Elementy dzieła muzycznego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Elementy muzyki, muzyczne, dzieła muzycznego – elementy porządkujące materiał dźwiękowy będący tworzywem dzieła muzycznego; w wyniku ich współdziałania dzieło uzyskuje określony kształt:

  • melodyka – wyznacza następstwo dźwięków o różnej wysokości i różnym czasie trwania,
  • rytmika – porządkuje materiał dźwiękowy w czasie,
  • dynamika – reguluje natężenie dźwięku
  • agogika (tempo) – określa szybkość wykonywania utworu,
  • artykulacja – określa sposób wydobywania dźwięku,
  • harmonika – porządkuje współbrzmienia dźwięków w utworze,
  • kolorystyka – określa barwę dźwięku.

Melodyka[edytuj | edytuj kod]

Melodyka to element dzieła muzycznego wyznaczający następstwo dźwięków o różnej wysokości i różnym czasie trwania. Rodzaje melodyki:

  • Wokalna:
    • kantylenowa
    • deklamacyjna
    • melizmatyczna
  • Instrumentalna
    • kantylenowa
    • figuracyjna
    • ornamentalna

Biorąc pod uwagę rodzaj interwałów wyróżnia się melodykę wznoszącą, opadającą, łukową, falującą, opartą na repetycji.

Rytmika[edytuj | edytuj kod]

Rytmika to element dzieła muzycznego porządkujący materiał dźwiękowy w czasie, ustalając czas trwania dźwięków i wzajemne relacje między nimi. Z rytmiką wiąże się metrum – wyznacza ono miary czasu, porządkuje przebiegu rytmiczne za pomocą regularnie powtarzających się akcentów. Wynikiem tego jest podział utworu na takty. Rodzaje rytmiki:

  • Rytmika swobodna (nie jest związana z określonym metrum, używana w średniowieczu, kiedy była zależna od tekstu utworu)
  • Rytmika ustalona: (związana z określonym metrum, od XII/XIII w. kiedy powstała muz. wielogłosowa i zapis rytmiczny stał się koniecznością)

Rytmikę ustaloną możemy podzielić na:

  • Rytmikę zmienną
  • Rytmikę okresową

Okresowa dzieli się zaś na:

  • motoryczna (jednolite, drobne wartości, wrażenie ruchu)
  • miarowa
  • taneczna
  • marszowa

Harmonika[edytuj | edytuj kod]

Harmonika to element dzieła muzycznego, który porządkuje współbrzmienia dźwięków w pionie (wertykalnie). Ze względu na rozwój historyczny muzyki wyróżnia się harmonikę:

  • modalną – od ok. IX do XVI w. Opiera się na 8 skalach kościelnych. Odgrywała wówczas mniejszą rolę, była wypadkową współbrzmiących melodii;
  • funkcyjną – od ok. XII do początków XX w. Opiera się na dwóch skalach: durowej i molowej. Na wszystkich stopniach tych skal budowane są akordy. Akordy główne to tonika, subdominanta i dominanta. Pozostałe zwane są akordami pobocznymi. Między akordami istnieją ściśle określone stosunki, spełniające również funkcje kumulowania napięć;
  • sonorystyczną – XX w. Wszystkie współbrzmienia i akordy wykorzystywane są na równych prawach i traktowane jak plamy dźwiękowane. Wzajemne ich stosunki ulegają zupełnemu rozluźnieniu. Dominują dysonanse i klastery.

Dynamika[edytuj | edytuj kod]

Dynamika to element regulujący natężenie (głośność) dźwięku. Oznaczenia dynamiczne to skróty od włoskich słów, np. p (piano – cicho), f (forte – głośno). Stopniowe zmiany głośności określamy słowami crescendo, gdy głośniej i decrescendo (lub diminuendo) gdy ciszej. Działanie dynamiki w utworze wpływa na oddanie nastroju i podkreślenie kontrastów. Dynamikę można podzielić na:

  • jednorodną
  • płaszczyznową
  • falującą

Agogika (tempo)[edytuj | edytuj kod]

Agogika (tempo) – element muzyczny określający szybkość z jaką ma być wykonany utwór. Tempo można wyrażać na 3 sposoby:

  • Za pomocą metronomu,
  • Za pomocą słownych określeń włoskich:
    • largo – bardzo wolno
    • adagio – powoli
    • andante – wolno
    • moderato – umiarkowanie
    • allegretto – szybciej niż moderato
    • allegro – szybko
    • presto – bardzo szybko
    • prestissimo – jak najszybciej
  • przez określenie, jak długo ma trwać cały utwór.

Pierwszy i trzeci sposób wyznaczają tempo bezwzględnie, drugi sposób każdy odczuwa indywidualnie.

Artykulacja[edytuj | edytuj kod]

Artykulacja – element dzieła muzycznego określający sposób wydobycia dźwięku. Grając na różnych instrumentach można wyróżnić trzy podstawowe rodzaje artykulacji:

  • legato – łącząc dźwięki ze sobą (wł: legare – łączyć)
  • staccato – odrywając dźwięki od siebie
  • portato – sposób pośredni między legato a staccato

Inne sposoby wydobycia dźwięku charakterystyczne dla danych instrumentów.

  • arco – gra smyczkiem
  • pizzicato – szarpanie struny palcem
  • col legno – uderzanie strun drzewcem smyczka
  • flażolet – lekkie dotknięcie struny w odpowiednim miejscu, dające w efekcie wyższe brzmienie dźwięku
  • con sordino – gra przy użyciu tłumika
  • tremolo – szybkie powtarzanie jednego lub kilku dźwięków (wł: tremolo – trząść się)
  • glissando – płynne przejście z jednego dźwięku na drugi, charakterystyczne dla instrumentów smyczkowych i puzonu
  • arpeggio – niejednoczesne wykonanie akordu, charakterystyczne dla harfy.

Kolorystyka[edytuj | edytuj kod]

Kolorystyka (barwa dźwięku) to element dzieła muzycznego związany z barwą dźwięku. Melodia wykonana na fortepianie będzie miała inne brzmienie niż ta sama melodia zagrana przez orkiestrę. Kolorystyka jest nierozerwalnie związana ze środkami wykonawczymi. O zmianie barwy może decydować np. zmiana rejestru na danym instrumencie, różne rodzaje artykulacji, różne zestawienia instrumentów itd.