Elżbieta Zawacka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
Elżbieta Zawacka
Zo, Sulica, Zelma
Elżbieta Zawacka w 2006
Elżbieta Zawacka w 2006
generał brygady generał brygady
Data i miejsce urodzenia 19 marca 1909
Toruń
Data i miejsce śmierci 10 stycznia 2009
Toruń
Przebieg służby
Lata służby od 1939
Stanowiska kurierka KG AK
Główne wojny i bitwy II wojna światowa:
Późniejsza praca nauczyciel i wykładowca akademicki, Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (pięciokrotnie) Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Medal Wojska Krzyż Armii Krajowej Medal Pro Memoria
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Elżbieta Zawacka, ps. "Zelma", "Sulica", "Zo" (ur. 19 marca 1909 w Toruniu, zm. 10 stycznia 2009 tamże[1]) – kurierka Komendy Głównej Armii Krajowej, jedyna spośród 15 kobiet, która pomyślnie przeszła trening cichociemnych i która służyła w ich szeregach, emerytowana profesor doktor habilitowana Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, druga Polka w historii Wojska Polskiego awansowana na stopień generała brygady[2][3]. Dama Orderu Orła Białego.

Spis treści

[edytuj] Młodość i działalność w II Rzeczypospolitej

Elżbieta Zawacka urodziła się w czasie, gdy Toruń znajdował się pod zaborem pruskim, jednak szkołę podstawową i gimnazjum kończyła już w wolnej Polsce. Maturę zdała w Żeńskim Gimnazjum Humanistycznym, a następnie skończyła studia matematyczne na Uniwersytecie Poznańskim. Na czwartym roku studiów związała się z Organizacją Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju (późniejsze PWK). Po studiach podjęła pracę jako nauczycielka w szkole średniej i udzielała się społecznie jako instruktor Przysposobienia Wojskowego Kobiet (PWK). Przed rokiem 1939 pełniła w Katowicach funkcję komendantki Rejonu Śląskiego PWK.

[edytuj] Udział w kampanii wrześniowej i działalność kurierska

We wrześniu 1939 była żołnierzem Kobiecego Batalionu Pomocniczej Służby Wojskowej, walczącym w obronie Lwowa.

W październiku tego samego roku wstąpiła do tworzącej się Służby Zwycięstwu Polski i pozostawała w jej szeregach aż do końca 1945. Na początku swej podziemnej działalności działając pod pseudonimem Zelma organizowała w oparciu o struktury PWK niezależną grupę SZP na Śląsku.

Pod koniec 1940 Zo przeniesiono do Warszawy – dostała przydział do Wydziału Łączności Zagranicznej Komendy Głównej Armii Krajowej Zagroda. Od połowy 1941 r. jeździła między Warszawą a Berlinem przewożąc w obie strony pocztę, która kursowała przez Szwecję do Londynu i z powrotem. Dodatkowym zadaniem Zawackiej było zorganizowanie szlaków kurierów podążających do Londynu przez Niemcy. W latach 1939–1945 korzystając z fałszywych dokumentów przekraczała granice Rzeszy ponad sto razy przenosząc meldunki i informacje, zaś w przerwach między wyprawami uczyła się na tajnych kompletach.

[edytuj] Cichociemna

W lutym 1943 wyruszyła jako emisariuszka Komendanta Głównego AK Stefana Roweckiego przez Niemcy, Francję, Andorę, Hiszpanię i Gibraltar do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie. Jej misja miała dwa cele: lepszą koordynację szlaków przesyłowych poczty krajowej, dostarczanej przez bazy łączności Sztabu działające w krajach neutralnych oraz przedstawienie żądań gen. Roweckiego dotyczących uprawnień kombatanckich kobiet-żołnierzy AK. Z Londynu powróciła 10 września 1943 zrzucona ze spadochronem. Była jedyną kobietą wśród cichociemnych.

Pewną charakterystykę Zo daje Jan Nowak-Jeziorański w książce Kurier z Warszawy:

Nawet w konspiracji, gdzie panuje anonimowość, "Zo" stała się postacią legendarną. (...) straciła rodzinę. Uchodziła za człowieka ostrego i wymagającego od innych, ale najbardziej od samej siebie. Jej oddanie służbie graniczyło z fanatyzmem. (...) Średniego wzrostu, blondynka o niebieskich oczach miała w sobie coś męskiego. Była surowa, poważna, trochę szorstka i bardzo rzeczowa. W czasie rozmowy ani razu nie uśmiechnęła się, nie padło ani jedno słowo natury bardziej osobistej, nic co nie wiązało się ze służbowym tematem. "Zo" nie miała na to czasu.

[edytuj] Powstanie warszawskie, emigracja i powrót do kraju

Elżbieta Zawacka w 2006

W marcu 1944, gdy Zo zagroziło aresztowanie, wycofano ją z działalności kurierskiej i przeniesiono do służby w dowództwie Wojskowej Służby Kobiet (WSK). Działając w WSK brała udział w powstaniu warszawskim, a po kapitulacji przedostała się do Krakowa skąd koordynowała działalność kurierską na trasach prowadzących do Szwajcarii. W październiku tego samego roku została mianowana kapitanem, a następnie majorem Wojska Polskiego. Po demobilizacji udała się na Zachód, jednak już w lutym ponownie znalazła się w konspiracji, tym razem antykomunistycznej – w 1946 powróciła do "normalnego" życia podejmując pracę w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego przy Ministerstwie Obrony Narodowej.

W 1948 pracowała jako nauczycielka w Łodzi, Toruniu i Olsztynie. 5 września 1951 została aresztowana przez UB i po procesie skazana na 10 lat więzienia. Na wolność wyszła 24 lutego 1955.

Wróciła do pracy w szkolnictwie, ucząc w szkołach w Sierpcu i Toruniu, nie zaniedbując jednak samodzielnej nauki. W 1965 uzyskała doktorat nauk humanistycznych na Uniwersytecie Gdańskim i pracowała tam jako adiunkt. Po uzyskanej w 1972 habilitacji wróciła do Torunia, gdzie podjęła pracę w Instytucie Pedagogiki i Psychologii UMK. Była założycielką Zakładu Andragogiki, który na skutek represji SB został zlikwidowany w 1978 – po tym zdarzeniu Zo odeszła na emeryturę.

Jeszcze w latach sześćdziesiątych Elżbieta Zawacka zajęła się gromadzeniem materiałów historycznych dokumentujących działalność Armii Krajowej w czasie wojny, jako emerytka powróciła do tej pracy. Działała w ruchu kombatanckim "Solidarności", w 1986 współzakładała w Toruniu Klub Historyczny AK (działający następnie jako Klub Historyczny im. Antoniego Antczaka). Dzięki jej zaangażowaniu grono kilku osób w Toruniu zainicjowało, w końcu 1988 r., powstanie ogólnopolskiego stowarzyszenia byłych żołnierzy Armii Krajowej (obecnie Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej). W pierwszym zarządzie głównym tej organizacji, który kładł podwaliny pod jej dalszy rozwój, pełniła funkcję wiceprezesa Zarządu Głównego[4]. W 1990 współtworzyła Fundację "Archiwum Pomorskie Armii Krajowej" – była jej honorowym przewodniczącym.

W 1989 została laureatką Medalu Stolema – wyróżnienia przyznawanego w Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim osobom które w szczególny sposób przyczyniły się do pomnożenia dorobku i osiągnięć kultury i Pomorza lub do jej spopularyzowania[5][6] [7] [8]. W 1990 została odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, a w 1993. Krzyżem Komandorskim tego orderu z gwiazdą. Od 1995 była profesorem nauk humanistycznych.

3 maja 2006 roku Prezydent RP, Lech Kaczyński mianował ją na stopeń generała brygady. Została wówczas drugą po Marii Wittek kobietą - generałem w historii Wojska Polskiego.

Profesor Elżbieta Zawacka została dwukrotnie odznaczona Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy i pięciokrotnie Krzyżem Walecznych, zaś w 1995 prezydent Lech Wałęsa odznaczył ją Orderem Orła Białego. W 2002 otrzymała Nagrodę "Kustosz Pamięci Narodowej" z rąk Prezesa IPN prof. Leona Kieresa.

W 1990 z jej inicjatywy powstała Fundacja Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służbie Polek w Toruniu, obecnie Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej .

Gen. bryg. Elżbieta Zawacka jest fundatorką pomnika Wojskowej Służby Kobiet w Warszawie.

W grudniu 2008 roku sejmik województwa kujawsko-pomorskiego nadał profesor Zawackiej Odznakę Honorową za Zasługi dla Województwa.

Pochowana na Cmentarzu św. Jerzego w Toruniu.

Z dniem 4 listopada 2009 imię gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej przyjęła Biblioteka Pedagogiczna w Toruniu.

Z dniem 8 listopada 2009 imię gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej przyjęła Szkoła Podoficerska Wojsk Lądowych w Zegrzu[9].

Z dniem 19 marca 2010 imię gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej przyjęła Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1 i Technikum nr 1 w Zespole Szkół Ekonomicznych w Toruniu.

[edytuj] Odznaczenia (lista niepełna)

[edytuj] Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Gazeta Wyborcza Toruń: Zmarła Elżbieta Zawacka, 100-letnia "Cichociemna". [dostęp 10 stycznia 2009].
  2. ↑ M.P. z 2006 r. Nr 37, poz. 412 – pkt 6.
  3. ↑ Pierwszą Polką w historii Wojska Polskiego awansowaną na stopień generała brygady była Maria Wittek.
  4. ↑ Salmonowicz S., Elżbieta Zawacka, [w:] Elżbieta Zawacka "Zo", Toruń 1999, s. 6.
  5. ↑ Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie
  6. ↑ Medal Stolem
  7. ↑ Losy Elżbiety Zawackiej. Ścieżka dźwiękowa filmu Włodzimierza Stępińskiego [część I], w: "Pomerania. Miesięcznik społeczno-kulturalny", maj 1989, s. 3-8
  8. ↑ [s.j.], Klëka. Stolemowi mocarze, w: "Pomerania. Miesięcznik społeczno-kulturalny", czerwiec 1989, s. 47
  9. ↑ Decyzja Nr 335/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 25 września 2009 r. w sprawie nadania imienia gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej Szkole Podoficerskiej Wojsk Lądowych w Zegrzu (Dz. U. MON Nr 18 z 23 października 2009 r., poz. 204).
  10. ↑ M.P. z 1996 r. Nr 13, poz. 164

[edytuj] Linki zewnętrzne

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=El%C5%BCbieta_Zawacka&oldid=29588558”
Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Dla czytelników
Dla wikipedystów
Drukuj lub eksportuj
Narzędzia
W innych językach