Etnolekt wilamowicki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wymysiöeryś
Obszar Polska (Wilamowice)
Liczba mówiących ok. 70
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo łacińskie zmodyfikowane
Kody języka
ISO 639-3 wym
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka wilamowickiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-wilamowicki online
Inkubator Wikipedii
W Inkubatorze Wikipedii znajduje się testowa wersja Wikipedii w języku wilamowickim

Etnolekt wilamowicki, także wilamowski, nazywany też wymysiöeryśetnolekt (dialekt/język) z grupy zachodniej języków germańskich, którym posługiwali się mieszkańcy Wilamowic koło Bielska-Białej. Na początku XXI wieku niemal wymarły, posługuje się nim prawdopodobnie około 70 osób. Nazwa języka pochodzi od nazwy Wilamowic w tym języku – Wymysoü.

Biblioteka Kongresu USA, nadająca językom skróty literowe, 18 lipca 2007 roku nadała językowi wilamowickiemu skrót wym. Język wilamowicki został zarejestrowany w ISO (międzynarodowej organizacji normalizacyjnej) pod skrótem wym[1].

Status etnolektu wilamowickiego jest kontrowersyjny, gdyż zgodnie z tradycyjną klasyfikacją wszystkich dialektów szeroko pojętego języka wysokoniemieckiego powinien być on uznany za dialekt języka niemieckiego. Niemniej samookreślenie użytkowników jako grupy odrębnej od Niemców i istnienie języka literackiego (a ściślej mówiąc – mikrojęzyka) pozwala na założenie, że etnolekt ten jest odrębnym językiem wysokoniemieckim, czasem uznawanym za anglo-fryzyjski, miały nań bowiem wpływ między innymi dialekty fryzyjskie – nie jest to jednak częsty pogląd.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy Wilamowic są prawdopodobnie potomkami osadników holenderskich, niemieckich i szkockich, którzy przybyli do Polski w XIII wieku. Stąd też język wymysiöeryś pochodzi prawdopodobnie od XII-wiecznej wersji języka wysokoniemieckiego. Wielowiekowy rozwój w izolacji oraz kontakty między osadnikami z różnych krajów sprawiły, że język wilamowicki oddalił się od niemieckiego. Zaobserwować można silne wpływy innych języków: dolnosaksońskiego, niderlandzkiego, fryzyjskiego, polskiego, angielskiego oraz szkockiego.

Obecnie w ramach ratowania kultury wilamowickiej pisane są nowe utwory i piosenki w tym języku. Ostatnio także powstała pierwsza wilamowickojęzyczna strona, założona przez młodych członków zespołu „Wilamowice”.

Mimo że język ten jest blisko spokrewniony z niemieckim, to jego użytkownicy odmawiali jakichkolwiek związków z Niemcami, uważając się raczej za Holendrów. Wilamowicki był jeszcze w powszechnym użytku w Wilamowicach do 1945, kiedy władze komunistyczne zabroniły używania tego języka. Mimo zniesienia tego zakazu w 1956, wymysiöeryś był stopniowo zastępowany przez polski, zwłaszcza wśród młodszego pokolenia. Obecnie liczbę rodzimych użytkowników tego języka ocenia się na około 70 osób[2], głównie starszych. Większość mieszkańców ma te same nazwiska (Mozler, Rozner, Figwer, Biba, Foks, Sznajder), przez co zaczęto używać przydomków (Flora-Flora, Hala-Mockja) czyli Florian, Syn Floriana czy Maciej, syn Elżbiety.

W XIX wieku wilamowicką poezję pisał Florian Biesik, w XX wieku Józef Kuczmierczyk, a w XXI wieku Józef Gara.

Alfabet[edytuj | edytuj kod]

Alfabet wilamowicki*¹
a ao b c ć d e f g h i j k ł l m n ń o ö p q r s ś t u ü v w y z ź ż
A AO B C Ć D E F G H I J K Ł L M N Ń O Ö P Q R S Ś T U Ü V W Y Z Ź Ż

Przykładowe teksty[edytuj | edytuj kod]

Tablica przy wjeździe do Wilamowic od strony północnej z powitaniem w języku polskim i wilamowskim: Witamy w mieście WilamowiceSkiöekumt y Wymysoü

1. Güty nocht ynzer HjerGöt
Wir wan bata cy der güt,
Güty nocht ynzer HjerGöt
Wir wan bata cy diyr güt, güty nocht

2. Güty nocht ynzer Foter
Maj łiwy byröter.
Güty nocht ynzer Foter
Maj łiwy, łiwy byröter, güty nocht

3. Güty nocht, ynzer Müter
Wir wan bata batputer (nystyn)
Güty nocht, ynzer Müter
Wir wan bata batputernystyn

4. Güty nocht oły zaj
Wu der ym hymuł zajt
Güty nocht oły zaj
Wu der ym hymuł zajt, güty nocht

5. Güty nocht, oły enieła
Wu bysiücter Pyjtela
Güty nocht, oły enieła
Wu bysiücter Pyjtela, güty nocht

Kołysanka[edytuj | edytuj kod]

Śłöf maj büwła fest!
Skumma fremdy gest,
Skumma müma ana fetyn,
S'Brennia nysła ana epułn,
Śłöf dy Jasiu fest!
Śpij, mój chłopcze, mocno!
Obcy goście przychodzą,
Ciotki i wujkowie przychodzą,
Niosą orzechy i jabłka,
Śpij Jasiu mocno!
lub
Kum zie makja
Dü cy mir
ych wył kuza
abysła myt dir
Chodź dziewczyno
Ty do mnie
Chciałbym rozmawiać
Trochę z tobą

Ojcze nasz[edytuj | edytuj kod]

Ynzer Foter, dü byst ym hymuł,
Daj noma zuł zajn gywajt;
Daj Kyngrajch zuł dö kuma;
Daj wyła zuł zajn ym hymuł an uf der aot;
dos ynzer gywynłichys brut gao yns haojt;
an fercaj yns ynzer siułda,
wi wir aoj fercajn y ynzyn siułdigia;
ny łat yns cyn zynda;
zunder kaonst yns reta fum nistgüta.
[Do Dajs ej z Kyngrajch an dy maocht, ans łaowa uf inda.]
Amen
Ojcze nasz, któryś jest w niebie
święć się imię Twoje;
przyjdź królestwo Twoje;
bądź wola Twoja jako w niebie tak i na ziemi;
chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj;
i odpuść nam nasze winy,
jako i my odpuszczamy naszym winowajcom;
i nie wódź nas na pokuszenie;
ale nas zbaw od złego.
[Albowiem Twoje jest Królestwo i moc, i chwała
na wieki wieków.]
Amen

Powszechna deklaracja praw człowieka – Artykuł 1[edytuj | edytuj kod]

Oły łaojt zajn gybün yr frajchajt głajch myta aondyn łaojta. Dy zajn bysienkt mytum gydechnys an myt ar zejł an dy zuła zich myt aondyn bygejn wi bridyn.
Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]