Eustachy Erazm Sanguszko

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Eustachy Erazm Sanguszko
Eustachy Erazm Sanguszko
Eustachy Erazm Sanguszko
Pogoń Litewska
Pogoń Litewska
Data urodzenia 1768
Miejsce urodzenia Radzyń Podlaski
Data śmierci 1844
Miejsce śmierci Sławuta
Rodzina Sanguszkowie
Rodzice Hieronim Janusz Sanguszko (1743-1812)
Cecylia Urszula Potocka (1743-1772)
Małżeństwo Klementyna Czartoryska (1780-1852)
Dzieci Dorota (1799-1821), Roman (1800-1881), Władysław Hieronim (1803-1870)[1]

Eustachy Erazm Sanguszko (ur. 26 października 1768 w Radzyniu Podlaskim, zm. 2 grudnia 1844 w Sławucie na Wołyniu) – książę, wojewodzic wołyński, generał polski, walczący w trakcie wojny polsko-rosyjskiej 1792, insurekcji kościuszkowskiej i w wojskach Napoleona Bonaparte, wolnomularz.[2] Pamiętnikarz i poeta.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodził ze rodziny na trwale wpisanej w historii Litwy. Jego ojciec Hieronim Janusz Sanguszko był ostatnim wojewodą wołyńskim, i Urszuli Cecylii z Potockich (siostra Ignacego i Stanisława Kostki). W dzieciństwie i wczesnej młodości wychowywał się na dworze swej babki Barbary Sanguszkowej. W 1798 roku ożenił się z Klementyną Czartoryską, z którą miał dwóch synów: Władysława Hieronima i Romana Stanisława oraz córkę Dorotę (1799-1821).

W latach 17801786 ukończył szkołę wojskową w Strasbourgu i służył w armii francuskiej w pułku dragonów Royal-Allemand (m.in. wraz ze Stanisławem Mokronowskim). 3 lutego 1789[3] jako rotmistrz rozpoczął służbę w armii koronnej w 8 Brygadzie Kawalerii Narodowej. Następnie 5 października 1789 awansował na majora, 28 kwietnia 1792 na wicebrygadiera, zaś 29 lipca 1792 na brygadiera. Poseł na Sejm Czteroletni z województwa lubelskiego w 1788 roku[4]. W kwietniu roku 1790 był członkiem "deputacji do ułożenia regulaminu służbowego".

Walczył i odznaczył się pod Zieleńcami (23 czerwca otrzymał Virtuti Militari) i był awansowany na brygadiera (1 sierpnia 1792). 25 lipca 1792 objął po S. Mokronowskim dowództwo macierzystej brygady, a już nazajutrz (26 lipca) w ostatniej potyczce pod Markuszowem ocalił ks. Józefa Poniatowskiego z poważnej opresji. Po zwycięstwie targowiczan (dla ratowania swoich dóbr i majątku) wstąpił do służby rosyjskiej.

Po wybuchu insurekcji 1794 wziął dymisję i jako szeregowy ochotnik przyłączył się do powstania. Uczestnik powstania kościuszkowskiego 1794 jako generał major i dowódca dywizji. Pod Szczekocinami uratował życie Tadeuszowi Kościuszce. Walczył w obronie Warszawy, w trakcie czego został ranny 26 sierpnia 1794 r. Tego samego dnia zmarła na gruźlicę jego ukochana – Julia Potocka (ur. 1766), żona Jana Potockiego. Eustachego i Julię łączył głośny w kręgach arystokratycznych romans.

W 1812 r. był generałem brygady w sztabie Napoleona Bonaparte i tytularnym adiutantem cesarza, wiceregimentarzem pospolitego ruszenia Księstwa Warszawskiego. Brał udział w wyprawie na Moskwę. W 1813 r. został generałem dywizji, jednak odmówił udziału w ostatniej kampanii ks. Józefa Poniatowskiego i wycofał się z wojska, co spotkało się z ostrym potępieniem ze strony księcia Poniatowskiego. Jego odmowa była związana z ryzykiem utraty dóbr rodzinnych na Wołyniu w zaborze rosyjskim, w których ostatecznie osiadł po wojnach napoleońskich.

Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Virtuti Militari, Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej. Był członkiem loży wolnomularskiej Bracia Zjednoczeni w 1820 roku.[5]

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Napisał Pamiętnik, w którym przywołał sceny wojny roku 1792, rozegrane po części na jego włościach, i rozważał czy mogli w jakiś sposób wykorzystać zwycięstwo po Zieleńcami dla odwrócenia biegu wypadków.

Ważniejsze utwory i mowy[edytuj | edytuj kod]

  1. Mowa sejmowa z 13 listopada 1788 w zbiorze: Zbiór mów i pism niektórych w czasie sejmu Stanów Skonfederowanych r. 1788 t. 3, Wilno (1788), s. 58 i następne; przedr. J. Szujski w przedmowie do wydania poz. 2 (s. XII-XIV)
  2. Wykaz doświadczeń przez ojca dla dzieci swoich w roku 1815 spisany, wyd. (z dużymi brakami) J. Szujski: Ks. E. Sanguszki Pamiętniki 1786-1815, Kraków 1876; rękopis oryginalny był w posiadaniu Heleny Józefowej Potockiej w Warszawie, drugi – w Bibliotece Wilanowskich; kopia L. Chodźki znajdowała się w Zbiorach Rapperswilskich Biblioteka Narodowej, zniszczony w roku 1994
  3. Próby Muzy..., wyd. J. Szujski jako dodatek do poz. 2; zawartość (wiersze): 1. Na śmierć córki Doroty; 2. Do córki; 3. Godziny północy; 4. Do Krakowa; 5. Przechadzka; 6. Do młodego poety; 7. Ignacego Potockiego rady, jak ozdobić ogród Klementowicki.

Według autora nekrologu Sanguszko pisał także poematy satyryczne i nieliczne przekłady.

Listy i materiały[edytuj | edytuj kod]

  1. Do ojca, Hieronima Sanguszki, 4 listy – z 17, 21, 28 października 1788 oraz z 6 października (1798?) z Drezna; od ojca z 16 września 1791; parę listów innych osób pisanych do ojca w jego sprawach – z lat 1792 i 1812; list żony, Klementyny Sanguszkowej, z 28 lutego 1813, wyd. J. Szujski w dodatku do: Ks. E. Sanguszki Pamiętniki, Kraków 1876, s. 143-150, 160-165
  2. Do Aleksandra Potockiego w zbiorze z lat 1810-1816, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie, sygn. 288)
  3. Do Morżkowskiego, prezesa sądu głównego w Kijowie (brak daty); rękopis: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 7861 IV
  4. Od W. Rzewuskiego (emira), rękopis: Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Krakowie
  5. Nominacja na wiceregimentarza, dat. 21 grudnia 1812, wyd. J. Szujski jak wyżej poz. 1, s. 151-152.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 149-150.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Eustachy Erazm Sanguszko. genealogia.grocholski.pl. [dostęp 20.5.2014].
  2. Ludwik Hass, Sekta farmazonii warszawskiej, Warszawa 1980, s. 328.
  3. data dzienna awansu na podstawie źródła:T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 149.
  4. Kalendarzyk narodowy y obcy na rok ... 1792. ..., Warszawa 1791, s. 324.
  5. Stanisław Małachowski-Łempicki, Wykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738-1821, w: Archiwum Komisji Historycznej, t. XIV, Kraków 1930, s. 299.