Elżbieta Zawacka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Elżbieta Zawacka
Zo, Sulica, Zelma
Elżbieta Zawacka w 2006
Elżbieta Zawacka w 2006
generał brygady generał brygady
Data i miejsce urodzenia 19 marca 1909
Toruń
Data i miejsce śmierci 10 stycznia 2009
Toruń
Przebieg służby
Lata służby od 1939
Stanowiska kurierka KG AK
Główne wojny i bitwy II wojna światowa:
Późniejsza praca nauczyciel i wykładowca akademicki, Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (pięciokrotnie) Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Medal Wojska (czterokrotnie) Krzyż Armii Krajowej Medal Pro Memoria Odznaka Honorowa za Zasługi dla Województwa Kujawsko-Pomorskiego
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Elżbieta Zawacka, ps. „Zelma”, „Sulica”, „Zo” (ur. 19 marca 1909 w Toruniu, zm. 10 stycznia 2009 tamże[1]) – kurierka Komendy Głównej Armii Krajowej, jedyna spośród 15 kandydatek, która pomyślnie przeszła trening i służyła potem w szeregach cichociemnych, profesor nauk humanistycznych specjalizująca się w historii najnowszej[2], druga Polka w historii Wojska Polskiego awansowana na stopień generała brygady[3][4]. Dama Orderu Orła Białego.

Młodość i działalność w II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Elżbieta Zawacka urodziła się w czasie, gdy Toruń znajdował się pod zaborem pruskim, jednak szkołę podstawową i gimnazjum kończyła już w wolnej Polsce. Maturę zdała w Żeńskim Gimnazjum Humanistycznym, a następnie skończyła studia matematyczne na Uniwersytecie Poznańskim. Na czwartym roku studiów związała się z Organizacją Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju (późniejsze PWK). Po studiach podjęła pracę jako nauczycielka w szkole średniej i udzielała się społecznie jako instruktor Przysposobienia Wojskowego Kobiet (PWK). Przed rokiem 1939 pełniła w Katowicach funkcję komendantki Rejonu Śląskiego PWK.

Udział w kampanii wrześniowej i działalność kurierska[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 była żołnierzem Kobiecego Batalionu Pomocniczej Służby Wojskowej, walczącym w obronie Lwowa.

W październiku tego samego roku wstąpiła do tworzącej się Służby Zwycięstwu Polski i pozostawała w jej szeregach aż do końca 1945. Na początku swej podziemnej działalności działając pod pseudonimem Zelma organizowała w oparciu o struktury PWK niezależną grupę SZP na Górnym Śląsku.

Pod koniec 1940 Zo przeniesiono do Warszawy – dostała przydział do Wydziału Łączności Zagranicznej Komendy Głównej Armii Krajowej Zagroda. Od połowy 1941 r. jeździła między Warszawą a Berlinem przewożąc w obie strony pocztę, która kursowała przez Szwecję do Londynu i z powrotem. Dodatkowym zadaniem Zawackiej było zorganizowanie szlaków kurierów podążających do Londynu przez Niemcy. W latach 1939–1945 korzystając z fałszywych dokumentów przekraczała granicę Rzeszy ponad sto razy przenosząc meldunki i informacje, zaś w przerwach między wyprawami uczyła się na tajnych kompletach.

Cichociemna[edytuj | edytuj kod]

W lutym 1943 wyruszyła jako emisariuszka Komendanta Głównego AK Stefana Roweckiego przez Niemcy, Francję, Andorę, Hiszpanię i Gibraltar do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie. Jej misja miała dwa cele: lepszą koordynację szlaków przesyłowych poczty krajowej, dostarczanej przez bazy łączności Sztabu działające w krajach neutralnych oraz przedstawienie żądań gen. Roweckiego dotyczących uprawnień kombatanckich kobiet-żołnierzy AK. Z Londynu powróciła 9/10 września 1943 zrzucona ze spadochronem w ramach akcji „Neon 4" na placówkę „Solnica” we wsi Osowiec (zrzut przyjęty we wsi Wólka Brzozokalska obecnie Adamów Wieś, koło Grodziska Mazowieckiego w zabudowaniach Jana Siwca. Dowódca kpt. naw. Stanisław Król Ekipa XXIX wraz z por. Bolesławem Polończykiem „Kryształ” i ppor. Fryderykiem Serafińskim „Drabina”). Była jedyną kobietą wśród cichociemnych.

Pewną charakterystykę Zo daje Jan Nowak-Jeziorański w książce Kurier z Warszawy:

Nawet w konspiracji, gdzie panuje anonimowość, „Zo” stała się postacią legendarną. (...) straciła rodzinę. Uchodziła za człowieka ostrego i wymagającego od innych, ale najbardziej od samej siebie. Jej oddanie służbie graniczyło z fanatyzmem. (...) Średniego wzrostu, blondynka o niebieskich oczach miała w sobie coś męskiego. Była surowa, poważna, trochę szorstka i bardzo rzeczowa. W czasie rozmowy ani razu nie uśmiechnęła się, nie padło ani jedno słowo natury bardziej osobistej, nic co nie wiązało się ze służbowym tematem. „Zo” nie miała na to czasu. Dopiero na pożegnanie poczułem ciepły, mocny uścisk dłoni i usłyszałem lekkie westchnienie: Daj Boże, żebyście dotarli.

Powstanie warszawskie, emigracja i powrót do kraju[edytuj | edytuj kod]

Elżbieta Zawacka w 2006

W marcu 1944, gdy Zo zagroziło aresztowanie, wycofano ją z działalności kurierskiej i przeniesiono do służby w dowództwie Wojskowej Służby Kobiet (WSK). Działając w WSK brała udział w powstaniu warszawskim, a po kapitulacji przedostała się do Krakowa skąd koordynowała działalność kurierską na trasach prowadzących do Szwajcarii. W październiku tego samego roku została mianowana kapitanem, a następnie majorem Wojska Polskiego. Po demobilizacji udała się na Zachód, jednak już w lutym ponownie znalazła się w konspiracji, tym razem antykomunistycznej – w 1946 powróciła do „normalnego” życia podejmując pracę w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego przy Ministerstwie Obrony Narodowej.

W 1948 pracowała jako nauczycielka w Łodzi, Toruniu i Olsztynie. 5 września 1951 została aresztowana przez MBP i po procesie skazana na 10 lat pozbawienia wolności. Na wolność wyszła 24 lutego 1955.

Wróciła do pracy w szkolnictwie, ucząc w szkołach w Sierpcu i Toruniu, nie zaniedbując jednak samodzielnej nauki. W 1965 uzyskała doktorat nauk humanistycznych na Uniwersytecie Gdańskim i pracowała tam jako adiunkt. Po uzyskanej w 1972 habilitacji wróciła do Torunia, gdzie podjęła pracę w Instytucie Pedagogiki i Psychologii UMK. Była założycielką Zakładu Andragogiki, który na skutek represji SB został zlikwidowany w 1978 – po tym zdarzeniu Zo odeszła na emeryturę.

Jeszcze w latach sześćdziesiątych Elżbieta Zawacka zajęła się gromadzeniem materiałów historycznych dokumentujących działalność Armii Krajowej w czasie wojny, jako emerytka powróciła do tej pracy. Działała w ruchu kombatanckim „Solidarności”, w 1986 współorganizowała w Toruniu Klub Historyczny AK (działający następnie jako Klub Historyczny im. Antoniego Antczaka). Dzięki jej zaangażowaniu grono kilku osób w Toruniu zainicjowało, w końcu 1988 r., powstanie ogólnopolskiego stowarzyszenia byłych żołnierzy Armii Krajowej (obecnie Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej). W pierwszym zarządzie głównym tej organizacji, który kładł podwaliny pod jej dalszy rozwój, pełniła funkcję wiceprezesa Zarządu Głównego[5]. W 1990 współtworzyła Fundację „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej” – była jej honorowym przewodniczącym.

W 1989 została laureatką Medalu Stolema – wyróżnienia przyznawanego w Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim osobom które w szczególny sposób przyczyniły się do pomnożenia dorobku i osiągnięć kultury i Pomorza lub do jej spopularyzowania[6][7][8][9]. W 1990 została odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, a w 1993. Krzyżem Komandorskim tego orderu z gwiazdą. Od 1995 była profesorem nauk humanistycznych.

3 maja 2006 roku Prezydent RP Lech Kaczyński mianował ją na stopeń generała brygady. Została wówczas drugą po Marii Wittek kobietą–generałem w historii Wojska Polskiego.

Profesor Elżbieta Zawacka została dwukrotnie odznaczona Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy i pięciokrotnie Krzyżem Walecznych; w 1995 roku prezydent Lech Wałęsa odznaczył ją Orderem Orła Białego. W 2002 roku otrzymała Nagrodę „Kustosz Pamięci Narodowej” z rąk Prezesa IPN prof. Leona Kieresa.

W 1990 roku z jej inicjatywy powstała Fundacja Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służbie Polek w Toruniu, obecnie Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej.

Gen. bryg. Elżbieta Zawacka jest fundatorką pomnika Wojskowej Służby Kobiet w Warszawie.

Zmarła w wieku niespełna 100 lat[1], pochowana na Cmentarzu św. Jerzego w Toruniu.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Tablica na moście gen. Elżbiety Zawackiej w Toruniu
Grób Elżbiety Zawackiej na Cmentarzu św. Jerzego w Toruniu

Imię gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej przyjęły: Biblioteka Pedagogiczna w Toruniu (4 listopada 2009), Szkoła Podoficerska Wojsk Lądowych w Zegrzu[10] (8 listopada 2009), Gimnazjum nr 2 w Toruniu oraz Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1 i Technikum nr 1 w Zespole Szkół Ekonomicznych w Toruniu (19 marca 2010). Również nowy most drogowy w Toruniu otrzymał imię generał Elżbiety Zawackiej[11].

Na podstawie decyzji Nr 156/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 11 czerwca 2013 roku imię Elżbiety Zawackiej przyjął Region Wsparcia Teleinformatycznego w Bydgoszczy[12].

Odznaczenia (lista niepełna)[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Gazeta Wyborcza Toruń: Zmarła Elżbieta Zawacka, 100-letnia „Cichociemna”. [dostęp 10 stycznia 2009].
  2. Elżbieta Zawacka w bazie „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI)
  3. M.P. z 2006 r. Nr 37, poz. 412 – pkt 6.
  4. Pierwszą Polką w historii Wojska Polskiego awansowaną na stopień generała brygady była Maria Wittek.
  5. Salmonowicz S., Elżbieta Zawacka, [w:] Elżbieta Zawacka „Zo”, Toruń 1999, s. 6.
  6. Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie.
  7. Medal Stolem.
  8. Losy Elżbiety Zawackiej. Ścieżka dźwiękowa filmu Włodzimierza Stępińskiego [część I], w: „Pomerania. Miesięcznik społeczno-kulturalny”, maj 1989, s. 3-8.
  9. [s.j.], Klëka. Stolemowi mocarze, w: „Pomerania. Miesięcznik społeczno-kulturalny”, czerwiec 1989, s. 47.
  10. Decyzja Nr 335/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 25 września 2009 r. w sprawie nadania imienia gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej Szkole Podoficerskiej Wojsk Lądowych w Zegrzu (Dz. U. MON Nr 18 z 23 października 2009 r., poz. 204).
  11. Rada Miasta Torunia. Uchwała RMT 629/2013 Rady Miasta Torunia z dnia 24 października 2013 r. w sprawie nadania nazwy dla nowo wybudowanego mostu w Toruniu.. „Biuletyn Informacji Publicznej”, 2013-10-24 (pol.). 
  12. Dziennik Urzędowy MON z 12 czerwca 2013 r., poz. 150.
  13. M.P. z 1996 r. Nr 13, poz. 164
  14. M.P. z 1993 r. Nr 48, poz. 457
  15. Zdjęcie gen. Elżbiety Zawackiej odznaczonej Medalem „Pro Memoria”. naszemiasto.pl. [dostęp 18 stycznia 2013].
  16. UCHWAŁA Nr XXIX/580/08 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA KUJAWSKO-POMORSKIEGO z dnia 22 grudnia 2008 r.. kujawsko-pomorskie.pl. [dostęp 21 stycznia 2013].
  17. Lista podmiotów odznaczonych odznaką honorową za zasługi dla województwa kujawsko-pomorskiego 2009. kujawsko-pomorskie.pl. [dostęp 21 stycznia 2013].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]