Estonia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Eesti Vabariik
Republika Estońska
Flaga Estonii
Godło Estonii
Flaga Estonii Godło Estonii
Hymn:
Mu isamaa, mu õnn ja rõõm
(Moja rodzinna ziemia, moje szczęście i radość)
Położenie Estonii
Konstytucja Konstytucja Estonii
Język urzędowy estoński
Stolica Tallinn
Ustrój polityczny republika parlamentarna
Typ państwa demokracja
Głowa państwa prezydent Toomas Hendrik Ilves
Szef rządu premier Taavi Rõivas
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
131. na świecie
45 226 km²
0,0%
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
149. na świecie
1 311 870[1]
29 osób/km²
Estończycy: 68,6%[2]
Rosjanie: 25,7%[2]
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

24,8 mld[3] USD
18 852[3] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

34,3[3] mld USD
26 051[3] USD
Jednostka monetarna 1 euro = 100 eurocentów (EUR, €)
Osiedlanie się plemion ugrofińskich III wiek p.n.e.
Podbój południa przez niemiecki zakon kawalerów mieczowych 1208
Podbój północy przez Danię 1219
Sekularyzacja zakonu 1561
Włączenie do Szwecji 1629
Włączenie do Imperium Rosyjskiego 1721
Ogłoszenie niepodległości 24 lutego 1918
Włączenie do ZSRR 6 sierpnia 1940
Odzyskanie niepodległości 20 sierpnia 1991
Wstąpienie do UE 1 maja 2004
Religia dominująca luteranizm
Strefa czasowa UTC +2 – zima
UTC +3 – lato
Kod ISO 3166 EE
Domena internetowa .ee
Kod samochodowy EST
Kod samolotowy ES
Kod telefoniczny +372
Mapa Estonii
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Estonia w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Estonia w Wikisłowniku

Estonia (est. Eesti, Republika Estońska – Eesti Vabariik) – państwo w Europie Północnej, nad Morzem Bałtyckim, powstałe po I wojnie światowej. Członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy z Łotwą od południa i z Rosją od wschodu oraz z Finlandią przez Zatokę Fińską.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Estonia (we współczesnym języku estońskim Eesti) może być wywodzona ze słowa Aestii, nazwy nadanej przez starożytnych Germanów ludom zamieszkującym tereny na północny wschód od Wisły. Rzymski historyk Tacyt w 98 r. n.e. po raz pierwszy pisał o ludach Aestii i wczesnych Skandynawach[4].

Dawne skandynawskie sagi nazywają ziemie na południe od Zatoki Fińskiej Eistland.

Estonia a Skandynawia[edytuj | edytuj kod]

Proponowana flaga Estonii, z krzyżem skandynawskim
Estonia jako część Szwecji w XVII wieku

Biorąc pod uwagę silne wpływy skandynawskie w Estonii, wielu Estończyków czuje się Skandynawami. Wpływy szwedzkie czy duńskie były w Estonii bardzo silne. Sama nazwa stolicy Estonii – Tallinn znaczy „Duńskie Miasto”. Według prezydenta państwa, Toomasa Hendrika Ilvesa: „Estonia to postsocjalistyczny kraj skandynawski”. Pod względem kulturowym, wyznaniowym i wieloma innymi Estonia jest dość podobna do sąsiedniej Finlandii (Estończycy są najbliższymi krewnymi Finów), różnicą mogą być silne wpływy niemieckie w Estonii, których w Finlandii nie było w żadnym stopniu, skrajnie inna najnowsza historia, duża mniejszość rosyjska oraz liberalny model gospodarczy.

Wpływy niemieckie[edytuj | edytuj kod]

Estonia (podobnie jak jej południowy sąsiad- Łotwa) od wczesnego średniowiecza, aż do początków XX wieku, a więc przez wieleset lat, znajdowała się pod bardzo silnym wpływem kultury niemieckiej. Było to spowodowane tym, że obecna Estonia i Łotwa to dawne Inflanty i inne krainy historyczne (np. Terra Mariana), które najdłużej w swej historii były pod niemieckim panowaniem. Kultura niemiecka oddziaływała tam jednak znacznie dłużej niż tylko w czasie oficjalnego panowania Niemców na tym terenie, ale również w czasie panowania szwedzkiego, polskiego czy też rosyjskiego wyższą klasę społeczeństwa stanowili tam wciąż Niemcy, obejmowali oni też często najważniejsze urzędy w administracji, a miasta w tych krajach wciąż miały niemiecki charakter. Warto tu przytoczyć słowa jednego z polskich studentów, Bolesława Limanowskiego, który w swych Pamiętnikach (1835-1870 r.) opisuje, będące już pod rosyjskim panowaniem miasto Tartu w Estonii:„Tartu miało charakter zupełnie niemieckiego miasta. Język niemiecki panował wszędzie: w urzędach, na katedrach uniwersyteckich, w sklepach, na ulicy. Właściwe miasto było z prawej strony Embachu. Miało ono piękny staroniemiecki wygląd, zwłaszcza główna ulica Ritterstrasse (Rycerska) przedstawiała się wspaniale. Lecz największą ozdobą było wzgórze piętrzące się nad miastem i porosłe bujnym lasem, tak zwane Domberg, od dawnej katedry katolickiej, w której ongiś kazał Piotr Skarga.”[5] Oczywiście kultura niemiecka silnie oddziaływała na, skupione głównie na wsiach, ludy fińskie, czyli przodków obecnych Estończyków oraz ludy bałtyckie - przodków obecnych Łotyszy. Kultura niemiecka wciąż obecna jest w wielu aspektach kulturowych dzisiejszych Estończyków i Łotyszy.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Estonii.
Ukształtowanie terenu
  • Całkowita granica lądowa: 681,6 km, w tym z Rosją 338,6 km, z Łotwą 343 km[6]
  • Długość granicy morskiej: 3780 km
  • Długość wybrzeża: 3780 km, w tym bez wysp: 1240 km[7]
  • Najwyższy punkt: Suur Munamägi 318 m n.p.m.
  • Najniższy punkt: Bałtyk 0 m

W skład Estonii wchodzi ponad 1500 wysp i wysepek w Zatoce Ryskiej (największe Sarema i Hiuma) o łącznej powierzchni 4,2 tys. km² (9,2% powierzchni kraju). Zachodnie wybrzeże silnie rozczłonkowane, niskie, północne – wysokie i strome. Większość obszaru stanowią tereny nizinne (średnia wysokość 50 m) z najwyższym wzniesieniem Suur Munamägi, sięgającym 318 m n.p.m. Rzeźba polodowcowa (moreny, drumliny, ozy, jeziora). W północno-wschodniej części wysoczyzna Pandivere (wys. do 166 m), na południu i południowym wschodzie wzniesienia Sakala, Otepää i Haanja (do 318 m). Klimat umiarkowany, przejściowy między morskim i kontynentalnym. Średnia temperatura w najchłodniejszym miesiącu (w lutym) wynosi od –7 °C na wschodzie, do –3 °C na zachodnich wyspach, w lipcu 16-17 °C. Suma roczna opadów 500–700 mm, maksimum od lipca do września. Gęsta sieć rzeczna, zwłaszcza w południowej części, główne rzeki: Narwa, Ema, Parnawa; ponad 1000 jezior (ok. 5% powierzchni kraju), największe Pejpus (graniczne z Rosją). Estonia leży w strefie lasów mieszanych. Na ubogich glebach piaszczystych rosną bory sosnowe (z sosną zwyczajną), na glebach bardziej żyznych lasy świerkowe (ze świerkiem pospolitym), niekiedy ze znacznym udziałem dębu szypułkowego i innych drzew liściastych. Lasy zajmują ok. 38,5% powierzchni kraju, torfowiska (przeważnie wysokie) i tereny podmokłe – 20%. Na wschód od Tallinna (na wybrzeżu Zatoki Fińskiej) Park Narodowy Lahemaa.

Największe wyspy Estonii
Nazwa Powierzchnia Liczba mieszkańców
Sarema 2673 km² 39 231
Hiuma 986 km² 11 087
Muhu 206 km² 1 822
Vormsi 92,9 km² 330
Kassari 19,3 km² 280
Naissaar 18,6 km² 7

Zobacz też: rzeki Estonii

Historia[edytuj | edytuj kod]

Lata 1225–1250, Estonia jako ziemie niemieckiego Zakonu kawalerów mieczowych i północna część należąca do Danii. Estonia przez wiele setek lat należała do zakonów niemieckich. Prawie do I wojny światowej język niemiecki odgrywał w Estonii bardzo ważną rolę, a wpływy niemieckie na kulturę ugrofińską Estończyków są bardzo silne.
Lata 1308-1455, Estonia jako część Prus Zakonnych z odkupioną od Danii częścią północną.
Rok 1466 – od tego roku Estonia na nowo przeszła pod władanie kawalerów mieczowych.
Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Estonii.
Estonia (Esthland), 814.
Mapa fizyczna Estonii z okresu międzywojennego
Deklaracja amerykańskiego departamentu stanu, z 1940 r., nieuznająca włączenia Litwy, Łotwy i Estonii do ZSRR i stwierdzająca okupację tych krajów przez obce, sowieckie, wojska. Stany Zjednoczone i większość krajów zachodnich nigdy nie uznały włączenia krajów bałtyckich do ZSRR
  • 8000 p.n.e. – najstarsze ślady osadnictwa na terenie Estonii;
  • 3000 p.n.e. – osiedlają się plemiona ugrofińskie;
  • 100 – rzymski historyk Tacyt wspomina w swoich kronikach o Aestii, Aestiorum gentes;
  • 525 – poselstwo Estiów do króla Ostrogotów Teodoryka w Rzymie[8]
  • VIII wiek – początki osiedlania się wikingów na terenie Estonii.
  • IX-XII wiek – uzależnienie od księstw fińskich;
  • 1030 – pierwsze wzmianki o Tartu (Dorpat);
  • 1050 – pojawiają się zręby późniejszego miasta Tallinna;
  • 1154 – arabski badacz al-Idrisi umieszcza Tallinn w swoim atlasie pod nazwą Qalaven (Kalevan);
  • 1208 – Niemieccy Kawalerowie Mieczowi rozpoczynają swoją ekspansję na tereny estońskie (z terenów opanowanej już Łotwy), początek dwustuletniej walki z Zakonem. Od tego czasu zaczęły się w Estonii długie i bardzo silne wpływy niemieckie, rozpoczęło się niemieckie osadnictwo, panowanie i dominacja nad terytorium Estonii, w miastach rozpoczęła dominować, niemal całkowicie, kultura niemiecka, sytuacja ta trwała setki lat.
  • 1219 – duński król Waldemar II Zwycięski opanowuje północną część Estonii, w tym miasto Tallinn (zob. też Dannebrog – flaga duńska);
  • 1248 – Tallinn (Rewal) zostaje członkiem niemieckiej Hanzy; innymi miastami hanzeatyckimi są Tartu, Pärnu, Viljandi;
  • 1343-1345 – powstanie estońskie, Duńczycy sprzedają swoje terytorium kawalerom mieczowym;
  • 1523 – Tallinn (Rewal) staje się członkiem Ligi Hanzeatyckiej;
  • 1523-1526 – reformacja w Estonii;
  • 1525 – pojawia się pierwsza książka w języku estońskim (szybko zniszczona z powodu oskarżeń o herezję);
  • 1535 – pierwszy katechizm w języku estońskim;
  • 1558-1583 – wojna o Inflanty, rozwiązanie zakonu kawalerów mieczowych, Estonia podzielona między Szwecję (północ) i Polskę (południe); kraj (po obu stronach granicy) liczy ok. 250 tys. mieszkańców;
  • 1600 – inkorporacja Estonii do Polski;
  • 1629 – Szwecja opanowuje tereny na północ od Dźwiny (Daugawy), cała Estonia znajduje się w ich rękach
  • 1632 – powstaje Uniwersytet Dorpacki (obecnie Tartu). Estonia liczy ok. 70-100 tys. mieszkańców;
  • 1690 – Estonia liczy ok. 350 tys. mieszkańców;
  • 1686 – pierwszy elementarz w języku estońskim;
  • 1700-1721 – wielka wojna północna: Estonia staje się częścią imperium rosyjskiego, wyznanie luterańskie, administracja niemiecka i status szlachty pozostają niezmienione; Estonia liczy ok. 150-170 tys. mieszkańców;
  • 1739 – pierwsza Biblia po estońsku;
  • 1790 – Estonia liczy ok. 500 tys. mieszkańców, składa się z dwóch guberni: estońskiej (stolica Rewal/Tallinn) i liwlandzkiej (stolica Ryga);
  • 1816 – zniesienie niewolnictwa w guberni estońskiej;
  • 1819 – zniesienie niewolnictwa w guberni liwlandzkiej;
  • 1857-1861 – ukazuje się Kalevipoeg, estoński epos narodowy;
  • 1880-1890 – nasila się polityka rusyfikacji;
  • 1918 – zjednoczenie wszystkich ziem estońskich w jedną gubernię estońską;
  • 24 lutego 1918 – deklaracja niepodległości Estonii;
  • 1918-1920 – wojna estońsko-bolszewicka (wojna o niepodległość Estonii);
  • 2 lutego 1920 – traktat z Tartu, Rosja radziecka uznaje niepodległość Estonii i rezygnuje z „eksportu rewolucji”. Pierwsze wybory do Riigikogu. Uchwalenie konstytucji na wzór szwajcarski: silna pozycja parlamentu, brak głowy państwa, zmiany w prawie uchwalane w referendum. Główne siły polityczne to: socjaldemokraci, prawicowy Związek Ludowy oraz centrowe partie drobnomieszczańskie. Większość mieszkańców to Estończycy (86%), ponadto Rosjanie (9%), oraz Niemcy. Liczna mniejszość szwedzka. Wyznaniowo kraj zdominowany przez Kościół luterański;
  • 1924 – powstanie komunistyczne w Tallinnie inspirowane przez ZSRR;
  • 1933 – nowy projekt konstytucji przygotowany przez ELV i zatwierdzony w referendum. Wprowadzenie systemu prezydenckiego: rząd i parlament wykonawcami jego woli. Ostatecznie konstytucja nie wchodzi w życie;
  • 1934 – Konstantin Päts ze „Związku Ludowego” obejmuje urząd premiera, pracuje nad zmianami w konstytucji, zawiesza działalność parlamentu, stowarzyszeń i partii politycznych (w tym faszystowskiego ruchu wabsów);
  • 1934 – Estonia liczy 1 126 416 mieszkańców, w tym 93% Estończyków;
  • Polityka zagraniczna: Kraj przyłącza się do powstałej 12.09 w Genewie „Ententy Bałtyckiej”. Ponadto utrzymuje dobre stosunki z Polską, Wielką Brytanią i krajami skandynawskimi. Poprawnie układają się relacje z ZSRR;
  • 1938 – reforma ustrojowa. Nowa konstytucja. Wybory do dwuizbowego parlamentu. Konstantin Päts zostaje prezydentem.
  • 23 sierpnia 1939 – pakt Ribbentrop-Mołotow. Estonia w radzieckiej strefie wpływów
  • 28 września 1939 – Estonia godzi się na stacjonowanie Armii Czerwonej na swym terytorium. Liczba ich przewyższa prawie dwukrotnie liczbę wojska estońskiego (25 tys: 15 tys).
  • 17 czerwca 1940 – Rosjanie wkraczają do Estonii. Następuje zmiana rządu na żądanie Żdanowa (emisariusza ZSRR w Estonii), nowym premierem zostaje Johannes Vares-Barbarus. 6 sierpnia kraj „wspaniałomyślnie” przyłączony do ZSRR, śmierć ok. 15.000 Estończyków w wyniku eksterminacji.
  • 1941 – deportacje czerwcowe (ok. 10 tys. osób zesłanych na Sybir, w tym były prezydent Konstantin Päts). Mniejszość szwedzka ewakuowana na wniosek rządu Szwecji do swego kraju.
  • 22 czerwca – wkroczenie wojsk niemieckich do Estonii spotyka się z pozytywną reakcją mieszkańców
  • 1944- Mniejszość szwedzka ewakuowana na wniosek rządu Szwecji do swego kraju.

Powrót do ZSRR, aneksja 5% terytorium przez RFSRR

  • 1944-1953 – estoński ruch oporu przeciwko sowieckiej okupacji („Leśni Bracia”), 15 tys. osób ginie lub umiera z głodu.
  • 1944-1990 – na emigracji działa estoński rząd przeciwstawiający się aneksji kraju przez ZSRR (swą siedzibę ma w Sztokholmie i Oslo). Aneksji Estonii nie uznają m.in. Stany Zjednoczone i Watykan.
  • 1949 – początek kolektywizacji i „rozkułaczania”
  • 1959 – 1 203 000 mieszkańców w Estonii, w tym 74% Estończyków.
  • 1968 – pierwsze oznaki oporu przeciwko radzieckiej rzeczywistości
  • 1980 – „List 40”. Protest przeciwko zmasowanej rusyfikacji. Strajki studentów w obronie kultury narodowej.
  • 1988 – „śpiewająca rewolucja”. Demonstracje 300 tys. Estończyków w Tallinnie. Przywrócenie flagi narodowej. W listopadzie Rada Najwyższa przyjmuje deklarację suwerenności miażdżącą większością głosów (254:7).
  • 1990 – obywatele organizują się w Kongres Ludowy mający doprowadzić do przywrócenia państwowości estońskiej
  • 1991 – w referendum marcowym 78% obywateli popiera niepodległość państwa
  • 20 sierpnia – po puczu Janajewa Estonia deklaruje niepodległość, 6 września uznaną przez ZSRR. Na czele państwa stoi reformatorski komunista Edgar Savisaar.
  • 1992 – wprowadzenie restrykcyjnego prawa o obywatelstwie. Pojawia się korona estońska zamiast przejściowych talonów. Pierwsze wybory do Riigikogu. Na czele państwa stają dwaj konserwatyści: Lennart Meri (prezydent) i Mart Laar (premier).
  • 1993 – Estonia przyjęta do Rady Europy
  • 1994 – rosyjskie wojska opuszczają kraj
  • 1995 – powrót postkomunistów do władzy, 1999 rządy ponownie obejmuje prawica
  • 1998 – początek negocjacji o członkostwo w Unii Europejskiej
  • 2001 – postkomunista Arnold Rüütel wybrany na prezydenta
  • 2002 – zakończenie negocjacji przedakcesyjnych
  • 2003 – referendum unijne, zakończone sukcesem zwolenników akcesji
  • 2004 – akces do NATO
  • 2004 – akces do UE
  • 2007 – gwałtowne zamieszki w Tallinnie organizowane przez rosyjską mniejszość, a spowodowane przeniesieniem pomnika żołnierza radzieckiego z centrum miasta na cmentarz wojskowy.
  • 2011 – Estonia przyjęła walutę euro

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Estońska deklaracja niepodległości, 1918 r.
Ogłoszenie niepodległości Estonii w Parnawie (Pärnu) w 1918 r.
Information icon.svg Osobny artykuł: Ustrój polityczny Estonii.
Parlament Estonii

Estonia jest republiką wielopartyjną. Ustrój polityczny kraju ukształtowała konstytucja z 1992 roku. Kładzie ona szczególny nacisk na dominację jednoizbowego parlamentu, który nazywa się Riigikogu. Jest on ciałem legislacyjnym, wybieranym w 5-przymiotnikowych wyborach (proporcjonalnych) na 4 lata z 5% progiem wyborczym dla partii. W parlamencie zasiada 101 deputowanych. Najważniejszymi zadaniami parlamentu, oprócz stanowienia prawa, są:

  • zatwierdzanie rządu
  • wybór prezydenta na 5-letnią kadencję.

Mimo że prezydent posiada prawo weta wobec ustaw parlamentu, jego kompetencje ograniczają się do reprezentowania państwa i wskazania premiera po wyborach, których termin także on wyznacza. Głównym organem wykonawczym polityki państwa jest rząd, odpowiedzialny przed parlamentem. Parlament kontroluje go nie tylko przez votum zaufania/nieufności, ale także przez interpelacje i zapytania (tzw. godzina pytań do premiera w każdą środę).

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Estonia dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[9]. Uzbrojenie sił lądowych Estonii składało się w 2014 roku m.in. z: 272 opancerzonych pojazdów bojowych oraz 144 zestawów artylerii holowanej[9]. Marynarka wojenna Estonii (Eesti Merevägi) dysponowała w 2014 roku jedną fregatą oraz siedmioma okrętami obrony przeciwminowej[9]. Estońskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. dwóch samolotów szkolno-bojowych oraz czterech śmigłowców[9].

Wojska estońskie w 2014 roku liczyły 3,2 tys. żołnierzy zawodowych oraz 60 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) estońskie siły zbrojne stanowią 96. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 335 mln dolarów (USD)[9].

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko estońskie.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Estonia jest podzielona na 15 prowincji (est. maakonnad; lp. – maakond; ‘powiat’). Prowincje z kolei dzielą się w sumie na 227 gmin dwóch rodzajów: 33 miejskie (linn) i 194 wiejskie (vald).

Prowincja Stolica Powierzchnia
[km²]
Ludność
Eesti maakonnad 2006.svg
Hiiumaa vapp.svg Hiiumaa Kärdla 1023 10 289
Saaremaa vapp.svg Sarema Kuressaare 2922 35 356
Läänemaa vapp.svg Läänemaa Haapsalu 2383 28 101
Raplamaa vapp.svg Raplamaa Rapla 2980 37 093
Et-Pärnu maakond-coa.svg Parnawa Pärnu 4807 89 660
Et-Harju maakond-coa.svg Harjumaa Tallinn 4333 521 410
Lääne-Virumaa vapp.svg Virumaa Zachodnia Rakvere 3465 66 743
Ida-Virumaa vapp.svg Virumaa Wschodnia Jõhvi 3364 174 809
Et-Järva maakond-coa.svg Järvamaa Paide 2623 38 255
Jõgevamaa vapp.svg Jõgevamaa Jõgeva 2604 37 647
Viljandimaa vapp.svg Viljandimaa Viljandi 3422 56 854
Tartumaa vapp.svg Tartu Tartu 2993 148 872
Põlvamaa vapp.svg Põlvamaa Põlva 2165 31 954
Võrumaa vapp.svg Võrumaa Võru 2305 38 967
Valgamaa vapp.svg Valgamaa Valga 2044 35 059

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Demografia Estonii.
Statystyki demograficzne (2007)
Population of Estonia (1970-2010).png
Zmiana liczby ludności Estonii w latach 1970-2010 (w tysiącach)
Liczba ludności 1 315 912
Ludność według wieku
0-14 lat 15%
mężczyzn: 103 367
kobiet: 97 587
15-64 lat 67,5%
mężczyzn: 427 043
kobiet: 468 671
ponad 64 lata 17,5%
mężczyzn: 75 347
kobiet: 152 318
Eesti rahvastiku püramiid 2005.svg
Piramida demograficzna Estonii (2005)
Średnia wieku
w całej populacji 39,4 lat
mężczyzn 36 lat
kobiet 42,9 lat
Przyrost naturalny –0,313%
Współczynnik urodzeń 10,17 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 13,3 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji –3,22 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,06 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,06 mężczyzn/kobiet
15-64 lat 0,91 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,5 mężczyzn/kobiet
w całej populacji 0,84 mężczyzn/kobiet
Umieralność niemowląt
w całej populacji 7,59 martwych/1000 żywych urodzeń
płci męskiej 8,77 martwych/1000 żywych urodzeń
płci żeńskiej 6,34 martwych/1000 żywych urodzeń
Oczekiwana długość życia
w całej populacji 72,3 lat
mężczyzn 66,87 lat
kobiet 78,07 lat
Rozrodczość 1,41 urodzeń/kobietę
HIV/AIDS
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS 1,1% (2003)
Liczba osób żyjących z HIV/AIDS 7800 (2003)
Liczba zmarłych na HIV/AIDS mniej niż 200 (2003)

Estończycy stanowią 68,6% ludności (spis z 2006 r.), Rosjanie 25,6% (głównie w Tallinnie, Kohtla-Jarve i Narwie), Ukraińcy 2,1%, Białorusini 1,3%, Finowie 0,9%; pozostali to głównie Tatarzy, Łotysze, Żydzi, Polacy i Litwini. Od początków lat 90. spadek liczby ludności. Przyrost naturalny od 1991 ujemny (–5,3‰ w 1995 i –4,1‰ w 1997). Wskaźnik urodzeń 8,7‰ (1997); w wieku do 14 lat 19% populacji, 65 lat i więcej 14%. Ludność miejska 69% (1997). Gęstość zaludnienia 29,4 osób na km² (największa w północnej części, między Tallinnem a Narwą). Główne miasta poza stolicą: Tartu, Narwa, Kohtla-Järve, Parnawa.

Ludność: 1 330 000 (2005)
Gęstość zaludnienia: 29,4/km²
Przyrost naturalny: –0,65% (2005)

Struktura etniczna[edytuj | edytuj kod]

Po zajęciu Estonii przez ZSRR, do tego kraju przesiedlono wielu Rosjan i innych Słowian stanowiących dziś ponad 28% mieszkańców kraju, ludzie ci w dużej części nie znają języka estońskiego, dlatego nie mogą zdać egzaminu przyznającego obywatelstwo estońskie. Po odzyskaniu niepodległości Estonii obywatelstwo estońskie nie zostało przyznane przywiezionym za ZSRR Rosjanom i ich potomkom, muszą oni ubiegać się o nie tak jak obcokrajowcy.

Narodowości według spisu z 2000 roku:

  • 67,9% Estończycy
  • 25,6% Rosjanie
  • 2,1% Ukraińcy
  • 1,3% Białorusini
  • 0,9% Finowie
  • 2,2% inni

Polacy w Estonii[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Polacy w Estonii.

Emigracja polska do Estonii w latach 30. XX w. liczyła ok. 1 tys. osób. Polacy skupiali się głównie w Tallinnie, Narwie i Tartu. Byli to głównie rzemieślnicy i robotnicy. Pierwsze polskie organizacje w Estonii to: założony w 1929 roku Związek Narodowy Polski Jutrzenka w Tartu i założony w 1930 Związek Narodowy Polaków w Estonii w Tallinnie (1937 – 340 członków). Rozwijano działalność kulturalno-oświatową (chóry, biblioteki, teatry amatorskie i kółka samokształceniowe języka polskiego, historii i geografii).

W 1934 utworzono w Tallinnie pierwszą polską drużynę harcerską. W 1937-1939 w Estonii pracowało sezonowo około 4 tysięcy robotników rolnych, głównie z województwa wileńskiego i nowogrodzkiego. Część pozostała na stałe. W 1939 liczbę Polaków w Estonii szacowano na 1,5 tys. osób[potrzebne źródło]. 1940-1941 i 1944-1945 prześladowania ludności polskiej przez NKWD (m.in. deportacje na Syberię). Obecnie Estonię zamieszkuje 2,2 tys. Polaków[potrzebne źródło].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Religia w Estonii.

Estonia jest krajem silnie zlaicyzowanym, wyznaniem tradycyjnym jest luteranizm. Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[10][11]:

Język[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Język estoński.

Oficjalnym językiem kraju jest język estoński, należący do grupy języków ugrofińskich. Estoński jest bardzo blisko spokrewniony z językiem fińskim. Język estoński posiada także bardzo silne wpływy germańskie (głównie z niemieckiego i szwedzkiego), około 30% wszystkich słów pochodzi z tych języków, w tym najwięcej z dolnosaksońskiej odmiany języka niemieckiego[12]. Spowodowane jest to wielowiekową, niemiecką, szwedzką i duńską dominacją, osadnictwem i panowaniem na terenie Estonii. Podczas ery radzieckiej język rosyjski był obowiązkowo nauczany w szkołach i stąd powszechna jego znajomość, nie tylko wśród etnicznych Rosjan, ale również wśród starszych, 30-70-letnich Estończyków. Historia Estonii sprawia jednak, że nawet znający język rosyjski Estończycy nie chcą go używać i w praktyce wolą porozumiewać się w dowolny inny sposób, przy pomocy kilku znanych słów angielskich lub na migi. Współcześnie w szkołach, jako pierwszy obcy język wykładany jest raczej angielski, który jest stosunkowo powszechnie znany wśród młodych ludzi.

Języki, według spisu z 2000 roku:

Analfabetyzm, dane szacunkowe na rok 2003:

  • ogólnie: 0,2%
  • mężczyźni: 0,2%
  • kobiety: 0,2%

Największe miasta[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Miasta Estonii.
Miasto Liczba
mieszkańców
Liczba
Estończyków
Procentowo
Estończyków
Tallinn 400 387 215 114 53,7%
Tartu 101 169 80 397 80%
Narwa 68 680 3331 4,9%
Kohtla-Järve 47 679 8479 17,8%
Pärnu 45 500 36 112 80%
Viljandi 20 756 18 995 91,5%
Sillamäe 17 199 719 4,2%
Rakvere 17 097 14 496 84,8%
Maardu 16 738 3331 20%
Valga 14 323 8970 62,6%
Kuressaare 14 925 14 548 97,5%
Võru 14 879 13 414 90%
Jõhvi 12 112 4022 33,2%
Haapsalu 12 054 9587 80%
Paide 9642 8683 90%

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Ekonomiczne dane statystyczne na lata 2004-2006
PKB PPP
na 1 mieszkańca
PKB nominalne
na 1 mieszkańca
– wzrost PKB
26,85 mld USD
20 300 USD
13,89 mld USD
13 500 USD
11,4%
waluta: EUR
euro
= 100 eurocentów
struktura
zatrudnienia:
rolnictwo 11%
przemysł 20%
usługi 69%
udział % w PKB – rolnictwo 3,4%
– przemysł 28%
– usługi 68,6%
budżet
– dochody
– wydatki

5,994 mld USD
5,718 mld USD
inflacja 4,4%
dług publiczny 3,6% PKB
dług zagraniczny 13,94 mld USD
rezerwy złota
i dewizy
2,344 mld USD
siła robocza 673 000 ludzi
ludność żyjąca
poniżej ubóstwa
5%
bezrobocie 4,5%
inwestycje 32,4% PKB
przemysłowe produkcyjne
tempo wzrostu
8%
elektryczność
– produkcja
– konsumpcja

9,29 mld kWh
6,84 mld kWh
ropa naftowa
– produkcja
– konsumpcja

6,819 bb bar/d
60 000 bar/d
gaz ziemny
– produkcja
– konsumpcja

0 m³
1,44 mld m³
import 12,03 mld USD
import
(najważniejsi partnerzy)
Finlandia: 19,7%
Niemcy: 13,9%
Rosja: 9,2%
Szwecja: 8,9%
Litwa: 6%
Łotwa: 4,7%
eksport 9,68 mld USD
eksport
(najważniejsi partnerzy)
Finlandia: 26,3%
Szwecja: 13,2%
Łotwa: 8,8%
Rosja: 6,5%
Niemcy: 6,2%
Litwa: 4,6%

Kraj przemysłowo-rolniczy. Do 1991 wchodził w skład nadbałtyckiego regionu ekonomicznego ZSRR, silnie uzależniony od importu surowców i paliw. Reforma systemu gospodarczego została zapoczątkowana przed uzyskaniem niepodległości. Estonia jako pierwsze z państw powstałych po rozpadzie ZSRR opuściła w 1992 strefę rublową. Obecnie dynamicznie rozwijający się kraj (średniorocznie 9-12%), gospodarka oparta o usługi (69%). Przemysł to 28% PKB, a rolnictwo zaledwie 4%.

Duża komputeryzacja państwa. Znaczne pozyskanie torfu. Silnie rozwinięty przemysł maszynowy, elektroniczny, drzewny i meblarski, chemiczny i spożywczy. Głównym ośrodkiem jest stolica Tallinn. Produkcja energii 8,8 TWh, piwa 95 mln litrów. Uprawa głównie jęczmienia, pszenicy, ziemniaków i żyta, w hodowli większe znaczenie ma trzoda i bydło mięsne. Pomyślnie rozwija się rybołówstwo – 104 tys. ton ryb.

Port morski w Tallinnie należy do większych na Bałtyku. Sieć drogowa liczy 28 tys. km, a jej uzupełnieniem jest 958 km kolei (2005 r.). Coraz większe znaczenie ma turystyka (dochody przekraczają pół miliarda dolarów). Eksport 9,65 mld dolarów (2006 rok), import 12,61 mld (2006)dolarów. Wartość PKB w 2004 roku wyniosła 7,2 mld euro, czyli 5,4 tys. na mieszkańca. Bezrobocie: średnio 2% (2007 r.) (regiony zamieszkane przez Rosjan 10%).

Mapa lokalizacyjna Estonii
Kärdla
Kärdla
Kuressaare
Kuressaare
Parnawa
Parnawa
Tallinn
Tallinn
Tartu
Tartu
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Estonii

Rolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Użytki rolne zajmują 32% powierzchni kraju (2000). Zbiory zbóż (jęczmień, owies, pszenica) 643 tys. t (1996), rośliny pastewne (gł. wieloletnie trawy), ziemniaki (0,6 mln t), len, w strefach podmiejskich – warzywa. Intensywna hodowla bydła mleczno-mięsnego (758 tys. sztuk – 1990), trzody chlewnej typu mięsnego (1 mln), owiec, kóz, drobiu. Rybołówstwo morskie, głównie porty rybackie: Tallinn, Parnawa, Haapsalu i Kuressaare.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

W 2012 roku kraj ten odwiedziło 2,744 mln. turystów (3% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 1,226 mld dolarów[13].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stan na 1 stycznia 2014: Eesti Statistika: statistics estonia Most requested statistics (ang.). [dostęp 25-01-2013].
  2. 2,0 2,1 MOFA:: Estonia.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, October 2014 (ang.). [dostęp 13-10-2014].
  4. Tacyt, De origine et situ Germanorum, 45.2
  5. Onet.pl Przewodnik [1].
  6. Według danych Straży Granicznej [2].
  7. The Baltic Sea. Estonica – Encyclopedia about Estonia.
  8. „Główne nasilenie tych przemarszów przypadło na drugą połowę V i pierwszą połowę VI w. n.e. Z pruskiej Sambii przybyło do króla Ostrogotów do Rzymu około roku 525 poselstwo z darami bursztynu, zapewne z nadzieją, że uda się nawiązać zerwane przez wędrówki ludów więzy handlowe z krajami basenu Morza Śróddziemnego. Jednakże król Teodoryk odesłał poselstwo z uroczystym listem wysłanym z Rawenny do ludu Estów (Haestiis), wspominając tylko o wzajemnym darze, a nie o handlu. Tak samo na odrodzenie wymiany towarowej na próżno liczyli Sweowie (tj. Szwedzi), mający do zbycia kosztowne futra. W VI w. ustal wiele wieków trwający handel między krajami nadbałtyckimi i śródziemnomorskimi.”, [w:] Kasiodor; Gerard Labuda. Historia Pomorza, tom 1, część 1, s. 304.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Estonia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-09-08].
  10. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-28].
  11. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-28].
  12. Liin, Helgi 1968. Alamsaksa laensõnadest 16. ja 17. sajandi eesti kirjakeeles. – Emakeele Seltsi aastaraamat 13, 1967. Tallinn: Eesti Raamat, 47–7.
  13. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 8.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Lewandowski, Historia Estonii, Wrocław-Warszawa-Kraków 2002.
  • Jan Lewandowski, Estonia, Warszawa 2001.
  • Tomasz Paluszyński, Walka o niepodległość Estonii 1914-1920, Poznań 2007.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiatlas Wikimedia Atlas: Estonia – wikiatlas z mapami w Commons