Enneagram (psychologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
enneagram

Enneagram – system dziewięciu typów osobowości oparty na wykresie dziewięcioramiennej gwiazdy (z greckiego "ennea" – dziewięć, "gram" –znak), wprowadzony do cywilizacji zachodniej przez chilijskiego badacza Oscara Ichazo w 1970 roku. Według niego wywodzi się on z bliskowschodniej tradycji sufizmu.

Istnieją dwa główne nurty postrzegania tej typologii. Jeden z nich traktuje ją bardziej mistycznie (np. odwołania do kabalistycznego drzewa życia) lub czasem wręcz wróżbiarsko, podczas gdy drugi stara się przedstawić ją naukowo, często odnosząc się do innych systemów, np. typów Junga.

System zakłada, że każdy człowiek należy przez całe życie do jednego z typów osobowości. Nie ma przypadków mieszanych ani nie ma ludzi, którzy nie należą do żadnego z nich. To, jaki typ osobowości charakteryzuje danego człowieka, zależy od tego, co jako pierwsze zachwiało w dzieciństwie jego poczucie bezpieczeństwa, która z emocji opanowała go najsilniej i jaki mechanizm obronny wykształcił on na samym początku.

Twierdzenie to stoi w sprzeczności z praktyką psychometrii. Przy statystycznym badaniu wyników testów psychologicznych okazuje się, że dla każdej z cech temperamentu lub osobowości (włącznie ze skalą męskość-kobiecość) istnieją ludzie reprezentujący każdy z punktów skali, od jednego do drugiego jej krańca. Można sztucznie podzielić ich na rozłączne typy, jednak nawet wówczas nie pozostają w jednym typie przez całe swoje życie. Warto spostrzec, że mimo to enneagram można dopasować do MBTI i arkuszu samopoznania MillonaIllinois.

Łatwo jednak zauważyć, że enneagram nie jest systemem zamkniętym. Jest modelem złożonym z wzajemnie powiązanych linii i triad - połączonych w trójki typów przejawiających wspólne cechy. Każdy człowiek kryje w sobie możliwości wszystkich typów, jednak najsilniej związany jest z jednym z nich. Osobowość dorosłego człowieka nie jest podatna na gwałtowne zmiany, możliwe jest jednak pojawianie się u każdego z typów enneagramu cech innych typów - od jego skrzydeł lub od tych, z którymi jest połączony linią na schemacie.

Gdy porównamy system enneagramu z wiedzą na temat zaburzeń osobowości, tak jak to zrobiła Helen Palmer w swojej książce, możemy się dopatrzyć wielu analogii: enneagram zakłada, że w momencie utraty zdolności do obserwacji samego siebie każdy z typów zaczyna przejawiać patologiczne zachowania. Enneagram nie jest schematem zaburzeń osobowości, a oprócz zachowań w stanie stresu opisuje też zachowania typów w stanie bezpieczeństwa lub normy. Porównanie to pomaga zrozumieć istotę podziału na typy.

Założenia enneagramu[edytuj | edytuj kod]

Jak wspomniano wyżej, system dzieli ludzi na dziewięć typów. Każdy z nich jest sobie równy, choć czasem niektóre cechy, posiadane przez któryś z typów, są faworyzowane przez konkretną kulturę bądź społeczeństwo (np. praworządna i kierująca się ideałami Jedynka w czasach średniowiecza). Typy zostały oznaczonych cyframi, co może wywołać błędne skojarzenia z numerologią. Użyto cyfr, gdyż są one uniwersalne i neutralne, nie budzą żadnych skojarzeń w przeciwieństwie do określeń opisowych (np. Czwórka jako tragiczny romantyk), które mogą mieć często charakter pejoratywny. Ułatwia to także pracę badaczom z różnych ośrodków, którzy wymyślali własne nazwy dla każdego z typów.

Skrzydła[edytuj | edytuj kod]

Każda osoba reprezentująca dany typ przejmuje część cech od typów sąsiadujących. Zazwyczaj jeden z nich ma większy wpływ na osobowość takiej osoby. Mówi się wtedy o "skrzydle", które jest zapisywane przy typie głównym (np. Dziewiątka ze skrzydłem Jedynki jako 9w1). Czasem jednak zdarza się, że oba oddziałują tak samo silnie lub tak samo słabo.

Symbol[edytuj | edytuj kod]

Schemat enneagramu, nazywany często jego mapą, złożony jest z koła i wpisanego w nie dziewięciokąta foremnego, połączonego dwoma liniami tworzącymi zamknięte cykle. Krótszy, w kształcie trójkąta równobocznego, łączy typy pierwotne triad: Trójkę – triady uczuć, Szóstkę – triady myśli i Dziewiątkę – triady instynktu. Drugi cykl łączy pozostałe typy w kolejności, którą przedstawia ułamek 1:7 = 0,142857142857... Pojawiają się tu cyklicznie te cyfry enneagramu, z których żadna nie dzieli się przez 3. Tak tworzą się połączenia między wszystkimi punktami.

Kierunki integracji i dezintegracji[edytuj | edytuj kod]

Biorąc pod uwagę fakt, że każda z cyfr enneagramu jest połączona z dwiema innymi cyframi linią, można odczytać, w jaki sposób dany typ będzie się zachowywał w momentach stresu i w chwilach komfortu, do jakich zachowań będzie zdolny, przyjmując postawę zdrową lub mniej zdrową. Odczytujemy to w następującym kierunku: 1-4-2-8-5-7-1, gdzie punkt komfortu znajduje się po lewej stronie danej cyfry, a punkt stresu po prawej.

Odwrotna zasada obowiązuje w trójkącie: 3-6-9-3.

Na przykład punkt 8 jest punktem komfortu dla Piątek – kiedy Piątka przybiera postawę dojrzałą, potrafi działać równie skutecznie i szybko jak Ósemka. Ten sam punkt jest punktem stresu dla Dwójki – będzie ona odczuwała zagrożenie przed wykorzystaniem jej do czegoś, czego nie chce, oraz wściekłość na tych, którzy nie chcą spełnić jej potrzeb.

Z kolei Jedynka, która zwykle traktuje życie bardzo poważnie, integruje się w kierunku Siódemki. W momencie osiągania stanu komfortu zaczyna patrzeć na świat bardziej optymistycznie. Natomiast w stronę Siódemki dezintegruje się Piątka, która zatraca się w bezcelowej aktywności, szukaniu rozrywki i egoizmie.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Typ nr 1 - Perfekcjonista[edytuj | edytuj kod]

PerfectionistENNEAGR.jpg

Jest obowiązkowym, skrupulatnym realistą, żyje wg swoich ściśle określonych zasad. Bardzo wymagający dla siebie i innych, wiecznie krytykujący samego siebie; życie to dla niego przede wszystkim obowiązek. Uważa, że tylko on może mieć rację i że na szczęście trzeba ciężko i długo pracować. W dzieciństwie grzeczne dziecko, od którego oczekiwano zbyt wiele.

Typ nr 2 - Dawca[edytuj | edytuj kod]

Giver.jpg

Jest ciepły, troskliwy i opiekuńczy. Doskonale wyczuwa potrzeby innych i stara się je zaspokajać, aby w zamian zyskać miłość i akceptację. Skupiając się na innych, najczęściej zapomina o samym sobie i o własnych potrzebach. Może manipulować ludźmi, zmieniać się dla nich – często nie wie, kim tak naprawdę jest, i potrzebuje innych ludzi, aby w nich szukać tej odpowiedzi.

Typ nr 3 - Wykonawca[edytuj | edytuj kod]

Performer.jpg

Energiczny, ekstrawertyczny, ufa swoim możliwościom i zawsze dąży do osiągnięcia konkretnego celu. Uważa, że na świecie liczą się tylko ci, którzy odnieśli sukces – zarówno w życiu zawodowym, jak i prywatnym. Potrafi przybierać różne pozy w zależności od tego, jaki wizerunek jest podziwiany w danej grupie społecznej.

Typ nr 4 - Indywidualista[edytuj | edytuj kod]

Tragic Romantic.jpg

Romantyk, ma bardzo wrażliwe odczucia i emocje, jest wrażliwy, czuły, spostrzegawczy. Ma poczucie inności, wiecznie czeka na szczęście, które właśnie ma nadejść. Nie potrafi się zadowolić tym, co ma, bo tylko niezdobyte (i często nieosiągalne) rzeczy są dla niego pociągające. Osamotniony w swoim świecie burzliwych emocji, bywa egocentryczny. Dzięki takiej skrajności przeżyć potrafi doskonale zrozumieć drugiego człowieka, włączając w to nawet najciemniejsze strony jego psychiki.

Typ nr 5 - Obserwator[edytuj | edytuj kod]

ObserverENNEAGR.jpg

Introwertyk, ciekawy świata, z potrzebą wiedzy o nim, analityczny i wnikliwy. Przeczulony na punkcie prywatności i niezależności. Uważa, że nie należy kierować się emocjami, ponieważ są one zbyt nietrwałe, a uzewnętrznianie ich osłabia. Stara się wszystko przemyśleć. Nie reaguje spontanicznie, zwłaszcza w zaskakujących go sytuacjach stara się odsunąć na bok, by dopiero potem przeżyć wszystko w samotności. Często jest przez to nieświadomy swoich prawdziwych uczuć. Potrafi podejmować na chłodno trudne decyzje.

Typ nr 6 - Lojalista[edytuj | edytuj kod]

Devil's Advocate.jpg

Odpowiedzialny, godny zaufania, lojalny wobec rodziny i przyjaciół. Szuka ciągłego zagrożenia – tam, gdzie go nie zauważa, automatycznie wyobraża je sobie. Jest obowiązkowy, zależy mu na sumiennej pracy w grupie. Oddany przyjaciel. Szóstka może być fobiczna lub antyfobiczna – uciekać lub atakować w obliczu niebezpieczeństwa. Nadaje się do pracy w prawie: daje wiarę innym i potrafi sprawiedliwie wydawać wyroki.

Typ nr 7 - Epikurejczyk[edytuj | edytuj kod]

EpicureENNEAGR.jpg

Bardzo energiczny, żywotny i nastawiony optymistycznie. Chce uczestniczyć w życiu i czerpać z niego pełnymi garściami. Życie dla niego to jedna wielka przygoda i zabawa. Zawsze ma mnóstwo planów, a przyszłość widzi w kolorowych barwach. Często narcystyczny, trudno mu zrozumieć, że ktoś może stawać mu na drodze do szczęścia i radości. Miewa problemy z koncentracją. Nie myśli o bólu i stara się go unikać, nawet jeśli oznacza to zaprzeczanie rzeczywistości.

Typ nr 8 - Szef[edytuj | edytuj kod]

Boss.jpg

Bezpośredni, ufa własnym możliwościom, odważny, opiekuńczy. Lubi walkę i ciągłe starcia. Pokazuje swoją siłę i jest ekspansywny. Wszystkiego chce więcej, jest zawsze najgłośniejszy i ciągle niezaspokojony. Jeśli się w coś angażuje, to z pełnym poświęceniem. Widzi świat w skrajnościach, tylko w czerni i bieli. W dzieciństwie to niegrzeczne dziecko, które zauważyło, że bycie grzecznym się nie opłaca.

Typ nr 9 - Mediator[edytuj | edytuj kod]

Mediator.jpg

Lubi pomagać innym, jest z natury dobry oraz wrażliwy. Poszukuje jedności z innymi ludźmi i ze światem wokół. Niezdecydowany, spokojny, powolny. Wie, czego chcą inni, ale nie wie, czego sam chce. W dzieciństwie jego potrzeby i własne zdanie mogły być ignorowane. Najbardziej uparty ze wszystkich typów enneagramu. Potrafi zjednoczyć się z drugą osobą, chcieć tego, czego ona chce. Podąża za innymi. Kiedy podejrzewa, że jest manipulowany, zatrzymuje się i ma nadzieję, że problem sam się rozwiąże. Ma trudności z podejmowaniem decyzji i działań.

Ośrodki intuicji[edytuj | edytuj kod]

Każdy z typów posiada trzy ośrodki intuicji: ośrodek emocji, intelektu i działania (instynktu). U każdego są one ułożone w różnej kolejności jako: ośrodek dominujący (główny), ośrodek wtórny i ośrodek trzeci – nieużywany. Typy 3,6 i 9 tłumią ośrodek główny – przechodzi on na pozycję ośrodka trzeciego, a dwa pozostałe ośrodki są wykorzystywane w równym stopniu jako ośrodki wtórne. Wszystkie typy możemy podzielić w trójki, biorąc pod uwagę różne kryteria.

Dzieląc pod względem głównego ośrodka intuicji, jakim się kierują w życiu, oraz głównej emocji, dla Dwójek, Trójek i Czwórek będzie to intuicja uczuciowa i głód uznania; dla Piątek, Szóstek i Siódemek – intuicja intelektualna i lęk, natomiast dla Ósemek, Dziewiątek i Jedynek – intuicja cielesna oraz gniew. Ponadto każdy z trzech typów, przyporządkowanych do wydzielonych w ten sposób grup, inaczej radzi sobie z główną emocją. W każdej trójce jest typ, który stara się poradzić sobie z problemem w najprostszy sposób, oraz dwa typy, które starają się obejść problem na około – popadając w ekstrawertyzm lub introwertyzm. W grupie 2,3 i 4 Dwójka jest ekstrawertyczna – szuka emocji i uznania na zewnątrz, Czwórka jest introwertyczna – szuka emocji w sobie, a uznanie stara się zdobyć w dość przewrotny sposób (zachowując się inaczej niż inni), zaś Trójka tłumi swój główny ośrodek emocji, a uznanie stara się zdobyć najprościej – zapracowując na nie. W grupie 5,6 i 7 Piątkę lęk przed niebezpieczeństwem zmusza do ukrywania się w sferze intelektu, Siódemkę do wychodzenia światu naprzeciw, natomiast Szóstka tłumi swój główny ośrodek i wszędzie szuka niebezpieczeństwa, by móc go w porę uniknąć. W grupie 8,9,1 Ósemka uzewnętrznia swoją agresję, walcząc z całym światem o władzę, Jedynka agresję kieruje ku sobie, krytykując się za niedoskonałości, podczas gdy Dziewiątka tłumi swój główny ośrodek, jakim jest działanie, a z gniewem stara się uporać, unikając za wszelką cenę konfliktu i sytuacji, w których będzie musiała zająć jakieś stanowisko.

Koncentracja na czasie[edytuj | edytuj kod]

Inny podział możemy uzyskać, biorąc pod uwagę kryterium koncentracji na czasie. Typy 4, 5 i 9 koncentrują się na przeszłości (u 4 i 5 działanie jest nieużywanym ośrodkiem trzecim, u 9 – tłumionym ośrodkiem), są to też typy najbardziej wycofane. U 1, 2 i 6 to koncentracja na teraźniejszości (brak roztrząsania przeszłości czy zastanawiania się nad przyszłością – intelekt jako trzeci ośrodek), są to typy zależne od ludzi. 3, 7 i 8 skupiają się natomiast na przyszłości (emocje nie grają zbytniej roli, ważne jest to, co będzie jutro), są to typy agresywne.

Mechanizmy obronne[edytuj | edytuj kod]

Poszczególne typy wyuczyły się następujących mechanizmów obronnych:

  1. reakcja upozorowana
  2. wyparcie
  3. identyfikacja
  4. introjekcja
  5. izolowanie
  6. projekcja
  7. racjonalizacja
  8. zaprzeczanie
  9. zwlekanie

Stosunek do życia[edytuj | edytuj kod]

W odniesieniu do życia i innych ludzi, typy 2, 5 i 8 są zdobywcami (Dwójka zdobywa miłość, Piątka wiedzę, zaś Ósemka władzę); 3, 6 i 9 preferują mediację – wierzą w możliwość osiągnięcia kompromisu ze światem, a 4, 7 i 1 wybierają ograniczanie – wolą płynąć pod prąd.

Główna wada[edytuj | edytuj kod]

W enneagramie można zauważyć związki z innymi tradycjami, np. chrześcijańskimi. Dziewięć głównych błędów, które popełniają typy enneagramu, przypominają siedem grzechów głównych:

Enneagram dodaje do tego dwa dodatkowe grzechy: u Trójki jest to fałsz, a u Szóstki – lęk.

Przeciwstawione grzechom są wyższe cechy emocji:

  • Jedynka – pogoda ducha,
  • Dwójka – pokora,
  • Trójka – mówienie prawdy,
  • Czwórka – spokój ducha,
  • Piątka – brak przywiązania,
  • Szóstka – odwaga,
  • Siódemka – wstrzemięźliwość,
  • Ósemka – niewinność,
  • Dziewiątka – czyn.

Oprócz tego każdy z typów posiada możliwość osiągnięcia wyższego stanu umysłu. Dla punktów 3,6,9 ich wyższe cechy umysłu to kolejno: nadzieja, wiara i miłość – czyli wymienione w 13. rozdziale 1, Listu do Koryntian trzy cnoty teologiczne. Pozostałe cnoty umysłu to: dla 1 – perfekcja, dla 2 – wola, dla 4 – powrót do źródeł, dla 5 – wszechwiedza, dla 7 – praca, dla 8 – miłosierdzie.

Złudzenia i praca z enneagramem[edytuj | edytuj kod]

Enneagram zakłada, że każdy z typów koncentruje się nadmiernie na pewnym fragmencie rzeczywistości, np. Szóstka na ukrytych zamiarach innych ludzi, Trójka na działaniu, Dwójka na potrzebach innych. Praca z enneagramem powinna polegać na uświadomieniu sobie własnych ograniczeń i mechanizmów obronnych oraz na próbie ich przekraczania.

Każdy z typów wyuczył się pewnej postawy w społecznych kontaktach, wynalazł drogę, która według niego sprawia, że jest panem sytuacji. Problem polega na tym, że nie zdajemy sobie sprawy z granic, jakie sami sobie stawiamy. Zwykle to, co ma nam dawać korzyści w życiu, tak naprawdę jest ucieczką od prawdziwego rozwiązania, które z kolei wydaje nam się śmiercią wewnętrzną. Np. Szóstce wydaje się, że będzie szczęśliwa, jeśli dostosuje się do innych, a oni ją zaakceptują, tymczasem prawdziwy spokój osiągnęłaby, gdyby pozwoliła sobie na trochę więcej odwagi i samodzielności. Dziewiątka próbuje osiągnąć spokój poprzez rezygnację, jednak prawdziwe spełnienie przyniosłoby jej zaangażowanie w kierowanie własnym życiem.

Własny typ można określić za pomocą testów dostępnych w Internecie, jednak najlepszą drogą jest zapoznanie się z opisem wszystkich typów i następnie poprzez gruntowną autoanalizę wybranie tego, który najbardziej odzwierciedla nasz sposób życia. Prowadzone są też warsztaty, w czasie których instruktorzy pomagają rozpoznać swój typ.

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

System ten jest krytykowany za zbytnią schematyczność i "szufladkowanie" ludzi. Zwolennikom enneagramu zarzuca się też brak badań, które uwiarygodniłyby tę teorię i dały możliwość poważnego traktowania jej w świecie nauki. Nazwy typów i ich określanie za pomocą cyfr przywołuje skojarzenia z numerologią. Badania, prowadzone m.in. przez Helen Palmer, wskazują wyraźnie na możliwość integracji enneagramu z zachodnią psychologią, choć pokazują też, że ludzie faktycznie nie zmieniają swojego typu przez lata. Helen Palmer używała do swoich badań między innymi testu MMPI oraz MBTI. Stworzyła inwentarz typów enneagramu, zwany Inwentarzem Enneagramu Cohenów i Palmer (CPEI).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Don Riso, Russ Hudson "Enneagram a typy osobowości" wydanie drugie
  • Helen Palmer "Enneagram"
  • Richard Rohr, Andreas Ebert "Enneagram"
  • Robert C. Carson, James N. Butcher, Susan Mineka, "Psychologia zaburzeń: [człowiek we współczesnym świecie]"
  • David Daniels, Virginia Price.: The essential Enneagram - Test and Self-Discovery Guide. HarperSan Francisco, 2000

Inne książki[edytuj | edytuj kod]

  • Mirosław Słowikowski , Tomasz Curlej „9 milowych kroków do sukcesu zawodowego i osobistego...”
  • Kathleen V. Hurley & Theodore E. Dobson „Enneagram w działaniu”
  • Eric Salmon „ABC enneagramu. Jak rozpoznać siły sterujące naszym zachowaniem”
  • Mirosław Słowikowski „Charakter na całe życie”

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]