Ernesto Guevara

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ernesto Guevara
Ernesto Rafael Guevara de la Serna

Che
Ernesto Guevara
Podpis Ernesto Guevara
Data i miejsce urodzenia 14 czerwca 1928
Rosario, Argentyna
Data i miejsce śmierci 9 października 1967
La Higuera, Boliwia
Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Krzyża Południa (Brazylia)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Ernesto Guevara w Wikicytatach

Ernesto Rafael Guevara de la Serna, znany powszechnie jako Che Guevara, posługujący się pseudonimem Fernando Sacamuelas (ur. 14 czerwca 1928 w Rosario, zm. 9 października 1967 w La Higuera) – pisarz argentyński, rewolucjonista, dowódca lewicowych oddziałów partyzanckich w Kongu, Kubie, Boliwii, jedna z głównych postaci rewolucji kubańskiej.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i edukacja[edytuj | edytuj kod]

Dom Guevarów w Rosario, stan obecny
Mały Guevara, 1933 rok
Rodzina Ernesto Guevary

Jego rodzicami byli Celia de la Serna i Ernesto Guevara Lynch[1]. Z powodu astmy do 9 roku życia nie chodził do szkoły. W marcu 1937 roku na polecenie władz oświatowych Alta Gracia został wysłany do drugiej klasy w San Martin[2]. W trzeciej klasie uzyskiwał wysokie oceny z czytania, pisania, nauk moralnych, historii, geografii i geometrii, a niskie z rysunku, sportu, muzyki i tańca. Jego zachowanie przez 2 semestry było dobre, natomiast w trzecim nieodpowiednie. Jego wychowawczynią była Elba Rossi de Oviedo Zaleya[2]. W marcu 1942 roku rozpoczął naukę w szkole średniej bachillerato a latem 1943 roku razem z rodziną przeniósł się do Cordoby[2]. W 1945 roku rozpoczął naukę filozofii[3]. Po ukończeniu osiemnastego roku życia tuż przed końcem roku szkolnego podjął pracę zarobkową w laboratorium Dirección provincial de Vialidad. Pracę porzucił, gdy dowiedział się o wylewie swojej babci Any Isabel, przy której spędził ostatnie 17 dni jej życia[4].

Po śmierci babci złożył podanie o przyjęcie na wydział medycyny w Buenos Aires. Podczas studiów pracował m.in w Clínica Pisani[5]. Podczas pierwszego roku studiów wezwano go przed komisję wojskową i uznano za niezdolnego do służby z powodu "ograniczonej wydolności fizycznej"[6]. Pod koniec trzeciego roku studiów wybrał się na wycieczkę motocyklową na motocyklu Norton 500 w głąb Argentyny[7]. Podczas podróży zaczął pisać dzienniki. Po kilku dniach pobytu w Cordobie wyruszył na biwak na północ od miasta, skąd pojechał do leprozorium Jose Puente na obrzeżach San Francisco del Chañar, gdzie zajmował się badaniami nad trędowatymi.

Na emigracji[edytuj | edytuj kod]

Pobyt w Gwatemali[edytuj | edytuj kod]
Motocykl Norton 500, na którym Che wyjechał w głąb Argentyny

7 lipca 1953 wyjechał ponownie tym razem odbywając podróż po Boliwii, Peru, Ekwadorze, Panamie, Kostaryce, Nikaragui, Hondurasie i Salwadorze. W wyprawach towarzyszył mu jego przyjaciel Alberto Granado. W grudniu tego roku przybył do Gwatemali, gdzie prezydent Jacobo Arbenz Guzmán przeprowadzał reformę rolną likwidującą system latyfundiów. Arbenz uchwalił program reformy rolnej, w którym wszystkie nieużytki dużych gospodarstw miały być wywłaszczone i przekazywane bezrolnym chłopom. Największym właścicielem ziemi, najbardziej dotkniętym przez reformę była amerykańska United Fruit Company. Gwatemala coraz bardziej oddalała się od roli satelity Stanów Zjednoczonych i zmierzała ku bardziej otwartej demokracji parlamentarnej. Zadowolony z reform Guevara postanowił na stałe osiedlić się w Gwatemali.

W Gwatemali, Guevara związał się z Hildą Gadeę Acosta, peruwiańską ekonomistką, politycznie powiązaną z lewicowym Amerykańskim Rewolucyjnym Sojuszem Ludowym. Dzięki niej Che poznał wielu wpływowych urzędników rządu Arbenza. Guevara nawiązał kontakt z grupą kubańskich opozycjonistów związanych z Fidelem Castro. Po finansowanym przez CIA wojskowym zamachu stanu, Guevara wstąpił do zbrojnej milicji walczącej w imieniu legalnego rządu. Prezydent Arbenz został oskarżony przez rząd USA o budowanie w kraju komunizmu, podstawami tych zarzutów miało być korzystanie z poparcia krajowej partii komunistycznej i wywłaszczenie nieużytków co zostało okrzyknięte przez przeciwników prezydenta mianem nacjonalizacji. Arbenz mimo tego że już na początku 1954 z terenów Hondurasu do kraju zaczęły wkraczać oddziały najemników opłacanych przez amerykańskie służby specjalne, odmówił wydawania broni milicjom. Prezydent do końca wierzył w to, że wojsku uda się opanować sytuację w pogrążonym w chaosie kraju. Większa część armii opowiedziała się jednak po stronie zamachu stanu, tym samym odmawiając posłuszeństwa konstytucyjnemu rządowi. Sfrustrowany bezczynnością oddziału powrócił do działalności medycznej[8]. Wówczas zapadł na niego wyrok śmierci, Che skrył się w konsulacie Argentyny a kilka tygodni później udał się do Meksyku gdzie w 1955 ożenił się z Gadeę. Pucz przekonał młodego Che do walki zbrojnej[9].

Meksyk[edytuj | edytuj kod]
Fidel Castro i Ernesto Guevara w 1961

Guevara przybył do miasta Meksyk na początku września 1954 roku, gdzie rozpoczął pracę w miejscowym szpitalu. W przerwie od obowiązków, prowadził wykłady na Narodowym Autonomicznym Uniwersytecie Meksyku i pracował jako fotograf dla Latina News Agency[10]. Jego pierwsza żona Hilda napisała w pamiętniku, że przez pewien czas Guevara chciał pracować jako lekarz w Afryce[11]. W tym czasie czasowo zerwał kontakt z grupą Kubańczyków, których poznał w Gwatemali. W czerwcu 1955 Nico Lopez zapoznał go z Raúlem Castro, za pośrednictwem którego zaprzyjaźnił się z Fidelem. Che wziął udział w konspiracyjnej działalności Ruchu 26 Lipca, który stawiał sobie za cel obalenie dyktatury Batisty[12]. Wówczas razem z innymi członkami ruchu rozpoczął intensywne ćwiczenia wojskowe, które miały przygotować dysydentów do walki partyzanckiej na Kubie. Che początkowo sceptycznie odnosił się do kubańskiej opozycji, uważając Fidela Castro za lewe skrzydło burżuazji. Sytuacja zmieniła się jednak, gdy Fidel potępił pakt zawarty między liberalną częścią opozycji w Miami - sam Guevara myślał początkowo, że pakt został zawarty z inspiracji Fidela.

Rewolucja kubańska[edytuj | edytuj kod]

Guevara podczas bitwy o Santa Clara, 1958 rok

Pierwszym krokiem w planie Castro był atak na Kubę z Meksyku z jachtu Granma. Dysydenci wylądowali na wyspie 25 listopada 1956 roku. Zaatakowani przez siły wierne reżimowi zostali rozbici po wylądowaniu, 82 partyzantów zginęło lub zostało pojmanych. Zdołało uratować się jedynie dwunastu uczestników potyczki, w tym sam Castro, jego brat Raúl oraz Che - schronili się w niedostępnych górach Sierra Maestra. Dzięki pomocy sieci miejskiej partyzantki i miejscowych grupa skutecznie się ukrywała. Aż do początku 1957 światowe media spekulowały na temat ewentualnej śmierci Fidela, gdy przeprowadził z nim wywiad Herbert Matthews z The New York Times[13].

Rebelianci ukrywali się wśród ubogich rolników, w regionie nie było żadnych szkół, elektryczności, minimalnego dostępu do opieki zdrowotnej, a ponad 40 procent dorosłych było analfabetami. Guevara koordynował tworzenie fabryk do produkcji materiałów wybuchowych, budowaniem pieców do wypieku chleba, uczył nowych rekrutów taktyki, organizował nauczanie czytania i pisania. Co więcej, Guevara ustanowił polowe kliniki medyczne, warsztaty do nauczania i miejscową gazetę. W tym momencie był promowany przez Fidela Castro jako dowódca drugiej kolumny wojska[14]. Jako zastępca dowódcy, Guevara był szorstki i zdyscyplinowany, jego żołnierze czasami rozstrzeliwali dezerterów, donosicieli i zdrajców[15]. W swoich pamiętnikach, Guevara opisał egzekucje na Eutímio Guerra, zdrajcy który przyjął obietnicę dziesięciu tysięcy pesos za informowanie sił rządowych o pozycjach partyzantów[16]. Choć był wymagający i utrzymywał wśród swoich żołnierzy rygor, partyzanci widzieli w Che rolę dowódcy nauczyciela. Żołnierze w przerwie między obowiązkami czytali Roberta Louisa Stevensona, Cervantesa i hiszpańskich poetów lirycznych. Partyzanci uczyli niepiśmiennych chłopów, co Guevara określił jako "bitwa przeciwko niewiedzy".

Guevara uczestniczył w tworzeniu tajnej stacji radiowej Radio Rebelde w lutym 1958 roku, która nadawała wiadomości do narodu kubańskiego informując o realnym położeniu Ruchu 26 lipca, i umożliwiała komunikację pomiędzy rosnącą liczbą rebeliantów na całej wyspie. Pod koniec lipca 1958 roku Guevara odegrał kluczową rolę w bitwie pod Las Mercedes, gdy jego oddział powstrzymał natarcie 1500 żołnierzy Batisty[17][18]. Gdy wojna przyśpieszyła, podróżując pieszo oddział Che przebył trudną 7 tygodniową drogę, w ciągu kilku dni udało mu się dotrzeć w okolice Santa Clara, w ciągu sześciu tygodni poprzedzających bitwę dochodziło do starć z rozkładem sił 10:1, w których ostateczne zwycięstwo należało do rebeliantów[19] Przykładem takiego starcia jest bitwa o Santa Clara którą 300 partyzantów z oddziału Che stoczyło w grudniu 1958[20]. Zdobycie miasta otworzyło rebeliantom drogę do Hawany ogarniętej strajkiem generalnym wymierzonym w rząd Bastisty.

Zakończenie konfliktu[edytuj | edytuj kod]
Mapa świata, na czerwono zaznaczono kraje odwiedzone przez Guevarę, na zielono te, w których walczył

Radio Rebelde nadawała pierwsze doniesienia, że kolumna Guevary dotarła do Santa Clara w sylwestra 1958 roku. Zaprzeczało to raportom mediów krajowych, które informowały o śmierci Guevary podczas walk. O trzeciej nad ranem w dniu 1 stycznia 1959, na wieść, że generałowie negocjowali z Che pokój, Fulgencio Batista wsiadł do samolotu w Hawanie i uciekł do Dominikany, wraz ze zgromadzonymi 300 milionami dolarów "wypłaty"[21]. Następnego dnia 2 stycznia, oddziały rebeliantów wkroczyły do stolicy i przyjęły ostateczną kapitulację. Fidel Castro przybył do Hawany sześć dni później. W połowie stycznia 1959, Guevara zamieszkał w letniej willi w Tarara, aby odzyskać siły po ataku astmy. W trakcie urlopu rozpoczął pisanie książek i projektów dot. funkcjonowania przyszłej gospodarki Kuby[22].

W lutym rząd rewolucyjny ogłosił Guevarę "Kubańczykiem z urodzenia" w uznaniu jego roli w zwycięstwie[23]. Kiedy Hilda Gadea przybyła na Kubie pod koniec stycznia, Guevara powiedział jej, że był związany z inną kobietą, 22 maja odbył się rozwód[24]. W dniu 2 czerwca 1959 roku ożenił się z Aleidą March, z pochodzenia Kubanką, członkinią Ruchu 26 lipca, z którą mieszkał od końca 1958 roku. Do Tarara powrócił w czerwcu w czasie miesiącu miodowego z Aleidą[25].

Okres po rewolucji[edytuj | edytuj kod]

Reforma agrarna i sądownictwo[edytuj | edytuj kod]
Guevara w 1958

Pierwszy poważny kryzys polityczny po rewolucji nasilił się wobec sporu o karanie urzędników Batisty, którzy dopuścili się represji wobec cywili. Podczas rewolucji wprowadzono prawo karne powszechnie znane jako Ley de la Sierra (ustawa z Sierra)[26]. Ustawa ta zezwalała na karę śmierci za najcięższe zbrodnie, popełnione przez reżim Batisty i przez rewolucjonistów. W roku 1959 rząd rewolucyjny rozszerzył zastosowanie ustawy na teren całej republiki, ustawa miała dotyczyć zbrodniarzy wojennych. Według kubańskiego Ministerstwa Sprawiedliwości, to drugie rozszerzenie zostało poparte przez większość ludności.

Aby wdrożyć część tego planu, Castro mianował Che przewodniczącym więzienia w La Cabana na okres pięciu miesięcy (od 2 stycznia do 12 czerwca, 1959). Do więzienia trafiali dezerterzy, zdrajcy, informatorzy reżimu i zbrodniarze wojenni[27]. W niektórych przypadkach karą wydaną przez sąd była śmierć przez rozstrzelanie. Raúl Gómez Treto, starszy radca prawny kubańskiego Ministerstwa Sprawiedliwości, twierdził, że kara śmierci jest uzasadniona w celu zapobiegania linczów, jakie miały miejsce dwadzieścia lat wcześniej po rebelii przeciw reżimowi Machado[28]. Historycy potwierdzają że w styczniu 1959 roku kubańska opinia publiczna był w "nastroju linczu", i wskazują badania według których 93% społeczeństwa akceptowała wyroki trybunału[29]. Choć istnieją różne rachunki, szacuje się, że kilkaset osób w tym czasie zostało straconych w całym kraju, liczba wyroków wydanych przez trybunał w La Cabana sięga od 55 do 105[30][31], wiadomo o tym że wielu więźniów zostało bezpośrednio przez Che objętych amnestią i zwolnionych z zarzutów[32].

Jako minister przeprowadził reformę gruntów rolnych, reforma weszła w życie 17 maja 1959. Ograniczała ona wielkość wszystkich gospodarstw do 1000 akrów (4,0 km²). Wszelkie posiadanie ziemi powyżej tego limitu były wywłaszczane przez rząd albo rozdawane chłopom małorolnym. Część ziemi trafiała do komun prowadzonych przez samorządy. Prawo zakładało również, że plantacje cukrowe nie mogą być własnością obcokrajowców[33].

12 czerwca 1959 roku Castro wysłał Che na trzymiesięczne tournee po 14 krajach (Maroko, Sudan, Egipt, Syria, Pakistan, Indie, Sri Lanka, Birma, Tajlandia, Indonezja, Japonia, Jugosławia, Grecja) i miastach (Singapur oraz Hongkong)[34]. Guevara spędził 12 dni w Japonii (15-27 lipca), prowadząc negocjacje mające na celu zwiększenie stosunków handlowych tego kraju z Kubą. Podczas wizyty nie chciał odwiedzić Grobu Nieznanego Żołnierza upamiętniającego żołnierzy zaginionych podczas II wojny światowej, zauważając, że Japończycy podczas wojny mieli "zabić miliony Azjatów". W miejsce odwiedzin grobu Guevara wybrał podróż do Hiroszimy, gdzie amerykańskie wojska zrzuciły bombę atomową 14 lat wcześniej. Mimo potępienia Japońskiego Imperium w czasie swojej przemowy podkreślił rozmiar zbrodni, jakim było zrzucenie bomby na miasto[35].

Po powrocie Guevary na Kubę we wrześniu 1959 roku było oczywiste, że Castro umocnił władzę nad wyspą. Rząd rozpoczął nasiloną reformę gruntów, w zamian oferując właścicielom obligacje, krok ten rozzłościł USA. Zaniepokojony reformami dyktator Dominikany Rafael Leonidas Trujillo rozpoczął formowanie międzynarodowego "Antykomunistycznego Legionu Karaibskiego", który składał się głównie ze zwolenników faszyzującej skrajnej prawicy z Niemiec, Chorwacji i Grecji[36]. Zagrożenie ze strony terrorystów zostało spotęgowane, gdy 4 marca 1960 roku, dwie potężne eksplozje zatopiły francuski frachtowiec La Coubre, wiozący belgijską amunicję z portu w Antwerpii. W wybuchu zginęło co najmniej 76 osób, a rannych zostało kolejnych kilkaset. Guevara osobiście udzielał pomocy niektórym ofiarom zamachu. Fidel Castro natychmiast oskarżył CIA o "akt terroryzmu"[37], pogrzeb ofiar wybuchu odbył się następnego dnia. Podczas mszy żałobnej fotoreporter Alberto Korda zrobił najsłynniejsze zdjęcie Che znane jako Guerrillero Heroico[38].

Terroryzm zamiast doprowadzić do zaniechania reformy rolnej, przyśpieszył ją. Aby wdrożyć ten plan, powstała nowa agencja rządowa, Narodowy Instytut Reform Rolnych (INRA). INRA szybko stał się najważniejszym organem zarządzającym w kraju, z Guevarą w charakterze ministra przemysłu[39]. Pod prezesurą Guevary INRA utworzyła liczącą 100 tys. osób milicję mającą pomagać rządowi przy dystrybucji gruntów i przy zakładaniu spółdzielni produkcyjnych. Skonfiskowano 480 tys. akrów należących do korporacji amerykańskich[40]. Kilka miesięcy później prezydent USA, Dwight D. Eisenhower w odwecie zmniejszył import kubańskiego cukru[41].

Wraz z reformą rolną, kolejnym problemem jakim zajął się Guevara była edukacja. Przed 1959 oficjalny wskaźnik alfabetyzacji dla Kuby wahał się między 60-76%. W rezultacie, rząd kubański na żądanie Guevary obwołał 1961 "rokiem edukacji" i zmobilizował ponad 100 tys. wolontariuszy "brygad czytania i pisania"[42], które były wysyłane do wsi do budowy szkół, szkolenia nowych nauczycieli, i nauczania ubogich chłopów czytania i pisania. W wyniku kampanii 707 212 dorosłych nauczono czytać i pisać, podnosząc krajowy wskaźnik alfabetyzacji do 96%[43]. Guevara dążył także do ustanowienia powszechnego dostępu do szkolnictwa wyższego. Ogłaszając nowe reformy, Guevara oznajmił zgromadzonym na Uniwersytecie w Las Villas wykładowcom i studentom, że dni, kiedy edukacja była "przywilejem białej klasy średniej się skończyła"[44].

Pomnik Che w La Higuera w Boliwii
Minister finansów i inwazja w Zatoce Świń[edytuj | edytuj kod]
Information icon.svg Osobny artykuł: Inwazja w Zatoce Świń.

Guevara objął stanowisko ministra finansów, a także prezesa banku centralnego[45]. Nominacje te, w połączeniu z jego stanowiskiem ministra przemysłu, umieściły Ernesto na szczycie politycznej kariery. W celu wyeliminowania nierówności społecznej, nowe kierownictwo Guevary przystąpiło do szybkiej transformacji politycznej i ekonomicznej. Znacjonalizowano fabryki, banki i przedsiębiorstwa, rozpoczęto program budowy tanich mieszkań, powszechnego zatrudnienia dla wszystkich Kubańczyków i rozbudowano opiekę zdrowotną. Za kolejną integralną część umacniania poczucia "jedności między jednostką a masą", Guevara uważał zjawisko wolontariatu. W tym okresie oprócz pracy ministerialnej, uczestniczył w pracach na polach trzciny cukrowej i na budowach[46].

W obliczu utraty komercyjnych połączeń z państwami zachodnimi, Guevara próbował zastąpić je bliższymi stosunkami handlowymi z państwami bloku wschodniego, odwiedzając szereg państw komunistycznych i podpisując umowy handlowe. Pod koniec 1960 roku odwiedził Czechosłowację, ZSRR, Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną, Węgry i Niemiecką Republikę Demokratyczną. W dniu 17 grudnia 1960 roku podpisał kluczową umowę w Berlinie Wschodnim[47]. Porozumienia pomogły gospodarce Kuby do pewnego stopnia, ale również skutkowały większym uzależnieniem gospodarki wyspy od ZSRR i krajów sojuszniczych. W Niemczech Wschodnich, Guevara poznał Tamare Bunke (później znaną jako "Tania"), która została jego osobistym tłumaczem, a która rok później dołączyła do niego i została zamordowana razem z nim w Boliwii[48].

W dniu 17 kwietnia 1961 roku, 1400 kubańskich opozycjonistów wyszkolonych przez CIA do inwazji na Kubę zaatakowało wyspę, wydarzenie to nazwane zostało inwazją w Zatoce Świń. Guevara nie odgrywał kluczowej roli w obronie wyspy, mimo to historycy są zgodni co do tego, że jego działalność wpłynęła pozytywnie na rozwój militarny wyspy. Tadeusz Witold Szulc stwierdził, że Che przygotował do wojny 200 tys. kubańskich kobiet i mężczyzn[49]. W sierpniu 1961, podczas konferencji ekonomicznej Organizacji Państw Amerykańskich w Punta del Este w Urugwaju, skierował przez Richarda N. Goodwina, młodego sekretarza Białego Domu podziękowania wobec prezydenta Johna F. Kennedy'ego. Brzmiały one "Dzięki za Zatokę Świń. Przed inwazją, rewolucja była chwiejna. Teraz jest silniejsza niż kiedykolwiek"[50].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]
Hasta siempre, comandante


„Nauczyliśmy się cię kochać
Ze szczytu historii
Gdzie słońce twojej odwagi
Zatoczyło krąg śmierci
Twoja chwalebna i silna dłoń
Unosi się nad historią
Kiedy cała Santa Clara
Budzi się, żeby cię ujrzeć
Przybywasz paląc bryzę
Słońcami wiosny
By zatknąć sztandar
Światłem swojego uśmiechu
Twoja rewolucyjna miłość
Prowadzi cię do nowego celu
Gdzie czeka moc
Twojego wyzwolicielskiego ramienia
Pójdziemy naprzód
Tak jak szliśmy razem z tobą
I z Fidelem mówimy ci:
Na zawsze Komendant!

W grudniu 1964 udał się do Nowego Jorku jako szef kubańskiej delegacji w Organizacji Narodów Zjednoczonych. Podczas przemowy, skrytykował ONZ za "niezdolność do konfrontacji z brutalną politykę apartheidu" w Afryce Południowej, pytając: "Czy ONZ nie robi nic, aby to powstrzymać?". Guevara następnie potępił Stany Zjednoczone za politykę wobec czarnoskórej ludności[51]. Oburzony Guevara zakończył przemowę nawiązując do cierpienia Indian określając ich jako "rodzina 200 milionów braci, którzy cierpią te same nieszczęścia". W czasie jego wizyty w Nowym Jorku doszło do dwóch nieudanych prób zamachu, pierwszym z zamachowców była Molly Gonzales która próbowała przebić się do Che z siedmiocalowym nożem myśliwskim[52], drugim Guillermo Novo, który wystrzelił z bazooki w kierunku siedziby ONZ, pocisk spadł jednak do East River blisko 200 metrów od budynku[53]. Che skomentował incydenty twierdząc że "lepiej jest być zabity przez kobietę z nożem niż przez mężczyznę z bronią". Podczas pobytu w Nowym Jorku pojawił się w wiadomościach CBS Sunday i spotkał się z wieloma ludźmi, w tym z amerykańskim senatorem Eugene McCarthy i współpracownikami Malcolma X[54].

W dniu 17 grudnia Guevara wyjechał do Paryża, skąd wyruszył w trasę po świecie, obejmującą min. Chińską Republikę Ludową, KRLD, Zjednoczoną Republikę Arabską, Egipt, Algierię, Ghanę, Gwineę, Mali, Dahomej, Kongo-Brazzaville i Tanzanię, z przystankami w Irlandii[55] i Pradze. W Algierze dnia 24 lutego 1965, Guevara na seminarium gospodarczym solidarności afro-azjatyckiej wygłosił ostatnie przemówienie na arenie międzynarodowej. Mówił o moralnym obowiązku krajów socjalistycznych, oskarżając je o milczący współudział z krajami zachodnimi w eksploatacji państw trzeciego świata, ostro skrytykował politykę ZSRR[56]. Wrócił na Kubę w dniu 14 marca. Zdecydowanie poparł Wietnam Północny w wojnie wietnamskiej[57]. Przez swoje przemówienie w Algierze został okrzyknięty przez latynoamerykańskich maoistów inicjatorem przemian w kubańskim przemyśle, a jego reformy były porównywane do wielkiego skoku naprzód.

Dwa tygodnie po przemówieniu w Algierze, Guevara zrezygnował z życia publicznego, a następnie zniknął całkowicie. Naciskany przez międzynarodowe spekulacje Castro oświadczył w dniu 16 czerwca 1965 że Che sam zrezygnował z funkcji publicznych. W dniu 3 października 1965 roku, Castro publicznie ujawnił list, rzekomo napisany do niego przez Ernesto kilka miesięcy wcześniej, w którym Guevara potwierdził trwałą solidarność z rewolucją kubańską, ale ogłosił zamiar opuszczenia Kuby i prowadzenia walki rewolucyjnej za granicą. Dodatkowo zrezygnował ze wszystkich swoich stanowisk w rządzie i partii oraz wyrzekł się honorowego obywatelstwa kubańskiego[58].

W ruchach partyzanckich za granicą[edytuj | edytuj kod]

Kongo[edytuj | edytuj kod]
Największą pasją Che było palenie cygar

Na początku 1965 roku Guevara wyjechał do Afryki, aby zaoferować swoją wiedzą i doświadczenie w walce partyzanckiej w trwającym w Kongo konflikcie. Guevara prowadził kubańską operację wsparcia ruchu marksistowskiego "Simba", który powstał w trakcie kryzysu w Kongo. Guevara i 12 innych kubańskich oficerów przybyło do Kongo 24 kwietnia 1965 roku. Wkrótce potem dołączył do nich kontyngent złożony ze 100 Afro-Kubańczyków[59]. Przez pewien czas współpracowali z partyzantką, na czele której stał Laurent-Désiré Kabila, zwolennik obalonego i zamordowanego prezydenta Patrice'a Lumumby[60]. Kontyngent musiał walczyć zarówno z białymi najemnikami z RPA pod wodzą Mike'a Hoare, jak i armią rządową wierną dyktatorowi Mobutu Sese Seko. Najemnicy byli wspomagani przez porozumienie CIA i środowisko kubańskich wygnańców. Najemnicy mieli udaremnić uderzenie Guevary w górach w pobliżu miejscowości Fizi nad jeziorem Tanganika. Pomimo faktu, że Guevara dążył do ukrywania swojej obecności w Kongo, rząd USA był świadomy jego lokalizacji i działalności[61].

Celem Che było eksportowanie rewolucji poprzez szkolenie lokalnych bojowników w ideologii marksistowskiej i strategii wojny partyzanckiej[62]. Jeszcze w tym roku, 20 listopada 1965, w złym stanie zdrowia spowodowanym ostrą astmą i zniechęconym siedmioma miesiącami frustracji i braku aktywności, Guevara opuścił Kongo razem ze swoją 12-osobową kolumną. W pewnym momencie Guevara myślał o samotnym powrocie do Kongo i walce do śmierci, aby dać przykład innym rebeliantom. Guevara, niechętny powrotowi na Kubę, spędził sześć miesięcy potajemnie mieszkając w Dar es Salaam i Pradze[63]. W tym czasie opracował swoje wspomnienia z Kongo i pisał projekty dwóch kolejnych książek, jedna miała być poświęcona ekonomii, druga - filozofii. Następnie odwiedził kilka krajów Europy Zachodniej, aby sprawdzić swoje fałszywe dokumenty tożsamości zrobione przez kubański wywiad. Potajemnie wrócił na Kubę aby odwiedzić Castro i zobaczyć swoją żonę, na miejscu napisał ostatni list do swoich pięciorga dzieci[64].

Przede wszystkim, zawsze próbujcie poczuć głęboką niesprawiedliwość wyrządzoną każdemu człowiekowi, niezależnie od regionu świata. To najpiękniejsza cecha rewolucjonistów.

— Che Guevara, Ostatni list do dzieci
Boliwia[edytuj | edytuj kod]
Członkowie holenderskiej Partii Socjalistycznej na proteście w Brukseli (w oddali elementy przedstawiające Che)

Pod koniec 1966 roku, lokalizacja Guevary nie była jeszcze powszechnie znana, choć przedstawiciele ruchu niepodległościowego Mozambiku, FRELIMO, poinformowali, że spotkali się z Guevarą pod koniec 1966 w Dar es Salaam[65]. W swoim przemówieniu na wiecu z okazji Międzynarodowego Święta Pracy w Hawanie w 1967 roku, minister sił zbrojnych, major Juan Almeida, ogłosił, że Guevara jest w "służbie rewolucji gdzieś w Ameryce Łacińskiej". Zanim Che wyjechał do Boliwii zmienił swój wygląd goląc brodę i zmieniając fryzurę tak aby nie został rozpoznany jako Ernesto Guevara. W dniu 3 listopada 1966 Guevara potajemnie przybył do La Paz pod nazwiskiem Adolfo Mena González udając urugwajskiego biznesmena w średnim wieku pracującego dla Organizacji Państw Amerykańskich.

Pierwszy obóz Guevary znajdował się w lesie w odległym zakątku Ñancahuazú. Planując rozpocząć kampanię partyzancką przeciwko juncie wojskowej generała Rene Barrientos, Che razem z "Tanią" utworzył liczący 50 osób oddział partyzancki, nazwany Armią Wyzwolenia Narodowego[66][67]. W skład oddziału wchodziło początkowo 29 Boliwijczyków, 12 Kubańczyków i kilku innych cudzoziemców. Czołowymi działaczami Armii byli bracia „Coco" i „Chato" Peredo, młodzi działacze związani z Komunistyczną Partią Boliwii, komisarzem politycznym oddziału został Inti Peredo. "Armia" była dość dobrze zorganizowana i uzbrojona jak na warunki boliwijskie. Początkowo partyzantom udało się wygrać kilka potyczek z regularną armią boliwijską. Latem 1967 roku rząd Boliwii rozpoczął akcję skierowaną przeciwko partyzantom, we wrześniu armii udało się rozbić dwie grupy partyzanckie, zabijając jednego z jej liderów. W rezultacie coraz mniej chłopów, na których liczył Che zaciągało się do oddziału, rekrutacja ustała. Partyzantom nie udało się uzyskać wsparcia ze strony ruchów opozycyjnych w większych miastach, Che w pamiętniku napisał, że chłopi często donosili wojsku o położeniu oddziału[68].

W dniu 31 sierpnia 1967, dziesięcioosobowa grupa rebeliantów wpadła w zasadzkę sił rządowych, wszyscy zostali zamordowani przez żołnierzy, wśród zabitych była Tama "Tania" Bunke. 8 października 1967 większość żołnierzy Guevary została otoczona i zabita przez wojsko. Guevara uważał, że okrucieństwa jakich dopuszcza się armia boliwijska wpłyną na ludność cywilną, która opowie się po stronie rebelii. Dokument z 2007 roku w reżyserii Kevina Macdonalda przedstawia argumenty na rzecz tezy, że nazistowski zbrodniarz wojenny Klaus Barbie, alias "Rzeźnik z Lyonu", doradzał i ewentualnie pomógł CIA w schwytaniu Ernesto[69]. W dniu 7 października informator zawiadomił boliwijskie siły specjalne o lokalizacji obozowiska w wąwozie Yuro, 8 października 1800 żołnierzy otoczyło teren, a Guevara został ranny i wzięty do niewoli[70].

Zwłoki Che Guevary w La Higuera

Che został związany i przywieziony do zrujnowanej szkoły w pobliskiej wiosce La Higuera w nocy 8 października. Następnego dnia rano, Che poprosił o spotkanie z wioskowym "Maestro" (nauczycielem), 22 letnią Julią Cortez[71]. Po spotkaniu boliwijski prezydent René Barrientos zarządził, że Guevara musi zostać zabity. Chwilę przed egzekucją boliwijski żołnierz zapytał go czy myśli o nieśmiertelności, na co Che odpowiedział "Nie, myślę o nieśmiertelności rewolucji". W sumie Che został postrzelony dziewięcioma kulami, pięć kul trafiło w nogi, jedna kula trafiła go w klatkę piersiową i gardło a dwie pozostałe w ramiona. Przed śmiercią miał powiedzieć Wiem, że przychodzisz mnie zabić. Strzelaj, masz tylko zabić człowieka[72]. Wyrok wykonał sierżant Mario Terán[73].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Rodzina Guevarów na basenie, Argentyna 1936 rok. Od lewej strony: Ernesto Guevara, jego ojciec Ernesto Guevara Lynch, siostra Celia, matka Celia Guevara de la Serna, siostra Ana Maria i brat Roberto

Syn Celia de la Serna i Ernesto Guevara Lynch. Jego pierwszą żoną była lewicowa ekonomistka Hilda Gadee Acosta pochodząca z Peru, poznał ją w czasie pobytu w Gwatemali. Po rewolucji kubańskiej, Hilda przeniosła się na Kubę, gdzie zajmowała wysokie stanowiska państwowe. Rozwiódł się z nią 22 maja 1959. Była matką Hildy Beatriz Guevara Gadea (1956-1995), urodzonej 15 lutego 1956. 22 czerwca 1959 roku ożenił się z Aleidą March Kubanką, działaczką Ruchu 26 lipca. Z obydwiema partnerkami miał pięcioro dzieci. Druga żona urodziła czwórkę dzieci - Aleida Guevara March, urodzona 17 listopada 1960, Camilo Guevara March, urodzony 20 maja 1962, Celia Guevara March, urodzona się 14 czerwca 1963 i Ernesto Guevara March urodzony 24 lutego 1965. Owocem romansu Che z Lidią Lopez był Omar Perez, urodzony 19 marca 1964[74][75].

Przodkowie[edytuj | edytuj kod]

Jego matka była spokrewniona z baskijską szlachtą. Jednym z jej przodków był Jose de la Serna e Hinojosa, ostatni hiszpański wicekról Peru[76]. Ojciec, Ernesto Guevara Lynch, był potomkiem jednego z najbogatszych ludzi Ameryki Południowej. Jego przodkami byli szlachcice zarówno baskijscy jak i irlandzcy. Przez lata jego rodzina utraciła większość majątku. Pradziadek Che, Patrick Lynch, uciekł z Anglii do Hiszpanii, a później do Argentyny gdzie w XVIII wieku został gubernatorem Rio de la Plata. Ernesto Guevara miał nawet korzenie meksykańsko-amerykańskie. Jego babka ze strony ojca, Ana Lynch, urodziła się w Kalifornii w 1868 roku. Także jego dziadek (również ze strony ojca), Roberto Guevara pochodził ze Stanów Zjednoczonych choć tylko przypadkiem. Jego rodzice wyjechali do Kalifornii w okresie gorączki złota i później powrócili do rodzinnego kraju - Argentyny.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

4. Roberto Guevara      
    2. Ernesto Guevara Lynch
5. Ana Lynch        
      1. Ernesto Guevara de la Serna
6. Juan de la Serna    
    3. Celia de la Serna y Llosa    
7. Edelmira Llosa      
 

Ideologia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Guevaryzm.

Poglądy reprezentowane przez Che z biegiem czasu zostały nazwane guevaryzmem. Początkowo Ernesto Guevara był zwolennikiem proradzieckiego marksizmu-leninizmu, choć nigdy nie został członkiem partii komunistycznej. Poglądy Che wykrystalizowały się po rozłamie chińsko-radzieckim w 1960 gdy stał się on zagorzałym krytykiem radzieckiego imperializmu. Uważał, że dla obalenia kapitalistycznych dyktatur w krajach rozwijających się niezbędna jest rewolucja, z trockizmu przejął teorię permanentnej rewolucji. Rewolucja i nowy system miał być oparty głównie o stanowiące większość w tych krajach masy chłopskie[77]. W lutym 1965 podczas swojego przemówienia w Algierze ogłosił swoje zerwanie z ZSRR, szczególnie krytykując politykę zbrojeniową krajów demokracji ludowej - Broń nie powinna być w naszym świecie towarem handlowym. Musi być dostarczana bez żadnych opłat w stosownych ilościach ludom, które jej potrzebują do walki ze wspólnym wrogiem[78].

W trakcie kryzysu kubańskiego w wywiadzie dla brytyjskiej gazety "Daily Worker" Guevara zadeklarował, że byłby gotów sprowokować światowy konflikt nuklearny i żałował, że nie doszło do poświęcenia narodu kubańskiego jako ofiary w wojnie atomowej, stwierdzając zarazem że gdyby rakiety były pod kontrolą Kuby nie zawahałby się ich użyć[78][79]. Zachwalał "skuteczną nienawiść, która czyni z człowieka efektywną, działającą szybko, selektywnie i bezwzględnie maszynę do zabijania"[80].

Był ateistą, uważał się za marksistowskiego humanistę[81].

Wpływ[edytuj | edytuj kod]

Ideały Che przyjęła nowa lewica, ruch społeczno-polityczny rozwijający się po 1964 roku. Nowa lewica głośno krytykowała autorytarne tendencje państwa, konsumpcjonizm, postulując w odpowiedzi zieloną politykę, socjalizm i pacyfizm. Che stał się po śmierci symbolem różnych grup społecznych, etnicznych, narodowościowych walczących o swoje prawa. Swoim patronem okrzyknęli go Afroamerykanie, przeciwnicy apartheidu, rdzenni amerykanie czy ludność walczących z kolonializmem krajów trzeciego świata. Stał się jednym z symboli protestów w 1968 roku i kampanii przeciw interwencji w Wietnamie, szczególnie we Francji, w Niemczech i Stanach Zjednoczonych[82] a po części także w Czechosłowacji i Polsce, główne za sprawą wzmożonego zainteresowania ruchem hippisowskim. Stał się główną ikoną ruchów alter- i antyglobalistycznego, odwołują się do niego także ruchy anarchistyczne, feministyczne, LGBT, studenckie[83] oraz związki zawodowe. W Polsce tradycję guevaryzmu kontynowała partia Nowa Lewica Piotra Ikonowicza.

Do Che Guevary porównywani są także politycy lewicy znani z ideowości czy radykalnych poglądów. Jedną z takich osób jest min. grecki polityk Aleksis Tsipras nazywany "Che Guevarą spod Akropolu, lider lewicowej koalicji SYRIZA (Koalicja Radykalnej Lewicy)[84].

Odbiór społeczny i krytyka[edytuj | edytuj kod]

Kult bojownika[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Guevary w Santa Clara
Graffiti na ogrodzeniu zakładu przemysłowego w Gorzowie Wlkp.

Na Kubie uważany jest za bohatera narodowego, jako mityczny wyzwoliciel traktowany jest również w niektórych krajach Ameryki Łacińskiej, gdzie stawiane są mu pomniki[85].

Prezydent Wenezueli Hugo Chávez stwierdził że "Che zginął z miłości do człowieka, aby pozostać ludzkim" i porównał go do Jezusa Chrystusa[86].

Diego Maradona w wywiadzie przyznał - "Mam go zawsze przy sobie, na ramieniu, na tatuażu, który jest dziełem sztuki, ale mógłbym lepiej powiedzieć, że go noszę w sercu"[87].

Laureat Pokojowej Nagrody Nobla Nelson Mandela "Życie Che jest inspiracją dla każdej istoty ludzkiej kochającej wolność, zawsze będziemy o nim pamiętać"[88].

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

Jego przeciwnicy podkreślają, że był on odpowiedzialny za wpędzenie kraju w ruinę gospodarczą. Według jednej z wersji, Che przy zatrzymaniu krzyczał: „Nie strzelajcie!” „Jestem Che! Jestem dla was więcej warty żywy niż martwy!”[89], co również ma świadczyć o tym, że wcale nie był gotów oddać życia za swoje przekonania. Według innej wersji jego ostatnimi słowami przed egzekucją były: Wiem, że przychodzisz mnie zabić. Strzelaj, masz tylko zabić człowieka.

Według reportażu Kapuścińskiego wydanego w 1975 r. Che Guevara nie zabijał jeńców podczas walk w Boliwii, swej ostatniej wyprawie partyzanckiej, argumentując to "my, rewolucjoniści, jesteśmy ludźmi moralnie uczciwymi, nie będziemy się znęcać nad bezbronnym przeciwnikiem"[90]. Według kubańskiej opozycji zabijał przeciwników wziętych do niewoli[78][91].

Kult Che[edytuj | edytuj kod]

Niemal wszystkie wizerunki Che oparte są na jednej fotografii Alberto Kordy z 1960 roku, zatytułowanej Guerrillero Heroico.
Popiersie Che Guevary w Wiedniu
Mural poświęcony Che w Granadzie w Nikaragui

Wokół osoby Guevary wyrósł rodzaj kultu jednostki, objawiającego się głównie w umieszczaniu jego wizerunku na ścianach, ubraniach, plakietkach itp. Guevara stał się symbolem radykalnych ruchów lewicowych w Ameryce Łacińskiej. Dla jego zwolenników jest on wzorcem rewolucjonisty, który poświęcił życie w bezkompromisowej walce o wcielenie w życie idei socjalizmu[92]. Che stał się także jednym z symbolów buntu w 1968 roku, stając się tym samym jedną z ikon popkultury i ruchu lewicowego. Najbardziej znanym wizerunkiem Ernesto jest fotografia zatytułowana "Guerrillero Heroico" zrobiona w 1960 roku przez kubańskiego fotografa Alberto Korda. Wizerunek przedstawiony na tej fotografii pojawił się na koszulkach i innych gadżetach. Postać Guevary pojawiła się w książkach, filmach, grach komputerowych, piosenkach. 9 października 2008 roku w Wiedniu odsłonięto 70-centymetrowe popiersie Che Guevary, ufundowane przez parlamentarną grupę austriacko-kubańską z okazji przypadającej 80. rocznicy urodzin Che, popiersie zostało umieszczone w parku na wyspie na Dunaju. Odsłonięcie popiersi spotkało się z protestami prawicowych populistów z Wolnościowej Partii Austrii i Sojuszu Przyszłości Austrii, aprobatę wyrazili natomiast socjaldemokraci mający większość w Radzie Miejskiej[93]. W 2010 w Argentynie został założony klub piłkarski Che Guevara. Zdaniem kierownictwa klubu drużyna nie jest ideologiczna, a klub jest sposobem na poprawę sytuacji najbardziej potrzebujących mieszkańców, zapewniając przy tym lekcje pisania i czytania rodzinom piłkarzy[94].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Zarówno w trakcie dojrzewania i przez całe dorosłe życie był pasjonatem poezji, najbardziej cenił twórców takich jak Pablo Neruda, John Keats, Antonio Machado, Franz Kafka, Federico García Lorca, Gabriela Mistral, César Vallejo, Walt Whitman.
  • Guevara posiadał ponad 3000 książek, wśród których znajdowały się dzieła Karola Marksa, Williama Faulknera, André Gide, Emilio Salgari i Juliusza Verne'a. Znał prace wielu działaczy politycznych, wśród których znajdowali się Jawaharlal Nehru, Lenin czy Fryderyk Engels[95].
  • W związku z jego szefostwem banku centralnego, jego obowiązkiem było min. podpisywanie kubańskiej waluty, która zazwyczaj podpisywana była nazwiskiem prezesa, zamiast używać swojego nazwiska, podpisywał rachunki wyłącznie pseudonimem "Che"[96].
  • Jego ulubionymi przedmiotami szkolnymi była filozofia, matematyka, inżynieria, nauki polityczne, socjologia, historia i archeologia[97].
  • W szkole do której chodził Che, organizowane były mecze piłki nożnej pomiędzy uczniami wierzącymi a ateistami. Ci drudzy zawsze przegrywali, ponieważ było ich mniej.
  • Przed wyjazdem Ernesta Guevary do Boliwii, Fidel Castro zabrał przebranego przyjaciela na spotkanie z kilkoma jego najbliższymi towarzyszami. Żaden z nich nie poznał Che zanim Fidel nie powiedział im, że to właśnie Guevara.
  • Kiedy złapano Guevarę i przetrzymywano w La Higuera, jego zabójca dostał rozkaz strzelania poniżej głowy, aby jego śmierć wyglądała jakby zginął na polu walki.
  • Zanim Ernesto założył rozpoznawalny beret nosił czapkę bejsbolówkę, którą nosił od śmierci Ciro Redondo. Zgubił ją gdzieś w Camagüey; zastąpił ją czarnym beretem, ale od tamtego momentu twierdził, że stracił coś bardzo ważnego.
  • Przezwisko "Che" wzięło się z tego, że Ernesto wołał tak na swoich towarzyszy. W Argentynie, z której pochodził, było to zawołanie (znaczyło to mniej więcej "ej chłopie").

Wybrane dzieła literackie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Jon Lee Andersoon: Che Guevara. Warszawa: Amber, 2008, s. 15. ISBN 978-83-241-3199-0.
  2. 2,0 2,1 2,2 Jon Lee Andersoon: Che Guevara. Warszawa: Amber, 2008, s. 24. ISBN 978-83-241-3199-0.
  3. Jon Lee Andersoon: Che Guevara. Warszawa: Amber, 2008, s. 37. ISBN 978-83-241-3199-0.
  4. Jon Lee Andersoon: Che Guevara. Warszawa: Amber, 2008, s. 39. ISBN 978-83-241-3199-0.
  5. Jon Lee Andersoon: Che Guevara. Warszawa: Amber, 2008, s. 40. ISBN 978-83-241-3199-0.
  6. Jon Lee Andersoon: Che Guevara. Warszawa: Amber, 2008, s. 42. ISBN 978-83-241-3199-0.
  7. Jon Lee Andersoon: Che Guevara. Warszawa: Amber, 2008, s. 50. ISBN 978-83-241-3199-0.
  8. Guevara Lynch, Ernesto (2000). Aquí va un soldado de América. Barcelona: Plaza y Janés Editores, S.A. str. 26
  9. Kellner, Douglas (1989). Ernesto "Che" Guevara (World Leaders Past & Present). Chelsea House Publishers (Library Binding edition). str. 32
  10. Kellner, Douglas (1989). Ernesto "Che" Guevara (World Leaders Past & Present). Chelsea House Publishers (Library Binding edition) str. 33
  11. Rebel Wife, A Review of My Life With Che: The Making of a Revolutionary by Hilda Gadea (ang.). washingtonpost.com, 12, października 2008.
  12. Taibo II, Paco Ignacio (1999). Guevara, Also Known as Che. St Martin's Griffin. 2nd edition. str. 55
  13. Sandison, David (1996). The Life & Times of Che Guevara. Paragon str. 32
  14. CUBA: Castro's Brain. time.com. [dostęp Monday, Aug. 08, 1960].
  15. Anderson, Jon Lee (1997). Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press str. 237–238, 269–270, 277–278
  16. Luther, Eric (2001). Che Guevara (Critical Lives). Penguin Group (USA) str. 97–99
  17. The Spirit Of Moncada: Fidel Castro's Rise To Power, 1953 - 1959
  18. Revolution! Clandestine Radio and the Rise of Fidel Castro
  19. Sandison, David (1996). The Life & Times of Che Guevara. Paragon str. 39
  20. Cuban Revolution: The Battle of Santa Clara The Legend of Ché Guevara is Born
  21. Kellner, Douglas (1989). Ernesto "Che" Guevara (World Leaders Past & Present). Chelsea House Publishers (Library Binding edition) str. 48
  22. Castañeda, Jorge G (1998). Che Guevara: Compañero. New York: Random House str. 146
  23. Anderson, Jon Lee (1997). Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press str. 397
  24. Anderson, Jon Lee (1997). Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press str. 424
  25. Castañeda, Jorge G (1998). Che Guevara: Compañero. New York: Random House str. 159
  26. Skidmore, Thomas E.; Peter H. Smith (2008): Modern Latin America. Oxford University Press str. 273
  27. Anderson, Jon Lee (1997): Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press str. 372, 425
  28. Thirty Years of Cuban Revolutionary Penal Law.
  29. Taibo II, Paco Ignacio (1999). Guevara, Also Known as Che. St Martin's Griffin. 2nd edition str. 267
  30. Documented Victims of Che Guevara in Cuba: 1957 to 1959
  31. Anderson, Jon Lee (1997): Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press str. 387
  32. Castañeda, Jorge G (1998): Che Guevara: Compañero. New York: Random House, str. 143–144
  33. Kellner, Douglas (1989): Ernesto "Che" Guevara (World Leaders Past & Present). Chelsea House Publishers (Library Binding edition). str. 57
  34. Taibo II, Paco Ignacio (1999): Guevara, Also Known as Che. St Martin's Griffin. 2nd edition. p. 282-285.
  35. Taibo II, Paco Ignacio (1999). Guevara, Also Known as Che. St Martin's Griffin. 2nd edition. str. 300
  36. Anderson, Jon Lee (1997). Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press str. 435
  37. Casey, Michael (2009). Che's Afterlife: The Legacy of an Image. Vintage str. 25
  38. Casey, Michael (2009). Che's Afterlife: The Legacy of an Image. Vintage str. 25-50
  39. Syn Che, poeta rewolucji (pol.). przekroj.pl, 10-06-2012.
  40. Kellner, Douglas (1989). Ernesto "Che" Guevara (World Leaders Past & Present). Chelsea House Publishers (Library Binding edition). str. 58
  41. Kellner, Douglas (1989). Ernesto "Che" Guevara (World Leaders Past & Present). Chelsea House Publishers (Library Binding edition). str. 55
  42. Kellner, Douglas (1989). Ernesto "Che" Guevara (World Leaders Past & Present). Chelsea House Publishers (Library Binding edition) str. 61
  43. Kellner, Douglas (1989): Ernesto "Che" Guevara (World Leaders Past & Present). Chelsea House Publishers (Library Binding edition). str. 61
  44. Anderson, Jon Lee (1997): Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press str. 449
  45. Kellner, Douglas (1989): Ernesto "Che" Guevara (World Leaders Past & Present). Chelsea House Publishers (Library Binding edition) str. 55
  46. People & Events - Fidel Castro
  47. Latin America Report. Foreign Broadcast Information Service (FBIS). 1984–03–23. str. 24. Retrieved 2010-10-30
  48. Mother fights Che film over 'lover' claims (ang.). telegraph.co.uk, 17 Mar 2002.
  49. Kellner, Douglas (1989). Ernesto "Che" Guevara (World Leaders Past & Present). Chelsea House Publishers (Library Binding edition) str. 69-70
  50. Anderson, Jon Lee (1997): Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press str. 509
  51. At the United Nations
  52. New York Times - Bazooka Fired at U.N. as Cuban Speaks
  53. Guillermo Novo: Biography
  54. Hart, Joseph (2004): Che: The Life, Death, and Afterlife of a Revolutionary. New York: Thunder's Mouth Press str.271
  55. Che Guevara's Basque & Irish Roots
  56. Guevara, Ernesto "Che" (editors Bonachea, Rolando E. and Nelson P. Valdés; 1969): Che: Selected Works of Ernesto. str. 350
  57. Message to the Tricontinental
  58. Guevara, Ernesto "Che" (1965): Che Guevara's Farewell Letter.
  59. Gott, Richard (2004). Cuba: A New History. Yale University Press. ISBN 0-300-10411-1. str. 219
  60. Kellner, Douglas (1989). Ernesto "Che" Guevara (World Leaders Past & Present). Chelsea House Publishers (Library Binding edition) str. 86
  61. Bamford, James (2002): Body of Secrets: Anatomy of the Ultra-Secret National Security Agency (Reprint edition). New York: Anchor Books, ISBN 0-385-49908-6. str. 181
  62. guardian.co.uk: From Cuba to Congo, dream to disaster for Che Guevara (ang.). 12 August 2000.
  63. radio.cz: Che Guevara’s central Bohemian hideaway (ang.). 27-06-2010.
  64. Guevara, Ernesto (2009). Che: The Diaries of Ernesto Che Guevara. Ocean Press. ISBN 1-920888-93-4. str. 167
  65. Mittleman, James H (1981). Underdevelopment and the Transition to Socialism – Mozambique and Tanzania. New York: Academic Press. ISBN 0-12-500660-8 str.38
  66. Che Guevara In Bolivia
  67. MEMBERS OF CHE'S GUERRILLA MOVEMENT IN BOLIVIA
  68. Wright, Thomas C. (2000 Revised edition). Latin America in the Era of the Cuban Revolution. Praeger. ISBN 0-275-96706-9. str. 86
  69. Barbie 'boasted of hunting down Che' The CIA made use of a Nazi war criminal's anti-guerrilla skills (ang.). telegraph.co.uk, Sunday 23 December 2007.
  70. Ryan, Henry Butterfield (1998). The Fall of Che Guevara: A Story of Soldiers, Spies, and Diplomats. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-511879-0. str. 4
  71. Ray, Michèle (March 1968). In Cold Blood: The Execution of Che by the CIA. Ramparts Magazine: 33
  72. Anderson, Jon Lee (1997). Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press str. 739.
  73. Kubańscy lekarze ratują wzrok osobie, która wykonała wyrok śmierci na Che Guevarze.
  74. Castañeda, Jorge G (1998). Che Guevara: Compañero. New York: Random House str. 264–265
  75. Castañeda, Jorge (1997). Companero: vida y muerte del Che Guevara.
  76. Anderson, Jon Lee (1997). Che Guevara. Una vida revolucionaria. Barcelona: Anagrama, str. 18
  77. Guevara, Ernesto (1998). Guerrilla Warfare. New York: Monthly Review Press 1961. str. 8.
  78. 78,0 78,1 78,2 Jerzy Gaul: Che Guevara – ciemna strona mitu. Przegląd Powszechny. [dostęp 2012-08-03].
  79. Anderson, Jon Lee (1997). Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press s. 545
  80. Pascal Fontaine: Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania'. Warszawa: Prószyński, 1999, s. 609-610. ISBN 83-7180-326-5.
  81. The spark that does not die.
  82. Che - bohater czy zbrodniarz
  83. Szymon Łucyk: "Niech żyje Che Guevara, precz z Sarkozym!" (pol.). 2009-02-20.
  84. Krzysztof Kęciek: Che Guevara spod Akropolu (pol.). 2012.
  85. Ernesto Che Guevara - latynoski mit Wybawiciela. wyborcza.pl. [dostęp 2004-12-29].
  86. Życie Warszawy - Chavez: "Che" jak Chrystus zginął z miłości
  87. lewica.pl - Maradona - Spotkania z Fidelem, tatuaż z Che Guevarą
  88. Should Che Guevara be an icon?
  89. Jon Lee Anderson: Che Guevara: A Revolutionary Life. Grove Press, New York 1997, ISBN 0-8021-1600-0, s. 733
  90. Ryszard Kapuściński, Chrystus z karabinem na ramieniu, Czytelnik, 1988, str. 225. Oddział Guevary raz po raz chwyta jeńców, szeregowych i oficerów, którzy zaraz zostaną wypuszczeni. Militarnie jest to błąd ciężki, jeńcy donoszą natychmiast o położeniu oddziału, o jego liczebności i uzbrojeniu, ale Guevara nie rozstrzela żadnego z nich. - Jesteście wolni - tłumaczy im - my, rewolucjoniści, jesteśmy ludźmi moralnie uczciwymi, nie będziemy się znęcać nad bezbronnym przeciwnikiem
  91. Armando M. Lago: 216 documented victims of Che Guevara in Cuba. 2008.
  92. World: Che: A Myth Embalmed in a Matrix of Ignorance. TIME. [dostęp 2011-11-26].
  93. Popiersie Che Guevary w Wiedniu. wiedeniek.net, 11.10.2008. [dostęp 2012-07-31].
  94. Klub piłkarski Che Guevara. wprost.pl. [dostęp 2010-01-25].
  95. Hart, Joseph (2004). Che: The Life, Death, and Afterlife of a Revolutionary. New York: Thunder's Mouth Press. str. 98
  96. Crompton, Samuel (2009). Che Guevara: The Making of a Revolutionary. Gareth Stevens. ISBN 1-4339-0053-X. str. 71
  97. Sandison, David (1996). The Life & Times of Che Guevara. Paragon str. 10

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Grigulevič, Iosif Romual'dovič: Ernesto Che Guevara/ Josif Ławriecki; tł. Ignacy Bukowski.. Wyd. 2. Warszawa: Studencka Oficyna Wydawnicza ZSP "Alma-Press", 1986, s. 328. ISBN 83-7020-004-4.
  • Jon Lee Andersoon: Che Guevara. Warszawa: Amber, 2008. ISBN 978-83-241-3199-0.
  • Pascal Fontaine: Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania. Warszawa: Prószyński, 1999, s. 609-610. ISBN 83-7180-326-5.
  • Jorge Germán Castañeda: "Companero: The Life and Death of Che Guevara". Warszawa: Świat Książki, 2007. ISBN 978-83-7391-801-6.
  • Guido Knopp: "History. Geheimnisse des 20. Jahrhunderts". Warszawa: Świat Książki, 2008. ISBN 978-83-7391-973-0.