Ejszyszki

Ejszyszki
Kościół w Ejszyszkach
Herb Ejszyszek
Państwo	Litwa
Okręg	wileński
Burmistrz	Tadeusz Zimiński
Populacja (2005) • liczba ludności	3 688
Nr kierunkowy	380
Kod pocztowy	LT-17116
Położenie na mapie Litwy Ejszyszki
54°10′N 25°00′E
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Ejszyszki (lit. Eišiškės; biał. Эйшышкі; jidysz אישישוק ,איישישאק – Ejszyszok lub Ejszyszuk) – miasto na Litwie położone na południe od Wilna, w rejonie solecznickim, tuż przy granicy z Białorusią. 3,6 tys. mieszkańców (2005).

Historia

Nazwa miasta, wg legendy, wywodzi się od jednego z najdzielniejszych wojów litewskich, Eisziusa, który dostał te ziemie w XI wieku w nagrodę za odzyskanie ich od książąt ruskich. Prawa miejskie nadał osadzie król Polski Jan III Sobieski w XVII wieku. Przez miasto przebiegał ważny szlak z Wilna do Krakowa. Mimo to miasto nie rozwinęło się nigdy w większy ośrodek. Na początku XIX wieku niedaleko Ejszyszek znajdowała się stacja telegrafu optycznego linii Warszawa-Petersburg.

Jesienią 1918 roku w mieście powstała Samoobrona Ejszyska – polska organizacja wojskowa mająca na celu obronę Ejszyszek przed bolszewikami. Jej organizatorem był kpt. Kazimierz Ilcewicz. 7 czerwca 1919 roku miasto wraz z całym powiatem lidzkim weszło w skład okręgu wileńskiego Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich – tymczasowej polskiej jednostki administracyjnej. Latem 1920 roku Ejszyszki zostały ponownie zajęte przez bolszewików, a ponownie odbite przez Polaków we wrześniu 1920.

Za II Rzeczypospolitej miejscowość była siedzibą wiejskiej gminy Ejszyszki. W 1939 r., w dniu wybuchu II wojny światowej miasteczko było zamieszkiwane przez 5 tys. osób, w tym 3,5 tys. Żydów i 2,5 tys. Polaków^{[potrzebne źródło]}. Poza nimi zamieszkiwali tu w niewielkiej liczbie Tatarzy. Ejszyszki słynęły z jarmarków, szczególnie znanych z handlu końmi i bydłem.

We wrześniu 1941 r. małe miejscowe getto zostało zlikwidowane przez kilkunastu Niemców i współpracujących z nimi litewskich szaulisów i policjantów. Był to oddział który wcześniej wymordował ludność żydowską w Niemenczynie, Nowej Wilejce i Jaszunach. Niemców było kilkunastu a bezpośrednimi wykonawcami byli litewscy szaulisi i policjanci. Z meldunku niemieckiego dowódcy grupy likwidacyjnej kierowanej przez obersturmfuhrera Gamanna wynika, że wymordowano wtedy 921 mężczyzn, 1851 kobiet i 814 dzieci. Pomordowanych zakopano w dołach na obrzeżach miasteczka.

W 2005 roku amerykańska prof. żydowskiego pochodzenia Yaffy Eliach udzieliła wywiadu gazecie The New York Times w którym twierdziła, że 19 października 1944 roku około godziny 23:00 w Ejszyszkach doszło do "pogromu ludności żydowskiej" w wyniku którego miały zginąć dwie osoby pochodzenia żydowskiego (Cipora Sonenson i jej syn Chaim), a ona sama miała być naocznym świadkiem tych wydarzeń. W akcji tej, zdaniem Yaffy Eliach, miał brać udział polski 150-osobowy odział, w tym około 80 umundurowanych żołnierzy Armii Krajowej, a akcja miała być wymierzona bezpośrednio w cywilną ludność żydowską. Yaffy Eliach stwierdziła także, że NKWD po tej akcji przeprowadziło własne śledztwo w wyniku, którego większość uczestników pogromu zostało wykrytych, aresztowanych i osądzonych w Wilnie, oraz skazanych na wieloletnie kary pozbawienia wolności i zesłanie na Syberię.

Z taką wersja wydarzeń podawanej przez Yaffy Eliach nie zgodził się prof. Marek Jan Chodakiewicz. W książce poświęconej wydarzeniom w Ejszyszkach twierdzi on, że zajść tych nie można nazwać pogromem, a jedynie przypadkową tragedią mającą miejsce w trakcie działań wojennych. Według Chodakiewicza dwie ofiary ataku zginęły przypadkowo, a właściwym celem ataku oddziału AK miało być porwanie zakwaterowanego w tym domu kapitana radzieckiego wywiadu wojskowego. Oficer mieszkał w domu Sonensonów, gdyż mąż zabitej Cipory Sonenson, Mosze, działał jako współpracownik NKWD. Z analizowanych przez Chodakiewicza materiałów NKWD wynika, że około 30 świadków tego wydarzenia, będących narodowości żydowskiej, nie ucierpiało w żaden sposób na skutek działań oddziału AK.

Do książki prof. Eliach krytycznie odniósł się też Adam Michnik. Twierdził on, że Yaffa Eliach wychodząc od oskarżenia żołnierzy o zabójstwo dwóch osób dochodzi do bezpodstawnych oskarżeń całej Armii Krajowej o antysemityzm i zabójstwa na tle narodowościowym, co, jak twierdzi Michnik, dowodzi braku dobrej woli i bezstronności u autorki.

W okresie sowieckiej władzy na Kresach Wschodnich w Ejszyszkach miało miejsce jeszcze jedno zbrojne zdarzenie. Z 6 na 7 grudnia 1944 oddział por. AK Jana Borysewicza dokonał ataku na miejscowy sowiecki areszt z którego uwolnił 30 przetrzymywanych tutaj więźniów.

Od zakończenia II wojny światowej i wysiedlenie Polaków z Kresów Wschodnich jest to najbardziej polskie miasteczko na obszarze obecnej Republiki Litewskiej (80-90%).

Zabytki

Najważniejszym zabytkiem Ejszyszek jest kościół pw. Wniebowstąpienia Pańskiego, wybudowany w latach 1846-1852. We wnętrzu znajduje się kilka zabytkowych obrazów. Na miejscowym cmentarzu w końcu 2009 roku powstała kwatera wojenna, w której złożono szczątki żołnierzy Armii Krajowej.

Miasta partnerskie

• Wyszków
• Korsze

Linki zewnętrzne

• Zabytki rejonu Wilna
• Ejszyszki w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II (Derenek – Gżack) z 1881 r.

Klasycystyczny dwór w Hornostaiszkach koło Ejszyszek (pocz. XIX w.)