Eridu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Eridu
Abu Szahrajn
Widok na stanowisko Abu Szahrajn z wciąż górującymi nad nim ruinami ziguratu
Widok na stanowisko Abu Szahrajn z wciąż górującymi nad nim ruinami ziguratu
Państwo  Irak
Położenie na mapie Iraku
Mapa lokalizacyjna Iraku
Eridu
Eridu
Ziemia 30°48′57,0204″N 45°59′45,8483″E/30,815839 45,996069Na mapach: 30°48′57,0204″N 45°59′45,8483″E/30,815839 45,996069
Mapa z zaznaczonym położeniem najważniejszych miast Sumeru w okresie wczesnodynastycznym (ok. 2900-2350 p.n.e.)
Ruiny Eridu

Eridu (sum. eridu/eridug(NUN)ki[1][2], też eri.du10/dùgki[3], tłum. "dobre miasto"[1]; akad. Eridu[2]) – starożytne miasto w południowej Mezopotamii, położone 24 km na południowy zachód od Ur[4][5]. Obecnie stanowisko archeologiczne Abu Szahrajn[6] w prowincji Zi Kar w Iraku.

Stanowisko[edytuj | edytuj kod]

Na stanowisko archeologiczne Abu Szahrajn składa się 7 telli[7][5]. Nazwa stanowiska pochodzi od nazwy Tella 1, największego z nich[7]. Tell ten ma średnicę około pół kilometra i wznosi się na wysokość około 25 metrów ponad otaczającą go równinę[8]. Sześć mniejszych telli znajduje się w jego pobliżu[8].

Eridu „przedpotopowe”[edytuj | edytuj kod]

Literatura mezopotamska umieszcza początki Eridu w legendarnym okresie przed potopem. Według Sumeryjskiej opowieści o potopie miasto to miało być pierwszą z pięciu przedpotopowych stolic Sumeru[9]. Zgodnie zaś z Sumeryjską listą królów to właśnie tu zstąpić miała z niebios władza królewska, czyniąc Eridu siedzibą pierwszej przedpotopowej dynastii królewskiej:

„Po tym jak władza królewska zstąpiła z niebios, (siedziba) władzy królewskiej była w (mieście) Eridu. W Eridu Alulim został królem i panował 28800 lat. (Po nim) Alalgar panował 36000 lat. (W sumie) dwóch królów panowało przez 64800 lat”[10]

Eridu historyczne[edytuj | edytuj kod]

Eridu, najbardziej na południe wysunięte miasto Sumeru, założone zostało nad Zatoką Perską, w pobliżu ujścia Eufratu[11]. Obecnie jednak ruiny tego miasta leżą wewnątrz lądu, gdyż brzeg Zatoki Perskiej, na skutek akumulacji mułu nanoszonego przez Eufrat i Tygrys, stopniowo przesuwał się coraz bardziej na południe[11]. Szybki rozwój Eridu w jego początkowym okresie związany był najprawdopodobniej z położeniem tego miasta w strefie przejściowej pomiędzy lądem a wodą, na granicy trzech ekosystemów: równiny aluwialnej, pustyni i bagien, co umożliwiło jego mieszkańcom rozwój nie tylko rolnictwa, ale też pasterstwa i rybołówstwa[12].

W trakcie wykopalisk na stanowisku Abu Szahrajn odkryto ślady zasiedlenia począwszy od okresu Ubajd (połowa VI tys. p.n.e.) aż do okresu perskiego (VI-IV w. p.n.e.)[7][4]. Odkryta na Tellu 1 nieprzerwana sekwencja świątyń z okresu Ubajd wskazuje, że już w tym okresie stanowisko to musiało być ważnym centrum religijnym. Przez ponad tysiąc lat wznoszone tu były, w tym samym miejscu, kolejne, coraz to większe świątynie o coraz bardziej skomplikowanym planie[13]. Rozmiary osiedla towarzyszącego budowlom świątynnym nie są znane, gdyż tylko niewielka jego część została przebadana[14]. Musiało ono jednak być stosunkowo duże, gdyż w pewnej odległości od Tella 1 odkryto cmentarzysko z okresu Ubajd na którym pochowano ok. 800-1000 osób[15]. Pod koniec okresu Ubajd znajdujące się tu osiedle stopniowo zaczęło się wyludniać[16]. W okresie Uruk użytkowane były już tylko budynki świątynne na Tellu 1[16]. Najprawdopodobniej w okresie Dżemdet Nasr (ok. 3000 p.n.e.) wzgórze świątynne otoczone zostało murem[17]. Przez kilka następnych stuleci Eridu pełniło głównie rolę centrum religijnego i ceremonialnego, ale z czasem coraz bardziej przyćmiewać je zaczęło sąsiadujące z nim Ur[17].

Eridu ponownie nabrało znaczenia w okresie wczesnodynastycznym (ok. 2500 p.n.e.), kiedy to jeden z władców z I dynastii z Ur lub miejscowy gubernator wzniósł na Tellu 2 duży pałac składający się z dwóch identycznych budynków[17][5]. W okresie Ur III (ok. 2112-2004 p.n.e.) na głównym tellu wzniesiony został zigurat[4]. Prace nad nim, rozpoczęte przez Ur-Nammu, założyciela III dynastii z Ur, ukończył Amar-Suen[17]. Nie ma jednak dowodów na to, że poza ziguratem wzniesione tu też zostały jakiekolwiek inne budowle, a samo Eridu stało się czymś więcej niż centrum religijnym i ceremonialnym[17]. Na podstawie pewnych przesłanek zawartych w hymnach królewskich z tego okresu niektórzy badacze zakładają, że rytuały koronacyjne władców z III dynastii z Ur mogły być przeprowadzane właśnie w Eridu[17]. Późniejsze prace budowlane w Eridu prowadził Nur-Adad (1865-1850 p.n.e.), król Larsy[4]. W kolejnych wiekach Eridu popadło jednak z zapomnienie i zostało porzucone[18]. Za rządów Hammurabiego (1792-1750 p.n.e.) cały personel świątynny z Eridu przeniesiony został do Ur, gdzie na potrzeby kultu boga Enki (Ea) przekazano jedną z kaplic z kompleksie świątynnym boga Szamasza[18].

W VII w. p.n.e. Eridu i położonym w pobliżu Ur zarządzać miał w imieniu asyryjskiego króla Aszurbanipala niejaki Sin-balassu-iqbi[4]. Nieco później opustoszałymi ruinami zainteresować miał się jeszcze babiloński król Nabuchodonozor II (605-562 p.n.e.), który przeprowadzić miał tu pewne prace budowlane[18].

Prace wykopaliskowe[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze prace wykopaliskowe na stanowisku przeprowadzone zostały w 1854 roku przez J.E. Taylora działającego z ramienia British Museum[19][4]. Kolejne prace badawcze, również z ramienia British Museum, prowadzili tu R. Cambell Thompson (1918) i Harry R. Hall (1919)[19][4]. W latach 1946-49 zakrojone na dużą skalę prace wykopaliskowe prowadzili tu Fuad Safar, Muhammad Ali Mustafa i Seton Lloyd z ramienia Iraqi Directorate General of Antiquities[19][4].

Stanowisko Abu Szahrajn - ruiny ziguratu
Plan Eridu z zaznaczonym położeniem zigguratu i świątyni

Najważniejsze odkrycia[edytuj | edytuj kod]

Świątynie[edytuj | edytuj kod]

W trakcie wykopalisk w Abu Szahrajn odnaleziono sekwencję osiemnastu następujących po sobie warstw zawierających pozostałości świątyń z cegły mułowej, pochodzących z przedziału czasowego od wczesnego okresu Ubajd do późnego okresu Uruk (IV tys. p.n.e.)[19][4]. Świątynie te, które z czasem stawały się coraz większe i bardziej okazałe, wznoszone były na platformach z cegły mułowej[4][5]. Wszystkie one były najprawdopodobniej poświęcone sumeryjskiemu bogu Enki (akadyjski Ea) - mezopotamskiemu bogu podziemnego oceanu wody słodkiej (abzu)[4][5].

Najwcześniejsza w sekwencji jest świątynia odkryta w warstwie XVI, będąca niewielką, prostokątną budowlą z suszonej cegły mułowej. W centrum głównego pomieszczenia tej świątyni odkryto podwyższenie, pełniące najprawdopodobniej rolę stołu ofiarnego. Drugie takie podwyższenie, najprawdopodobniej postument na posąg bóstwa, znajdowało się w niszy w północno-zachodniej ścianie budowli. Świątynia z warstwy XVI była przebudowywana i powiększana, a jej plan stawał się coraz bardziej skomplikowany i wyszukany. Późniejsze świątynie, których plan stanowiło długie, centralne pomieszczenie flankowane ze strony północno-zachodniej i południowo-wschodniej szeregiem mniejszych pomieszczeń, wznoszone były na tarasach i miały fasady z niszami i przyporami. Wewnątrz centralnego pomieszczenia było podwyższenie pełniące rolę stołu ofiarnego, a pod ścianą południowo-zachodnią postument na posąg kultowy. Duże ilości rybich ości znaleziono na podłodze świątyni z warstwy VII. Rybie ości zmieszane z popiołem odkryto też wokół stołu ofiarnego w pomieszczeniu centralnym świątyni z warstwy VI. Ości te są najprawdopodobniej pozostałościami ofiar składanych bogu Enki. Ze świątyń okresu Uruk (warstwy V-I) przetrwały jedynie pozostałości tarasów[19].

Joan Oates („Ur and Eridu: The Prehistory”, Iraq 22 (1960), s. 32-50) użyła sekwencji świątyń w Eridu i odkrytej w nich ceramiki do podzielenia okresu Ubajd na cztery fazy: Ubajd 1 lub Eridu (warstwy XIX-XV), Ubajd 2 lub Hadżi Muhammad (warstwy XIV-XII), Ubajd 3 lub Ubajd (warstwy XII-VIII) i Ubajd 4 lub późny Ubajd (warstwy VII-VI)[19].

Długa, nieprzerwana sekwencja kulturowa świątyń z Eridu, obejmująca okres od czasów prehistorycznych do III tys. p.n.e. przytaczana jest często jako dowód mający przeczyć teorii o migracji Sumerów do południowej Mezopotamii[4].

Zigurat[edytuj | edytuj kod]

Topografia głównego tellu w Eridu jest zdominowana przez pozostałości dużego ziguratu pochodzącego z okresu Ur III. Zigurat ten, którego rdzeń wzniesiono z cegły mułowej a z zewnątrz oblicowano wypalonymi cegłami spojonymi bitumem, ma rozmiary 61,8 x 46,5 m. Jego zerodowane ruiny wznoszą się wciąż na wys. ok. 10 metrów. Budowę ziguratu rozpoczął Ur-Nammu (2112-2095 p.n.e.), a ukończył jego wnuk Amar-Suen (2046-2038 p.n.e.). Prace przy ziguracie prowadził również król Larsy Nur-Adad (1865-1850 p.n.e.), o czym wspominają jego inskrypcje budowlane[19].

Cmentarzysko z okresu Ubajd[edytuj | edytuj kod]

Na stanowisku Abu Szahrajn, w pewnej odległości od Tella 1, odkryto duże cmentarzysko, a w nim ok. 800-1000 pochówków z okresu Ubajd[19][15]. 193 z nich przebadano[19][15]. Groby, wkopane w warstwę zawierającą ceramikę z okresu Ubajd 2, miały kształt czworokątny i wyłożone były cegłami mułowymi. W każdym grobie pogrzebana była jedna lub dwie osoby wraz z wyposażeniem grobowym[19]. To ostatnie stanowiło zwykle pojedyncze naczynie gliniane, które umieszczano w pobliżu prawej stopy zmarłej osoby[15]. W jednym przypadku około piętnastoletni chłopiec pochowany został razem z psem[15]. Po pochówku grób zasypywany był ziemią i pieczętowany cegłami mułowymi[19].

Bogowie Eridu[edytuj | edytuj kod]

Bogiem opiekuńczym Eridu był Enki (akadyjski Ea). Przedstawiany był on jako syn bogini Nammu i boga nieba Ana, naczelnego boga sumeryjskiego panteonu. Enki wraz ze swą małżonką Damgalnuną zamieszkiwać mieli główną świątynię w Eridu zwaną E-engura ("Dom otchłani") lub E-abzu ("Dom abzu"). Ich synem był Asarluhi, który później utożsamiony został z babilońskim Mardukiem[20].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Volk K., A Sumerian Reader, Editrice Pontificio Istituto Biblico, Roma 1999
  2. 2,0 2,1 Borger R., Assyrisch-babylonische Zeichenliste, Neukirchen-Vluyn 1978, s. 82.
  3. Borger R., Assyrisch-babylonische Zeichenliste, Neukirchen-Vluyn 1978, s. 65.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 hasło Eridu, w: Bryce T., The Routledge..., s. 233-234.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 hasło Eridu, w: Bienkowski P., Millard A. (wyd.), Dictionary..., s. 107.
  6. zapis nazwy stanowiska według ustaleń Komisji standaryzacji nazw geograficznych poza granicami Polski, w: Nazewnictwo Geograficzne Świata, zeszyt 2 (Bliski Wschód), Warszawa 2004, s. 44.
  7. 7,0 7,1 7,2 Danti M.D., Zettler R.L., hasło Eridu, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford Encyclopedia..., s. 258.
  8. 8,0 8,1 Leick G., Mesopotamia. The Invention..., s. 4.
  9. Szarzyńska K., Mity sumeryjskie, Wydawnictwo AGADE, Warszawa 2000, s. 138.
  10. Michalowski P., Sumerian King List, w: Chavalas M. (edytor), The Ancient Near East - Historical Sources in Translation, Blackwell Publishing, Carlton 2006, s. 82.
  11. 11,0 11,1 informacje o stanowisku na stronie Cultural Property Training Resource (strona Departamentu Obrony Stanów Zjednoczonych dla personelu wojskowego służącego w Iraku)
  12. Leick G., Mesopotamia. The Invention..., s. 2.
  13. Leick G., Mesopotamia. The Invention..., s. 5-8.
  14. Leick G., Mesopotamia. The Invention..., s. 12-13.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Leick G., Mesopotamia. The Invention..., s. 12.
  16. 16,0 16,1 Leick G., Mesopotamia. The Invention..., s. 17.
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 Leick G., Mesopotamia. The Invention..., s. 18.
  18. 18,0 18,1 18,2 Leick G., Mesopotamia. The Invention..., s. 19.
  19. 19,00 19,01 19,02 19,03 19,04 19,05 19,06 19,07 19,08 19,09 19,10 Danti M.D., Zettler R.L., hasło Eridu, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford Encyclopedia..., s. 259.
  20. Leick G., Mesopotamia. The Invention..., s. 21.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Danti M.D., Zettler R.L., hasło Eridu, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, vol. 2, Oxford University Press, New York-Oxford 1997, s. 258-260.
  • Leick G., Mesopotamia. The Invention of the City, Pinguin Books, London 2002.
  • hasło Eridu, w: Bienkowski P., Millard A. (wyd.), Dictionary of the Ancient Near East, British Museum Press, London 2000, s. 107.
  • hasło Eridu, w: Bryce T., The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia, Routledge 2013, s. 233-234.

Literatura (wybór)[edytuj | edytuj kod]

  • Lloyd S., "Abu Shahrein: A Memorandum", Iraq 36 (1974), s. 129-138.
  • Lloyd S., Safar F., “Eridu: Preliminary Communication on the First Season’s Excavations, January-March 1947”, Sumer 3 (1947), s. 84-111.
  • Lloyd S., Safar F., “Eridu: Preliminary Communication on the Second Season’s Excavations, 1947-1948”, Sumer 4 (1948), s. 115-127, 276-283.
  • Oates J., “Ur and Eridu: The Prehistory”, Iraq 22 (1960), s. 32-50.
  • Safar F., “Excavations at Eridu”, Sumer 3 (1947), s. 219-235; Sumer 5 (1949), s. 116-117, 159-173; Sumer 6 (1950), s. 27-38.
  • Safar F., Mustafa M.A., Lloyd S., "Eridu", Baghdad 1981.
  • Taylor J.E., „Note on Abu Shahrein and Tell el Lahm”, Journal of the Royal Asiatic Society 15 (1855), s. 404-415.
  • Thompson R.C., “The British Museum Excavations at Abu Shahrein in Mesopotamia in 1918”, Archaeologia 70 (1922), s. 101-145.
  • Zehnpfund R., “Die Lage der Stadt Eridu”, w: Hilprecht Anniversary Volume, s. 291-298, Leipzig 1909.