Eustachy Erazm Sanguszko

Eustachy Erazm Sanguszko w mundurze kawalerii narodowej, Juliusz Kossak 1871

Eustachy Erazm Sanguszko (ur. 25 października lub 26 października 1768 w Radzyniu Podlaskim, zm. 2 grudnia 1844 w Sławucie na Wołyniu) – książę, wojewodzic wołyński, generał polski, walczący w trakcie wojny polsko-rosyjskiej 1792, insurekcji kościuszkowskiej i w wojskach Napoleona Bonaparte, wolnomularz.

Pochodził ze rodziny na trwale wpisanej w historii Litwy. Jego ojciec Hieronim Janusz Sanguszko był ostatnim wojewodą wołyńskim. W 1798 roku ożenił się z Klementyną Czartoryską, z którą miał 2 synów: Władysława Hieronima i Romana Stanisława.

W latach 1780–1786 ukończył szkołę wojskową i służył w armii francuskiej w regimencie Royal Allemand (m.in.wraz ze Stanisławem Mokronowskim). 31 stycznia 1789 jako rotmistrz rozpoczął służbę w armii koronnej w 8 Brygadzie Kawalerii Narodowej. Następnie 5 listopada 1789 awansował na majora, 27 kwietnia 1792 na wicebrygadiera, zaś 29 lipca 1792 na brygadiera. Poseł na Sejm Czteroletni z województwa lubelskiego w 1788 roku.

Walczył i odznaczył się pod Zieleńcami za co był awansowany na brygadiera. 26 lipca w ostatniej potyczce pod Markuszowem ocalił ks. Józefa Poniatowskiego z poważnej opresji. Po zwycięstwie targowiczan wstąpił do służby rosyjskiej.

Po wybuchu insurekcji 1794 wziął dymisję i jako szeregowy ochotnik przyłączył się do powstania. Uczestnik powstania kościuszkowskiego 1794 jako generał major i dowódca dywizji. Pod Szczekocinami uratował życie Tadeuszowi Kościuszce. Walczył w obronie Warszawy, w trakcie czego został ranny 26 sierpnia 1794 r. Tego samego dnia zmarła na gruźlicę jego ukochana – Julia Potocka (ur. 1766), żona Jana Potockiego. Eustachego i Julię łączył głośny w kręgach arystokratycznych romans.

W 1812 r. był generałem brygady w sztabie Napoleona Bonaparte i tytularnym adiutantem cesarza, wiceregimentarzem pospolitego ruszenia Księstwa Warszawskiego. Brał udział w wyprawie na Moskwę. W 1813 r. został generałem dywizji, jednak odmówił udziału w ostatniej kampanii ks. Józefa Poniatowskiego i wycofał się z wojska, co spotkało się z ostrym potępieniem ze strony księcia Poniatowskiego. Jego odmowa była związana z ryzykiem utraty dóbr rodzinnych na Wołyniu w zaborze rosyjskim, w których ostatecznie osiadł po wojnach napoleońskich.

Napisał Pamiętnik, w którym przywołał sceny wojny roku 1792, rozegrane po części na jego włościach, i rozważał czy mogli w jakiś sposób wykorzystać zwycięstwo po Zieleńcami dla odwrócenia biegu wypadków. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Virtuti Militari, Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej.

Był członkiem loży wolnomularskiej Bracia Zjednoczeni w 1820 roku.

Zobacz też

• Przełęcz Sanguszki