Emil Krukowicz-Przedrzymirski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Emil Krukowicz-Przedrzymirski
generał dywizji generał dywizji
Data i miejsce urodzenia 25 stycznia 1886
Niemirów
Data i miejsce śmierci 29 maja 1957
Toronto
Przebieg służby
Stanowiska dowódca: 16 pap, piechoty dywizyjnej 7 DP, 30 DP,
szef Departamentu Artylerii MSWojsk,
dowódca Armii „Modlin”
Główne wojny i bitwy I wojna światowa,
wojna polsko-bolszewicka,
II wojna światowa
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918-1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej NiepodległościMedal Srebrny za Długoletnią Służbę Komandor Orderu Gwiazdy Rumunii Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Zasługi Republiki Węgierskiej (wojskowy)

Emil Karol Przedrzymirski de Krukowicz herbu Łuk (ur. 25 stycznia 1886 w Niemirowie, powiat Rawa Ruska, zm. 29 maja 1957 w Toronto) – generał dywizji Wojska Polskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Był synem Karola Jakuba, farmaceuty i właściciela apteki w Niemirowie, oraz Wandy Marii Smirzitz, z pochodzenia Czeszki. Ukończył niższą wojskową szkołę realną w Kassie (Koszyce) i wyższą – w Mährisch-Weisskirchen (Hranice). Następnie studiował w Wojskowej Akademii Technicznej w Mödling. W 1906 został mianowany na stopień podporucznika. Od 1 października 1907 do 30 kwietnia 1908 był słuchaczem kursu w Szkole Jazdy Konnej. 18 sierpnia 1908 został przydzielony do 32 Pułku Armat Polowych we Lwowie. W 1911 awansował do stopnia porucznika.

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W czasie I wojny światowej dowodził baterią w macierzystym pułku. 26 sierpnia 1914 został ranny w nogę w walkach pod Buskiem koło Lwowa. W latach 1915-1916 był wykładowcą, a następnie dowódcą kompanii szkolnej w Szkole Kadetów Artylerii w Traiskirchen pod Wiedniem. W 1915 został awansowany do stopnia kapitana. Następnie powrócił do macierzystego pułku, w którym kolejno pełnił funkcje: adiutanta pułku, dowódcy dywizjonu oraz II oficera sztabu pułku.

10 listopada 1918 zgłosił się do służby w Wojsku Polskim. Początkowo pełnił funkcję delegata wojskowego w Misji Specjalnej w Jugosławii i na Węgrzech. Od 1 kwietnia do 20 maja 1919 dowodził dywizjonem w 6 Pułku Artylerii Polowej, a od 20 maja 1919 do 30 kwietnia 1920 był szefem Sekcji Artylerii Oddziału I Naczelnego Dowództwa. W czasie wojny polsko-rosyjskiej w 1920 objął dowodzenie tworzącym się w Grudziądzu 16 Pułkiem Artylerii Polowej. Był wówczas (w lipcu i sierpniu 1920) również dowódcą południowego odcinka obrony Grudziądza. Od 12 sierpnia do 31 października 1920 dowodził pułkiem na Froncie Północno-Wschodnim. Za walki o Horodec na Polesiu został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari, a w 1935 miasto nadało mu honorowe obywatelstwo. Po ukończeniu kursu informacyjnego dla wyższych dowódców w Poznaniu ponownie objął obowiązki dowódcy 16 Pułku Artylerii Polowej i sprawował je do 21 października 1922.

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Jerzy Kirchmayer, który był w 1922 dowódcą baterii w 16 Pułku Artylerii Polowej, tak wspomina swego dowódcę: Pułkownik Przedrzymirski, późniejszy generał, szef Departamentu Artylerii, a we wrześniu 1939 dowódca Armii Modlin, był oficerem [...] eleganckim, doskonale zrównoważonym, wytwornym w obejściu [...]. Nadzwyczaj taktowny, [...] bardzo lubiany.

W okresie od 22 października 1922 do 15 października 1923 był słuchaczem II Kursu Doszkolenia Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie. Po ukończeniu kursu i otrzymaniu dyplomu naukowego oficera Sztabu Generalnego został wyznaczony na stanowisko szefa Sztabu Okręgu Korpusu nr V w Krakowie. Od lipca 1924 do września 1926 był I oficerem sztabu Inspektoratu Armii nr IV w Krakowie.

13 września 1926 został wyznaczony na stanowisko szefa Samodzielnego Wydziału Artylerii Ministerstwa Spraw Wojskowych, a 14 kwietnia 1927 szefa Departamentu Artylerii MSWojsk W tym okresie prowadził pertraktacje o zakup moździerzy czeskiej firmy Škoda dla 1 Pułku Artylerii Najcięższej oraz doprowadził do ujednolicenia kalibrów armat (75 mm). Wyjeżdżał również do Turcji i na Węgry jako przewodniczący komitetu sprowadzenia do kraju zwłok gen. Józefa Bema.

W 1929 wdał się w spór z gen. bryg. Olgierdem Pożerskim w sprawie zasadności użycia armat polowych do strzelań przeciwlotniczych. W wyniku tego konfliktu 23 grudnia 1929 został przeniesiony na stanowisko dowódcy piechoty dywizyjnej 7 Dywizji Piechoty w Częstochowie.

Wyróżniony przez marszałka Józefa Piłsudskiego w czasie gry wojennej w Wilnie, został 14 października 1931 mianowany na stanowisko dowódcy 30 Dywizji Piechoty w Kobryniu.

10 grudnia 1931 Prezydent RP, Ignacy Mościcki awansował go do stopnia generała brygady ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1932 i 4 lokatą w korpusie generałów oraz zezwolił na nałożenie odznak nowych stopni przed 1 stycznia 1932[1].

28 stycznia 1938 ponownie został mianowany szefem Departamentu Artylerii Ministerstwa Spraw Wojskowych. 24 marca 1939 marszałek Edward Śmigły-Rydz, w obecności szefa Sztabu Głównego gen. bryg. Wacława Stachiewicza, zakomunikował mu, że na wypadek wojny przewiduje się go na dowódcę Armii „Modlin”. Stanowisko przyszłego dowódcy armii miało na razie pozostać zakonspirowane, a na zewnątrz miał dalej figurować jako szef Departamentu Artylerii i funkcję tę – obok nowej – nadal sprawować. 20 lipca 1939 Prezydent RP mianował go generałem do prac przy GISZ. Obowiązki szefa departamentu zdał swemu następcy płk. Brunonowi Romiszewskiemu dopiero 16 sierpnia.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Podczas inwazji niemieckiej dowodzona przez niego Armia „Modlin” stoczyła krwawą trzydniową bitwę pod Mławą (1–3 września 1939), skutecznie stawiając czoła niemieckiej 3 Armii gen. Georga von Küchlera. Następnie w ciągłych walkach Armia „Modlin” wraz z podporządkowaną jej Grupą Operacyjną „Wyszków” dokonała odwrotu i broniła się na linii Narwi i Bugu. 10 września na rozkaz Naczelnego Wodza oddała część swych sił (8 i 20 DP oraz Warszawską Brygadę Obrony Narodowej) Armii Warszawa i rozpoczęła odwrót znad Bugu na Kałuszyn. Z reszty oddziałów Armii „Modlin” i Grupy Operacyjnej „Wyszków” została utworzona tzw. Armia gen. Przedrzymirskiego.

11 września na rozkaz Naczelnego Wodza weszła ona w skład nowo tworzonego Frontu Północnego. Podczas przebijania się do południowo-wschodniej Polski wzięła udział w II bitwie pod Tomaszowem Lubelskim z niemieckim VII Korpusem Armijnym. Po rozwiązaniu Frontu Północnego i porzuceniu wojsk przez jego dowódcę gen. dyw. Stefana Dęba-Biernackiego nie skorzystał z upoważnienia do złożenia kapitulacji i kontynuował walkę. Dopiero w rejonie Krasnobrodu i Tereszpola, gdy oddziały polskie zostały okrążone przez przeważające siły nieprzyjaciela, doszedł do wniosku, że ze względu na katastrofalne położenie oraz brak amunicji i żywności przebijanie się na południowy wschód nie ma żadnych szans powodzenia. Kapitulację podpisał dopiero 26 września 1939 o godz. 17.30 w lesie pod Góreckiem Kościelnym, umożliwiając oddziałom zniszczenie sprzętu.

Gen. Przedrzymirski podzielił los swych żołnierzy. 27 września 1939 w Piaskach został wzięty do niemieckiej niewoli. 5 października 1939 przybył do Oflagu VII A Murnau. Później przebywał w Oflagu IV A Hohnstein, w Oflagu VIII E Johannisbrunn (od 30 października 1940) i ponownie w Oflagu VII A Murnau (od 27 kwietnia 1942). W międzynarodowym generalskim Oflagu VIII E Johannisbrunn nawiązał bliskie stosunki z generałami holenderskimi, odbywając na ich zaproszenie częste spotkania, w czasie których komentował przebieg działań na froncie niemiecko-radzieckim.

Po pięciu latach niewoli doczekał się wyzwolenia przez Amerykanów 29 kwietnia 1945. Najpierw udał się do Paryża, a następnie do Nicei, gdzie pełnił funkcję reprezentanta przebywających tam 18 generałów brygady wobec polskich władz wojskowych w Londynie. Na wezwanie Naczelnego Wodza gen. dyw. Tadeusza Bora-Komorowskiego przybył do Londynu, gdzie dokonał oceny powstałego wśród generałów sporu w kwestii tworzenia Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia (PKPR) z żołnierzy zwalnianych z Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

1 lipca 1945 gen. dyw. Tadeusz Bór-Komorowski mianował go generałem dywizji ze starszeństwem z 1 stycznia 1946. O nominacji tej został powiadomiony przez gen. Władysława Andersa dopiero w lutym 1955.

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

W roku 1947 połączył się z rodziną w Wielkiej Brytanii, a w 1949 przeniósł się z żoną do Kanady, gdzie wcześniej osiadła jego córka Małgorzata z mężem inż. Tadeuszem Świderskim. Po rocznym pobycie w Montrealu zamieszkał w Toronto, gdzie pozostał do końca życia.

Założył tam przedsiębiorstwo eksportowo-importowe "Euro-Trade", które umożliwiło mu niesienie pomocy wielu jego dawnym żołnierzom. Działał tu m.in. w Związku Narodowym Polskim, Stowarzyszeniu Polskich Kombatantów, Kongresie Polonii Kanadyjskiej, Komisji Skarbu Narodowego w Kanadzie, Kole Przyjaciół Harcerstwa. Będąc przewodniczącym Komisji Pomocy Inwalidom Wojennym interesował się ich losem. Założył dla nich fundusz pomocy, który po jego śmierci otrzymał nazwę Funduszu Inwalidzkiego Generała Przedrzymirskiego. Przewodniczył także Komitetowi Obchodów Setnej Rocznicy Śmierci Adama Mickiewicza.

Zmarł nagle na zawał serca 29 maja 1957 roku w Toronto, gdzie został pochowany na cmentarzu Holy Cross.

23 sierpnia 2006 Minister Obrony Narodowej nadał jego imię 16 Pomorskiemu Pułkowi Artylerii w Braniewie.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Klarą Riedl (1889-1916) miał troje dzieci: Henryka Mariana (1911-1975) – kapitana artylerii, bliźniaków: Zofię (1916-1987) i Macieja Stefana (1916-1993) – majora artylerii. Z drugiego związku, z Reginą Marią Magdaleną Jarochowską I voto Zarzycką (1888-1963) miał córkę Małgorzatę Marię Celinę (1921-1987) – plutonową AK. Jego pasierb, ppor. AK Ryszard Zarzycki, harcmistrz Szarych Szeregów, zginął 4 sierpnia 1944 na Mokotowie w powstaniu warszawskim.

Awanse[edytuj | edytuj kod]

  • podporucznik – 18 sierpnia 1906 ze starszeństwem z 1 listopada 1905,
  • porucznik – 1 listopada 1911
  • kapitan – 1 lipca 1915
  • major – 15 lipca 1920 ze starszeństwem z 1 kwietnia 1920
  • podpułkownik – 26 stycznia 1922
  • pułkownik – zweryfikowany 3 maja 1922 ze starszeństwem z 1 czerwca 1919
  • generał brygady – 10 grudnia 1931 ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1932
  • generał dywizji – 1 lipca 1945 ze starszeństwem z 1 stycznia 1946

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zarządzenie Prezydenta RP z 10.12.1931 r. w: Dziennik Personalny MSWojsk nr 10 z 11.12.1931 r., s. 395
  2. Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych nr 15 z 11.11.1928
  3. M.P. z 1925 r. Nr 102, poz. 438

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Relacja gen. bryg. Emila Przedrzymirskiego o przygotowaniu Armii „Modlin” do wojny, wstęp i oprac. Zbigniew Moszumański, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2005, nr 2, ss. 169-180.
  • Sprawozdanie gen. Emila Krukowicza-Przedrzymirskiego z pobytu w niewoli, wstęp i oprac. Zbigniew Moszumański, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2007, nr 3, ss. 145–164.
  • Piotr Stawecki, Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918-1939, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1994, ISBN 83-11-08262-6
  • Tadeusz Kryska-Karski i Stanisław Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Editions Spotkania, Warszawa 1991, wyd. II uzup. i poprawione
  • Tadeusz Jurga: Obrona Polski 1939. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1990, s. 811. ISBN 83-211-1096-7.