Einsatzgruppen

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Egzekucja Polaków przez Einsatzkommando w Lesznie, październik 1939
Egzekucja Polaków w Kórniku - 20.10.1939
Deportacja sanockich Żydów za San do radzieckiej strefy okupacyjnej. Operacja przeprowadzona w październiku 1939 przez Einsatzkommando I. w Sanoku

Einsatzgruppen (Grupy Operacyjne) – grupy operacyjne hitlerowskiej policji bezpieczeństwa (Sipo) i służby bezpieczeństwa (SD) działające w czasie II wojny światowej, a organizowane przez Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy RSHA.

Zadania Einsatzgruppen[edytuj | edytuj kod]

W lecie 1939 przed wybuchem wojny odbyły się rozmowy pomiędzy naczelnym dowództwem wojsk lądowych (Oberkommando des Heeres, OKH) a szefem policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa Rzeszy Reinhardem Heydrichem. Zakończone porozumieniem stały się następnie podstawą rozkazu nr 6 wydanego dnia 31 lipca 1939 w którym określono ogólnie: "Zadaniem Specjalnych Oddziałów Operacyjnych Policji Bezpieczeństwa jest zwalczanie wszelkich elementów wrogich Rzeszy i antyniemieckich w kraju nieprzyjacielskim na tyłach walczących wojsk[1]." Ogólny charakter rozkazu, pozwalał na daleko idącą swobodę działania. Niezależnie od podporządkowania Einsatzgruppen poszczególnym dowódcom armii, podlegały one w całości szefowi policji bezpieczeństwa i SD Heydrichowi i wyznaczanym przez niego kierownikom poszczególnych operacji.

Do zadań tych grup, które miały działać na zapleczu wojsk niemieckich, należało więc mordowanie lub izolacja politycznych i ideologicznych przeciwników III Rzeszy na operacyjnym zapleczu frontu. Zadanie to realizowano poprzez stosowanie bezwzględnego terroru i masowej eksterminacji aktywnych działaczy antyniemieckich i antyfaszystowskich. W Polsce działania te były nad wyraz radykalne, na zewnątrz działania Policji i SS wyglądać mogły na brutalną samowolę. Działaniami tymi objęto np. uczestników powstania wielkopolskiego i śląskich oraz czołowych przedstawicieli inteligencji, Żydów i komunistów. Jednym z głównych zadań Einsatzgruppen była eksterminacja Żydów. Starano się przy tym, aby do zabijania Żydów przyłączała się miejscowa ludność ukraińska[2], litewska[3], polska[4] lub białoruska[5]. Niejednokrotnie miejscowa ludność często atakowała Żydów jeszcze zanim niemieckie oddziały zajęły dany region[6]. We Lwowie ulotki OUN wręczane przechodniom wzywały jawnie do mordów "Lachów, Żydów i komunistów niszcz bez litości, nie miej zmiłowania dla wrogów Ukraińskiej Rewolucji Narodowej"[7]. Na początku sierpnia 1941 dwie kompanie konnego regimentu SS Franza Magilli zostały oddelegowane do Pińska, gdzie pomagały Einsatzgruppen przygotować akcję wymordowania całej populacji Żydów – ponad 30 tys. osób. Od 3 lipca 1941 takie działania przeprowadziła we Lwowie prawdopodobnie Einsatzkommando policji bezpieczeństwa[8].

Do zadań tych grup należało także zabezpieczanie zakładów przemysłowych, ważniejszych urządzeń komunalnych i strategicznych oraz zapasów surowców. Grupy te rekwirowały także archiwa państwowe i organizacji politycznych, zbiory dzieł sztuki.

Na czele grup operacyjnych stali z reguły wyżsi funkcjonariusze służby bezpieczeństwa (SD) a w ich kierownictwo składało się z oficerów Gestapo i Kripo. Grupy te dysponowały oddziałami SS i Ordnungspolizei. Bezpośrednio po rozwiązaniu Einsatzgruppen na danym terenie istniały stałe samodzielne placówki policji bezpieczeństwa.

Skompletowanie przez Heydricha oddziałów operacyjnych było trudne, dlatego formował je za pomocą zachęty finansowej i za pomocą nacisków. Skuteczną zachętą był wypłacany wysoki żołd dzienny. Można było zgłaszać się na ochotnika, jednak zgłosiło się zbyt mało osób, dlatego każda jednostka Gestapo, SD i Kripo musiała wystawiać własny kontyngent[9].

Einsatzgruppen w Austrii[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą taką grupą była zorganizowana w 1938 roku grupa Einsatzkommando Österreich dowodzona przez SS-Standartenführera prof. dr Franza Sixa, która działała w trakcie zajmowania Austrii.

Einsatzgruppen w Czechach[edytuj | edytuj kod]

W październiku 1938 powstały kolejne grupy: Einsatzgruppe Dresden (dowódca – SS-Standartenführer Heinz Jost) i Einsatzgruppe Wien (dowódca – SS-Standartenführer dr Franz Stahlecker). Grupy te wzięły udział w zajmowaniu części Czechosłowacji przyznanych III Rzeszy na mocy układu monachijskiego.

Następne tego typu grupy powstały w marcu 1939 roku i wzięły one udział w zajmowaniu Czechosłowacji, były to grupy:

  • Einsatzgruppe I Prag (Praga),
  • Einsatzgruppe II Brünn (Brno),
  • Einsatzkommando 9 Mies (Stříbro),
  • Sonderkommando Pilsen (Pilzno).

Einsatzgruppen w Polsce[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Einsatzgruppen w Polsce.

W czasie przygotowania agresji na Polskę w połowie 1939 roku zorganizowano w ramach operacji "Tannenberg" 8 grup operacyjnych, które miały działać przy poszczególnych armiach biorących udział w ataku na Polskę[10]

Powstały wtedy następujące grupy:

Grupy te działały do 1940 roku, część uczestniczyła w organizacji niemieckich struktur sił bezpieczeństwa na obszarach Polski.

Kolejne grupy organizowano przed atakiem na kolejne państwa Norwegię, Francję, Belgię, Holandię, Jugosławię.

Niemiecki plakat antybolszewicki i antysemicki
(1941-1942)
"Śmierć! żydowsko-bolszewickiej zarazie mordowania
Niemiecki plakat propagandowy
" Winnica " (Ukraina) masowy gróby ofiar NKWD
Winnica i jej okolice
były miejscem działania Einsatzgruppe D,
która wymordowała, jak się szacuje,
do 28 tysięcy ludzi,
w tym praktycznie całą żydowską populację miasta.
German antisemitic and anti-Soviet poster.JPG Vinnycia01.JPG

Einsatzgruppen w ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Einsatzgruppe "A" w Kownie
Egzekucja Żydów kijowskich przez niemieckie oddziały Einsatzgruppen niedaleko Iwangorodu na Ukrainie (1942).

Na początku 1941 roku w związku z planowanym atakiem na ZSRR przystąpiono do organizacji kolejnych grup operacyjnych. Miały być to z założenia duże jednostki, które podporządkowane były poszczególnym grupom armii. Każda taka grupa składała się z podgrup (Einsatzkommando i Sonderkommando), które działały przy poszczególnych armiach lub na określonym obszarze.

Do tworzenia oddziałów przystąpiono przed inwazją niemiecką na Związek Radziecki w maju 1941 r. w szkole policyjnej w Pretzsch (Elbe) w Saksonii. Sformowano cztery Einsatzgruppen, oznaczone literami A, B, C i D, które podzielone zostały na Einsatzkommanda i Sonderkommanda. Einsatzgruppen liczyła od 600 do 1000 SS-manów, SD-manów, członków Gestapo, Kripo, policjantów z 9 rezerwowego batalionu policyjnego i elitarnej jednostki tajnej policji Leitende Dienst[11]. W literaturze przedmiotu podaje się informację, że dwie trzecie członków Einsatzgruppen miało wyższe wykształcenie prawnicze lub ekonomiczne, a jedna trzecia doktoraty. Jeden z dowódców Einsatzkommando 6 z Einsatzgruppen C, Ernst Biberstein, był pastorem i teologiem, inny z kolei z Sonderkomamando 7a, Einsatzgruppe B, Eugen Steimle, nauczycielem, a osądzony w Norymberdze Otto Ohlendorf był doktorem prawa, który skończył trzy fakultety uniwersyteckie. Oprócz wspomnianego Ohlendorfa tytuł doktora posiadali między innymi Franz Six (filozofia), Otto Rasch (prawo i ekonomia polityczna), Walter Blume (prawo), Martin Sandberger (prawo), Werner Braune (prawo), Eduard Strauch (prawo). Dowódcy tych jednostek otrzymali m.in. polecenie likwidacji na terenach ZSRR wszystkich Żydów, Cyganów, funkcjonariuszy komunistycznych i azjatyckich "mniej-wartościowych"[12].

Utworzono cztery grupy operacyjne:

  • Einsatzgruppe "A" – działała przy Grupie Armii "Północ" i na obszarze republik bałtyckich (liczyła około 990 ludzi)
Dowódcy:
Dowódcy:
Dowódcy:
  • SS-Brigadeführer und Generalmajor der Polizei dr Otto Rasch (1941)
  • SS-Brigadeführer und Generalmajor der Polizei dr Max Thomas (1941-1943)
  • SS-Oberführer Horst Böhme (1944)
Dowódcy:

Zgodnie z zarządzeniem szefa Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy RSHA Reinharda Heydricha głównym zdaniem tych grup było wymordowanie: zawodowych pracowników aparatu politycznego WKP(b), działaczy partyjnych i związków zawodowych, oficerów politycznych Armii Radzieckiej, kierowniczych przedstawicieli administracji państwowej, kierownicze osobistości życia gospodarczego, radzieckich intelektualistów, Żydów oraz wszystkie osoby będące agitatorami i fanatycznymi komunistami[13]. Ta operacja miała odbyć się przy jak najszerszym współudziale miejscowej ludności. Reinhard Heydrich wydał znamienną dyrektywę w tej sprawie: ...dla obserwatora z zewnątrz powinno to wyglądać, że sama miejscowa ludność zareagowała w sposób naturalny przeciwko dziesiątkom lat opresji dokonywanej przez Żydów oraz przeciwko terrorowi stworzonemu ostatnio przez komunistów[14]. Do tej pożądanej przez Niemców współpracy doszło na Litwie i Łotwie. Einsatzgruppe "D" znalazła gorliwych pomocników w żołnierzach rumuńskiej armii, którzy są odpowiedzialni za pogromy Żydów w Jassach, miejscowościach Besarabii i Bukowiny oraz w Odessie.

Einsatzgruppen wymordowały ponad 900 tys. Żydów. Największe masakry miały miejsce w Babim Jarze koło Kijowa, gdzie w ciągu dwóch dni rozstrzelano 34 tys. Żydów, lesie Rumbula pod Rygą (ok. 25 tys.), we Lwowie (7 tys.), Równem (15 tys.), Charkowie (14 tys.), Odessie (35 tys.), Kownie.

Łącznie w wyniku działalności grup operacyjnych zginęło około 2 milionów osób cywilnych.

W trakcie kampanii przeciwko ZSRR, Einsatzgruppen operowały również na terenie obozów jenieckich Wehrmachtu, "selekcjonując" przy ścisłej współpracy z ich personelem sowieckich jeńców wojennych, których uznawano za "elementy niepożądane" (m.in. komunistów, Żydów, urzędników państwowych, inteligentów, żołnierzy pochodzących z Azji Środkowej i Kaukazu). "Wyselekcjonowanych" jeńców mordowano następnie w odludnych miejscach na Wschodzie - w tajemnicy przed pozostałymi jeńcami, mieszkańcami okupowanych obszarów oraz zwykłymi żołnierzami Wehrmachtu[15].

Osądzenie zbrodni[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Proces Einsatzgruppen.

Po zakończeniu II wojny światowej działalnością Einsatzgruppen zajmował się Amerykański Trybunał Wojskowy w Norymberdze. W 1948 roku w procesie nr 9 za zbrodniczą działalność Einsatzgruppen skazano 22 dowódców grup i podgrup, z których na karę śmierci skazano 14[16].

Przedmiotem procesu były jedynie zbrodnie Einsatzgruppen dokonane na Żydach oraz obywatelach ZSRR na terenie Rosji po niemieckim ataku w 1941 roku. W procesie tym nie zostały w ogóle osądzone zbrodnie dokonane przez Einsatzgruppen w innych krajach w tym również w czasie kampanii wrześniowej w Polsce. W 1939 roku na terenie okupowanej II RP działało w sumie osiem Grup Operacyjnych Policji Bezpieczeństwa, które dokonały szeregu masowych aresztowań Polaków na podstawie list proskrypcyjnych, tzw. Sonderfahndungsbuch Polen oraz przeprowadzały czystki etniczne w ramach akcji Intelligenzaktion[10]. Zbrodnie te nie zostały uwzględnione w aktach procesowych[16].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Rozkaz nr 6 Abt. - II Gen St d H. nr 1299/39 g Kds; w którym stwierdziło, że "zadaniem Einsatzkommando policji bezpieczeństwa jest zwalczanie wszystkich wrogich wobec Rzeszy i Niemców elementów w kraju wroga na zapleczu frontu".
  2. "Kolaboracja nacjonalistów ukraińskich z hitlerowskimi Niemcami rychło przekroczyła ramy czysto politycznej współpracy i gry interesów. Ukraińcy uczestniczyli w niemieckich akcjach eksterminacyjnych." [w:] Władysław Serczyk, Historia Ukrainy, 1979]; "Do największych wystąpień antyżydowskich doszło w Galicji Wschodniej (Zachodnia Ukraina), po tym jak ludność ukraińska w 22 miejscowościach odkryła w byłych więzieniach sowieckich 5300 trupów więźniów pomordowanych przez NKWD." [w:] Marek Wierzbicki, Polacy i Żydzi w zaborze sowieckim, 2001
  3. "Znacznie bardziej zacięta i antysemicko nastawiona była duża część ludności litewskiej, która — nie tylko w pierwszym momencie — licznie garnęła się do ochotniczych formacji współpracujących z Einsatzgruppen, a następnie z SS." [w:] Jerzy Tomaszewski, Józef Adelson, Najnowsze dzieje Żydów w Polsce: w zarysie (do 1950 roku), 1993"
  4. "Polska część miejscowej ludności okazuje poparcie dla egzekucji prowadzonych przez policję bezpieczeństwa, donosząc gdzie znajdują się żydowscy, rosyjscy i polscy bolszewicy." [w: The Einsatzgruppen reports: selections from the dispatches of the Nazi Death Squads' campaign against the Jews July 1941-January 1943. Yitzhak Arad; Shmuel Krakowski; Shmuel Spector; Stella Schossberger New York, N.Y. : Holocaust Library, 9780896040588, str. 23]
  5. "Na Białorusi Einsatzgruppe B raportowała, że miejscowej ludności nie można namówić do organizowania pogromów, mimo że nienawidzą Żydów i aprobują niemieckie działania. Przykładów czynnego udziału ludności w mordowaniu Żydów jest jednak w tych meldunkach co niemiara." [w:] Andrzej Żbikowski, U genezy Jedwabnego: Żydzi na kresach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej, wrzesień 1939-lipiec 1941, 2006
  6. Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego: Tomy 161-168, 1992
  7. "W instrukcjach wydanych przez OUN-R nakazywano, by wszędzie, gdzie wkraczają Niemcy, miasta i wioski były udekorowane niemieckimi flagami, by na głównych ulicach były postawione bramy triumfalne z napisami: : "Heil Hitler", "Sława OUN") "Sława Banderze", "Niech żyje niemiecka armia", "Niech żyje wódz Adolf Hitler". [w:] Włodzimierz Bonusiak, Kto zabił profesorów lwowskich?, 1989, str. 30
  8. "oraz na terenie działania Einsatzgruppe C w Galicji. W tym miejscu Hilberg wspomina o pogromie we Lwowie "scena masowych rabunków ze strony tutejszej ludności", w Tarnopolu i Czortkowie." [w:] Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego, Tomy 161-168, 1992, s. 5
  9. Guido Knopp SS przestroga historii, wyd. 2004, s. 170-171
  10. 10,0 10,1 Jochen Böhler, Klaus-Michael Mallmann, Jürgen Matthäus: Einsatzgruppen w Polsce. Warszawa: Bellona, 2009. ISBN 978-83-11-11588-0.
  11. [Universitatis Jagellonica Cracoviensis acta scientiarum litterarumque:Schedae historicae, Uniwersytet Jagielloński. 1987 str. 147]
  12. [Universitatis Jagellonica Cracoviensis acta scientiarum litterarumque: Schedae historicae, Uniwersytet Jagielloński. 1987 str. 147]
  13. P. Chmielewski W sprawie genezy i organizacji Einsatzgruppen działających na terenach ZSRR okupowanych przez Niemców WPH nr 2/1971
  14. Andrzej M.Salski Einsatzgruppen - policyjne oddziały morderców, Nasza Polska Nr 23(294) 6 czerwca 2001
  15. Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1961, s. 127-136.
  16. 16,0 16,1 "Trials of war criminals before the Nuernberg military tribunals. The Einsatzgruppen case." t IV, U.S. Gouvenment, Washington (Plik PDF 54,2 MB). www.loc.gov, 1950. [dostęp 2014-04-26].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Szymon Datner, J. Gumowski, Kazimierz Leszczyński. Einsatzgruppen (wyrok i uzasadnienie). „Biuletyn GKBZHwP”. nr XIV, 1963. Warszawa: GKBZHwP. 
  • Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1961.
  • praca zbiorowa: Mała Encyklopedia Wojskowa. T. 1. Wyd. MON, 1967.
  • P. Chmielowski. W sprawie genezy i organizacji Einsatzgruppen działających na terenach ZSRR okupowanych przez Niemców. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. nr 2, 1971. Warszawa: Wyd. MON. 
  • Ryszard Majewski: Waffen-SS mity i rzeczywistość. Wrocław: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1983. ISBN 8303001027.
  • Richard Rhodes: Mistrzowie śmierci : Einsatzgruppen. Warszawa: Wyd. Bellona, 2007. ISBN 9788311107885.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]