Ekskluzywa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Ekskluzywa (łac. exclusiva – "wykluczenie") – w Kościele katolickim procedura umożliwiająca zawetowanie wyniku konklawe i tym samym zablokowanie zwycięskiej kandydaturze drogi na tron papieski. Podstawę prawną ogłaszania ekskluzywy stanowiło Ius Exclusivæ ("prawo wykluczenia"). Nie wydaje się, aby było ono powiązane z średniowiecznym zwyczajem zatwierdzania wyboru papieża przez (przeważnie) cesarza bizantyjskiego bądź rzymsko-niemieckiego. Ekskluzywa stanowiła zwyczajowo uznawane przez Kościół prawo sprzeciwu katolickiego cesarza lub króla wobec werdyktu konklawe. Przysługiwało ono władcom Hiszpanii, Francji i Austrii. Monarcha miał prawo wskazać jednorazowo jednego spośród kandydatów, który tym samym tracił szansę na zostanie papieżem. Władca osobiście nie brał udziału w konklawe, więc weto mógł zgłosić tylko wyznaczony przez niego kardynał. Pod pojęciem ekskluzywy rozumiano uroczystą, na ogół pisemną deklarację o wykluczeniu danego kandydata.

Precedens zastosowania ekskluzywy stanowiło konklawe w 1644 roku, gdy kardynał Gil Carrillo de Albornoz w imieniu króla Hiszpanii Filipa IV Habsburga zgłosił oficjalne weto wobec ewentualnego wyboru na papieża uznawanego za faworyta kard. Juliusza Cezarego (Giulo Cesare) Sacchettiego. Zwolennicy Sacchettiego próbowali początkowo zlekceważyć ekskluzywę, ale ostatecznie musieli się z nią pogodzić. W drugiej połowie XVII wieku ani razu nie doszło już do zgłoszenia weta w takiej formie, choć reprezentanci katolickich mocarstw (np. hiszpański kardynał Juan de Lugo y Quiroga) utrzymywali, że mają prawo do jego zgłoszenia i praktycznie na każdym konklawe grozili jego zgłoszeniem, gdy tylko wypływała kandydatura niewygodna dla ich władcy. Mimo że nie brakowało przeciwników takich roszczeń królów do ingerencji w przebieg konklawe, zazwyczaj groźby takie okazywały się skuteczne i nie zdarzyło się, by doszło do wyboru kandydata wyraźnie nieakceptowanego przez któreś z mocarstw. Ostatecznie na początku XVIII wieku przyjęło się, że cesarz oraz królowie Francji i Hiszpanii mają prawo do zgłoszenia oficjalnego weta wobec jednego kandydata na każdym konklawe.

Po raz ostatni Ius Exclusivæ zostało zastosowane w 1903 r., gdy noszący tytuł króla apostolskiego cesarz Austrii Franciszek Józef I za pośrednictwem kardynała Jana Puzyny zablokował kandydaturę mającego większość głosów elektorów kard. Mariano Rampolli. W wyniku tego nowym papieżem został kardynał Giuseppe Sarto, który jako Pius X już w 1904 r. zniósł Ius Exclusivæ. W wydanej przez niego konstytucji Commissum nobis stosowanie ekskluzywy przy wyborze papieża zostało zakazane pod karą ekskomuniki.

Przypadki zastosowania Ius Exclusivæ[edytuj | edytuj kod]

W historii konklawe ekskluzywę zgłaszano siedmiokrotnie. Po trzy razy zgłaszały ją Hiszpania i Austria, a raz Francja. W literaturze przedmiotu niekiedy wymienia się więcej przykładów, wynika to jednak z rozszerzonej interpretacji terminu "ekskluzywa", rozciągającej jego znaczenie na wszelkie aktywne formy sprzeciwu katolickich mocarstw wobec poszczególnych kandydatur na konklawe.

Konklawe Cel eksluzywy Kardynał zgłaszający ekskluzywę Monarcha, w imieniu którego zgłoszono ekskluzywę
Konklawe 1644 kardynał Giulio Cesare Sacchetti kardynał Gil Carrillo de Albornoz Filip IV Habsburg, król Hiszpanii
Konklawe 1721 kardynał Fabrizio Paolucci kardynał Michael Friedrich Althan Karol VI Habsburg, cesarz rzymski narodu niemieckiego
Konklawe 1730 kardynał Giuseppe Renato Imperiali kardynał Cornelio Bentivoglio Filip V Hiszpański, król Hiszpanii
Konklawe 1758 kardynał Carlo Alberto Guidoboni Cavalchini kardynał Paul d'Albert de Luynes Ludwik XV, król Francji
Konklawe 1823 kardynał Antonio Gabriele Severoli kardynał Giuseppe Albani Franciszek I, cesarz austriacki
Konklawe 1830-1831 kardynał Giacomo Giustiniani kardynał Juan Francisco Marco y Catalán Ferdynand VII Hiszpański, król Hiszpanii
Konklawe 1903 kardynał Mariano Rampolla kardynał Jan Puzyna Franciszek Józef I, cesarz austriacki

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ludwig Wahrmund, Das Ausschliessungs-recht (jus exclusivae) der katholischen Staaten Österreich, Frankreich und Spanien bei den Papstwahlen (Wien: Holder 1888).
  • Catholic Encyclopedia: Right of Exclusion.