnych krańcach państwa. Przywódca rebeliantów, Szah Suwar najeżdżał mamelucką Syrię. Zwyciężono go ostatecznie w roku 1473. Znacznie poważniejszym przeciwnikiem sułtanatu egipskiego w tym regionie stała się osmańska Turcja. Wojna turecko-mamelucka (1485-1491) stała się wielkim sprawdzianem siły dla obydwu państw. Turcy rozpoczęli inwazję od strony lądu i morza. Mimo przewagi na morzu i zajęciu Adany ulegli w polu ciężkiej jeździe mameluckiej dwukrotnie (1486 i 1488). Jednak sukcesy te nie wystarczyły mamelukom by osłabić potęgę Turków, a ich kontrofensywa w Anatolii okazała się fiaskiem (1490). Ostatecznie pokój zawarty w roku 1491 utrzymał dotychczasową granicę. Było to mimo wszystko prestiżowe zwycięstwo sędziwego Kajtbaja, który pod koniec życia był uważany za największego władcę ówczesnego świata islamu. Wojna z Turcją wyczerpała jednak skarb sułtanatu i pozwoliła Wenecjanom zająć płacący mamelukom trybut Cypr (1489).

Upadek państwa mameluków[edytuj | edytuj kod]

Świetność dworu Kajtbaja i renesans gospodarczy jego rządów nie okazały się symptomami trwałej potęgi Egiptu. Sułtanat mimo swej potęgi militarnej miał przestarzałą armię pozbawioną artylerii. Wkrótce też zaczęły się problemy gospodarcze. Rządy wojskowe wprowadzone przez mameluków nie sprzyjały rozwojowi własnej wytwórczości, a bogactwo rządzących w znacznej mierze wynikało z wyzysku licznych chłopów i przede wszystkim z kontroli handlu tranzytowego. Handel ze wschodem wkrótce miał przeżyć wstrząsy po tym gdy do wybrzeży Indii dopłynęli pierwsi Portugalczycy (1498). Wkrótce aktywność kupców portugalskich doprowadziła do wybuchu wojny na Oceanie Indyjskim (1505). Mamelucy mimo wsparcia Wenecjan i lokalnych sułtanatów indyjskich nie zdołali usunąć przybyszów, którzy zdobywali kolejne bazy w Indiach, Afryce Wschodniej i Omanie. Wyczerpujący konflikt doprowadził do całkowitego załamania się handlu tranzytowego. To osłabienie państwa nastąpiło w obliczu kolejnej inwazji tureckiej. Sułtan turecki, Selim I po pokonaniu perskich Safawidów zwrócił swą armię przeciw mamelukom. W bitwie pod Mardż Dabik (24 sierpnia 1516) tradycyjna armia mamelucka została całkowicie rozbita przez wyposażoną w artylerię i arkebuzy armię turecką. W bitwie tej zginął również sułtan egipski, Kansuh al-Ghauri. Dzięki temu zwycięstwu Turcy bez oporu opanowali Syrię po czym skierowali się do Palestyny, gdzie ponownie pokonali armię mamelucką. Tymczasem nowy sułtan egipski, Tumanbaj uzbroił kolejną armię powołując pod broń nawet Beduinów. W armii tej znalazła się niewielka liczba dział i arkebuzów dostarczonych przez Wenecjan. Jednak słabo wyszkolone i zdemoralizowane ogromem klęsk wojska egipskie ponownie uległy przewadze tureckiej (bitwa pod Ar-Rajdanijją, 22 stycznia 1517). Spowodowało to wkrótce upadek Kairu (30 stycznia 1517) i ostateczną klęskę Tumanbaja, którego schwytano i stracono w kwietniu tego roku.

Upadek państwa mameluckiego kończy umownie historię średniowiecznego Egiptu. Inwazja turecka otwiera jednocześnie prawie 300-letni okres w historii tego kraju w którym Egipt nie był ośrodkiem niezależnego państwa, a jedynie mniej lub bardziej podległą prowincją obcego imperium. Mimo to władza mameluków nad krajem nie została zniesiona i przetrwała epokę turecką aż do schyłku osmańskiego panowania w Egipcie. Próbę odtworzenia niezależnego Egiptu mameluckiego na przełomie XVIII i XIX wieku przerwały reformy Muhammada Alego, który rozbił oligarchię mamelucką i rozpoczął tworzenie nowoczesnego państwa egipskiego.

Władcy z dynastii mameluków[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Władcy Egiptu, w sekcji Egipt mameluków.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Krzysztof Baczkowski (red.): Wielka Historia Świata t.5 Późne średniowiecze. Kraków: Fogra Oficyna Wydawnicza, 2005. ISBN 83-85719-89-X.
  2. James Waterson: Wojny mameluków. Warszawa: Bellona, 2008, s. 95. ISBN 978-83-11-11247-6.
  3. James Waterson: Wojny mameluków. Warszawa: Bellona, 2008, s. 182–191. ISBN 978-83-11-11247-6.