Elokucja
ELOKUCJA (łac. elocutio – wysłowienie, styl, język) – poprawne, jasne i ozdobne wysłowienie. Elokucja, czyli odpowiednie użycie słów do myśli, uporządkowane wypowiadanie myśli.
Teoria elokucji obejmuje 3 grupy zagadnień:
- Typologię stylów – celowe ułożenie wypowiedzi do przedmiotu i słuchaczy,
- Zasady wyboru i przekształcacie słów – tropy i figury retoryczne,
- Wiedza o okresie retorycznym – konstrukcji zdania.
Czynniki określające styl:
- Skala ozdobności w zakresie słownictwa i konstrukcji zdania (okresu retorycznego), stopień nasycenia środkami uwydatniającymi perswazję emocjonalną.
Składa się z 4 działów:
- latinitas-łacińskość, lecz tutaj w znaczeniu metaforycznym: poprawność – unikanie błędów gramatycznych, leksykalnych (składniowych), dokładne opanowanie języka mowy, niepoprawność języka wypowiedzi może mieć negatywny wpływ na recepcję przekazywanych treści,
- claritas-jasność – język ma być zrozumiały aby perswazja mogła być skuteczna,
- decorum, inaczej aptum-stosowność – czyli musi zawierać funkcjonalność, celowość,
- ornatus-ozdobność – czyli dobre wysłowienie powinno zawierać siłę, blask, pomysłowość, bogactwo, dowcip, płynność, staranność, rozmaitość.
Istnieje ciągłe napięcie między claritas a ornatus - aby osiągnąć zgodność trzeba być prawdziwym mistrzem. Istniały nurty wpisujące się w tę walkę, m.in. styl azjański, czy styl attycki.
Spis treści |
Styl azjański [edytuj]
Jest to styl ekspansywny, bogaty emocjonalnie, niespokojny, wybujały (przez co czasem nazywany jest antycznym stylem barokowym). Charakteryzuje go bogactwo wyrażające się w hiperozdobności, używaniu neologizmów, regionalizmów, rzadkich form językowych, form historycznych. Dzięki niemu język się rozwijał, gdyż wychodził poza stereotypy. Nagromadzenie bogactwa owych środków powodowało niegdyś zamiast spójnej wypowiedzi chaotyczny potok.
Styl attycki [edytuj]
Styl attycki był reakcją na azjanizm, zaś swą nazwę wziął od starożytnego stylu klasycznego zwanego attycyzmem. Ponieważ był to styl konserwatywny łatwo nawiązywała się nić porozumienia między słuchaczem a mówiącym. Odbiorca mógł o wiele łatwiej ocenić profesjonalizm mówcy. Styl ten charakteryzuje się perfekcyjnym manipulowaniem zasobami tradycji, odwoływaniem się do sprawdzonych wzorców, wykorzystaniem uznanych środków, przestrzeganiem ściśle określonych rygorów. Jego najwybitniejszymi przedstawicielami byli Demostenes i Cyceron (był on uważany w renesansie za najlepszego mówcę).
"Chwyty" stosowane w elocutio [edytuj]
- anafora - podobieństwo początków wersów, np. Kto......, Kto........, Kto......
- epifora - podobieństwo końców wersów, np. .....zagubił,......zagubił, ......zagubił.!!
- symploke - mariaż anafory i epifory - takie same początki i takie same zakończenia, np. przestrogi Staszica: Kto ....., Panowie! Kto ......., Panowie?. Jest to chwyt prosty, lecz jednocześnie skuteczny, z uwagi na znaczne odbieganie od mowy potocznej.
- anadiploza (conduplicatio) - podwojenie, np. siedźcie, siedźcie spokojnie!
- tmeza - cięcie, rozcięcie. Jest to chwyt, który polega na rozcięciu wyrazu i wsunięciu w te miejsce innego wyrazu, np.
W sali wykładowej siedzi przyszła elita. W sali wyk siedzi ładowej przyszła elita.
- zaugma - w sensie ścisłym: most, spojenie, zespół zdań czymś spolony. Zastosowanie tego chwytu wymusza uwagę, wzbudza zaciekawienie
- hysteron-proteron (późniejszy-wcześniejszy) - przedstawienie naturalnego biegu zdarzeń, porządku czasowego, np.
umarł w Krakowie, urodził się w Warszawie jest królową, była kucharką.
- euroneja - ironia - sprzeczność sensu dosłownego z sensem rzeczywistym; jest to figura myśli, słowa ulegają wymianie, lecz myśl pozostaje; nie ma tu formalnych wyróżników, lecz wyłącznie kwalifikatory kulturowe, odbiorca musi wiedzieć (czuć), że to co wypowiada mówca jest ironią.
Wyróżniamy trzy rodzaje ironii:
- antyfraza - najprostsza forma wypowiedzi ironicznej, sens właściwy jest przeciwstawny (nagana jest pochwałą, a pochwała naganą)
- sarkazm - wypowiedź podminowana złością, gryząca ironia
- charientyzm - uprzejme szyderstwo; niemiłą dla rozmówcy prawdę łagodzimy zdrobnieniami, itp.
