Rosja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Federacja Rosyjska)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Российская Федерация
Federacja Rosyjska
Flaga Rosji
Herb Rosji
Flaga Rosji Herb Rosji
Hymn: Государственный гимн Российской Федерации

(Hymn Państwowy Federacji Rosyjskiej)
(Loudspeaker.png Posłuchaj
)
Położenie Rosji
Konstytucja Konstytucja Rosji
Język urzędowy rosyjski, lokalnie także inne języki
Stolica Moskwa
Ustrój polityczny republika federalna o semiprezydenckim systemie rządów[1][2]
Głowa państwa prezydent Władimir Putin
Przewodniczący Dumy Siergiej Naryszkin
Szef rządu premier Dmitrij Miedwiediew
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
1. na świecie
17 075 400 km²
0,52%
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
9. na świecie
144 812 683[3][a]
8,4 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

2118,0 mld[4] USD
14 819[4] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

2556,2 mld[4] USD
17 884[4] USD
Jednostka monetarna 1 rubel rosyjski = 100 kopiejek (RUB)
Istnieje po rozwiązaniu: ZSRR
26 grudnia 1991
Religia dominująca prawosławie (66%)
Strefa czasowa UTC +3 do +12
Kod ISO 3166 RU
Domena internetowa .ru, .su, .рф
Kod samochodowy RUS
Kod samolotowy CCCP, RA, RF i VP
Kod telefoniczny +7
Mapa Rosji
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Rosja w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Rosja w Wikisłowniku

Rosja (ros. Росси́я, Rossija; Federacja Rosyjska, ros. Российская Федерация, Rossijskaja Fiedieracyja, posłuchaj po rosyjsku i) – państwo rozciągające się od wschodniej Europy poprzez północną część Azji po Ocean Spokojny[5]. Federacja Rosyjska jest największym państwem na świecie pod względem powierzchni oraz szóstym największym w historii świata. Pod względem liczby ludności zajmuje 9. miejsce[6]. Rosja należy do największych gospodarek świata, pod względem PKB zajmuje 6. miejsce na świecie[7]. Państwo rosyjskie dysponuje największymi na świecie zasobami naturalnymi i źródłami energii[8]. Rosja jest członkiem wielu międzynarodowych organizacji, m.in. Rady Bezpieczeństwa ONZ[9], G20, Unii Celnej, Wspólnoty Niepodległych Państw[10], Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej[11], Szanghajskiej Organizacji Współpracy[12] i odgrywa znaczącą rolę w polityce światowej.

Początki państwowości ruskiej sięgają IX wieku. Kultura ruska kształtowała się pod silnym wpływem Słowian południowych i Bizancjum, za których pośrednictwem przyjęto prawosławie. W XII w. Ruś Kijowska uległa rozbiciu na księstwa udzielne. Wydzielone w XIII w. Księstwo Moskiewskie doprowadziło do scalenia większości ziem ruskich i wyzwolenia ich spod panowania tatarskiego (XIII–XV w.). Najazdy tatarskie wywarły silny wpływ na historię Rusi, a sami Tatarzy są obecnie największą mniejszością etniczną Rosji. W 1547 roku Iwan IV Groźny przyjął tytuł cara, a nazwa państwa została zmieniona na Carstwo Rosyjskie. W latach 862–1598 dynastią panującą byli Rurykowicze, w latach 1613–1917 na tronie zasiadali Romanowowie. Za panowania Piotra Wielkiego doszło do umocnienia pozycji Rosji na arenie międzynarodowej i ustanowienia Imperium Rosyjskiego. W XVI–XIX w. Rosja zyskała ogromne obszary w Europie Wschodniej, Azji Północnej, Środkowej, na Kaukazie oraz przejściowo w Ameryce Północnej. Rewolucje w 1917 r. oraz I wojna światowa położyły kres monarchii. W listopadzie 1917 r. władzę przejęli bolszewicy, którzy w 1922 r. ustanowili Związek Radziecki. W ZSRR Rosja (czyli Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, w skrócie RFSRR) odgrywała rolę dominującą. Rządy Stalina doprowadziły do przekształcenia ZSRR w potężny ośrodek gospodarczy. Zmiany te kosztowały jednak życie wielu milionów ludzi, którzy padli ofiarą okrutnej polityki. Od lat 70. XX w. ZSRR przeżywał okres stagnacji. Zbyt późne i nieudane reformy Michaiła Gorbaczowa nie powstrzymały rozkładu państwa. W 1991 r. doszło do rozwiązania ZSRR i od tej pory Rosja jest samodzielnym państwem. Istnieje zasadnicza różnica między obecną pozycją Rosji a czasami zimnej wojny, kiedy ZSRR był jednym z dwóch światowych supermocarstw.

Pochodzenie nazwy kraju[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Rosja pochodzi od greckiej nazwy Rusi Ῥωσσία (Rhōssía)[13]. Zatem Rosja znaczy tyle co „Ruś”[14][15]. Nazwa kraju ewoluowała w następujący sposób: Rus (IX w.) → Rusija (XV w.) → Rossija (XVI w.). O ile etymologia słowa Rosja jest oczywista, o tyle pochodzenie słowa Ruś wzbudza wiele kontrowersji. W historii wywodzono ją od nazwy starożytnego plemienia Roksolanów[16][17], od słowa rossieje, co oznacza rozsiane (po ziemi, daleko)[18] i wielu różnych nazw topograficznych. Współcześni językoznawcy wywodzą najczęściej nazwę „Ruś” od ugrofińskiego słowa „Ruotsi”, które oznacza „mieszkańcy wybrzeża”, „brzeżanie”. Finowie do dzisiaj nazywają tak Szwedów, od których słowo to mogli przejąć, gdyż roslag oznacza w staronordyjskim „wybrzeże”[19]. Przez szereg stuleci używano dwóch nazw kraju równolegle. Nazwa Rosja stała się bardziej popularna od Rusi po 1721 r.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ustrój polityczny Rosji.

Rosja jest republiką federalną o semiprezydenckim systemie rządów. Od 17 IV 1992 r. używa 2 równorzędnych nazw Rosja i Federacja Rosyjska. Zgodnie z konstytucją, zaaprobowaną w referendum z 12 grudnia 1993 r., głową państwa jest prezydent. Od 2012 r. prezydent jest wybierany w głosowaniu powszechnym na 6-letnią kadencję[20] (do 2012 r. kadencja trwała 4 lata). Prezydent ma szerokie uprawnienia w zakresie władzy ustawodawczej (prawo wydawania dekretów z mocą ustawy) i władzy wykonawczej (jest m.in. gwarantem konstytucji, praw i swobód obywatelskich, naczelnym dowódcą sił zbrojnych oraz arbitrem w sprawach między władzą centralną i regionalną).

Organem władzy ustawodawczej jest dwuizbowy parlament – Zgromadzenie Federalne, składające się z izby wyższej: Rady Federacji oraz izby niższej: Dumy Państwowej. W skład Rady Federacji wchodzi 166 członków (po 2 przedstawicieli z każdego z 83 podmiotów federacji: po 1 reprezentancie delegowanym przez głowę regionu i przez lokalny parlament)[21]. Duma Państwowa składa się z 450 deputowanych którzy od 2012 są wybierani na 5-letnią kadencję[20] (do 2012 r. kadencja trwała 4 lata) w wyborach powszechnych (225 mandatów zostaje obsadzonych w okręgu federalnym na podstawie systemu proporcjonalnego z list partyjnych, 225 – w okręgach 1-mandatowych). Organem władzy wykonawczej jest rząd, na którego czele stoi przewodniczący (premier) powoływany przez prezydenta i zatwierdzany przez Dumę (przy braku zgody Dumy prezydent posiada prawo do jej rozwiązania; premiera zatwierdza wówczas nowo wybrana Duma)[22]. Członków rządu mianuje prezydent na wniosek premiera.

Subiekty Federacji Rosyjskiej mają własne konstytucje i organy władzy ustawodawczej (ordynacja wyborcza jest analogiczna do wyborów do Dumy) oraz wykonawczej (przewodniczący regionu powołuje rząd regionalny)[23]. Kandydaturę na przewodniczącego regionu zgłasza prezydent a tę kandydaturę zatwierdza lokalny parlament. Jeżeli żaden z trzech kolejnych kandydatów prezydenta nie otrzyma zgody parlamentu, to prezydent ma prawo do rozwiązania tego parlamentu. Kandydatów zatwierdza wówczas nowo wybrany parlament[24].

Partie polityczne[edytuj | edytuj kod]

W Rosji istnieje system wielopartyjny. Partie konkurują o miejsca w dwuizbowym parlamencie – 450-osobowej Dumy Państwowej i 166-osobowej Rady Federacji. W wyniku ostatnich wyborów w Dumie znalazły się cztery partie: Jedna Rosja (64,30% głosów), Komunistyczna Partia Federacji Rosyjskiej (11,57% głosów), Liberalno-Demokratyczna Partia Rosji (8,14% głosów) oraz Sprawiedliwa Rosja (7,74% głosów). Tylko te partie przekroczyły próg wyborczy 7% głosujących.

Do obecnie działających pozaparlamentarnych partii politycznych należą: Jabłoko (1,59% głosów w ostatnich wyborach parlamentarnych), Patrioci Rosji oraz Słuszna Sprawa. W Rosji działa także szereg innych organizacji reprezentujących niemal wszystkie idee i opcje społeczno-polityczne współczesnego świata (m.in. Akcja Autonomiczna, Asocjacja Ruchu Anarchistów, Front Narodowo-Patriotyczny „Pamięć”, Inna Rosja, Libertariańska Partia Rosji, Piracka Partia Rosji, Rewolucyjna Partia Robotnicza, Rosja Pracująca, Rosyjski Ruch Socjalistyczny, Rosyjski Socjaldemokratyczny Sojusz Młodzieży, Rosyjski Sojusz Obywatelski, Socjalistyczna Partia Pracujących, Sojusz Socjaldemokratów, Stowarzyszenie Rodziny Romanowów, Towarzystwo Inicjatywnych Obywateli Rosji, Unia Demokratyczna, Wielka Rosja, Wszechrosyjski Front Ludowy, Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia Bolszewików i Zielona Alternatywa).

Prawa i swobody obywatelskie[edytuj | edytuj kod]

Wolność prasy w różnych regionach Rosji w 2006 r. Barwa zielona oznacza regiony „wolne”, pomarańczowa „wolne, ale zagrożone” a czerwona oznacza regiony z „brakiem wolności prasy”, dla regionów oznaczonych szarą barwą brak danych

Poziom przestrzegania praw i swobód w Rosji jest niezwykle trudny do ustalenia ze względu na dość wielkie różnice panujące pomiędzy poszczególnymi regionami kraju, jak i silnym upolitycznieniem tematu. Prawa i swobody obywatelskie gwarantuje w Rosji rozdział 2. konstytucji przyjętej w 1993 r. Rosja jest sygnatariuszem Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz członkiem innych międzynarodowych instytucji zobowiązujących państwo do przestrzegania praw i swobód obywatelskich. Są to m.in.: Europejska Konwencja Praw Człowieka, Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych. Podporządkowanie prawodawstwa wewnętrznego wymienionym instytucjom umożliwia 15. artykuł rozdziału 1. konstytucji rosyjskiej. Pomimo istnienia odpowiednich instrumentów prawnych, Rosja boryka się z zapewnieniem wolności i praw obywatelskich swoim obywatelom. W rankingu The Economist 2006 Rosja zajęła 102 miejsce na 167 ocenionych państw. W rankingu Press Freedom Index 2009 organizacji Reporterzy bez Granic, Rosja jest na 153 miejscu spośród 175 ocenionych państw[25].

W Rosji związki jednopłciowe nie są uznawane prawnie, ale stosunki homoseksualne nie są karane. Propagacja homoseksualizmu wśród osób nieletnich jest karana. Prostytucja jest nielegalna i karana grzywną. Dozwolone jest posiadanie 6 gramów marihuany i 2 gramy haszyszu wyłącznie na własny użytek. Dla posiadania większej ilości trzeba uzyskać specjalne zezwolenie. Sprzedaż alkoholu osobom poniżej 18 roku życia jest zakazana. Aborcja (z odpowiednimi ograniczeniami) oraz posiadanie broni palnej (z odpowiednimi ograniczeniami) są legalne.

System penitencjarny[edytuj | edytuj kod]

Rosyjska Federalna Służba Wykonania Kar jest drugą co do wielkości (po amerykańskiej) machiną penitencjarną na świecie[26]. W więzieniach przetrzymywanych jest ponad 800 tys. osób. FSIN składa się z 765 obozów, 598 zakładów przemysłowych i 70 gospodarstw rolnych, z roczną produkcją o wartości ponad 525 mln $. System penitencjarny w Rosji zatrudnia 350 tys. osób. 38,2% skazańców to recydywiści a 71,7% z ogółu więźniów odbywa karę za przestępstwa powiązane z narkobiznesem[27]. Ponad 150 tys. więźniów choruje na gruźlicę lub HIV/AIDS. W latach 2003–2004 w rosyjskich więzieniach zmarło ok. 1600 osób.

Demokracja w Rosji[edytuj | edytuj kod]

Sobór Ziemski w 1612 r. Tłum zgromadzony przed Monastyrem Ipatiewskim prosi matkę Michaiła Romanowa, by pozwoliła mu wyjechać do Moskwy na koronację carską. Iluminacja książki z 167
Information icon.svg Osobny artykuł: Demokracja w Rosji.

W średniowieczu, w okresie rozbicia dzielnicowego Rusi, na obszarze pomiędzy Bałtykiem i Uralem istniała Republika Nowogrodzka (1136–1478), z której z czasem wyodrębniła się także Republika Pskowska (1348–1510), później wcielone do Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, co było kresem istnienia systemu demokratycznego republik.

W latach 1549–1653 były zwoływane przez cara (w okresie bezkrólewia przez Dumę) Sobory Ziemskie. Do ich kompetencji należały wybór cara oraz prawodawstwo, które mogło być dodatkowo sankcjonowane przez monarchę. Duma jako organ władzy prawodawczej wykształciła się na Rusi już w X wieku. Prawo do uczestniczenia w Dumie posiadali aż do 1711 r. wyłącznie bojarzy, diakowie i dworiaństwo. W drugiej połowie XVII wieku carowie zaczęli umacniać swoją pozycję kosztem Dumy, wprowadzając rządy absolutystyczne (samodzierżawie). W 1711 r. Duma została zastąpiona przez Senat Rządzący, który istniał do obalenia monarchii. Duma była ponownie reaktywowana jako bezpośrednie następstwo rewolucji w 1905-1907 r. i istniała do 6 X 1917 r., kiedy rozwiązano ją na polecenie Rządu Tymczasowego. W drugiej połowie XIX w. doszło do rozwoju samorządów lokalnych. Po rewolucji październikowej została 12 XI 1917 r. demokratycznie wybrana Konstytuanta, którą jednak 6 I 1918 r. rozwiązali bolszewicy.

W początkowym okresie radzieckim i dyktatury proletariatu wprowadzono demokrację rad, w której burżuazja i duchowieństwo straciły prawa wyborcze. Rady Delegatów były wybierane na szczeblu lokalnym i centralnym. Jako Parlament, Zjazd Rada miał zgodnie z konstytucją władzę ustawodawczą i wykonawczą, wybierał ze swojego grona Komitet Wykonawczy (tak jak każda rada). W okresie stalinizmu demokracja rad i dyktatura proletariatu w praktyce zanikły, ustępując miejsca dyktaturze jednostek.

Do demokratycznych wyborów Rosja powróciła w ostatnich latach istnienia ZSRR w okresie pieriestrojki. 26 III 1989 r. odbyły się pierwsze alternatywne wybory do Zjazdu Deputowanych Ludowych, w którym zawiązała się opozycyjna Międzyregionalna Grupa Deputowanych. Pod jej naciskiem 15 III 1990 r. zniesiono konstytucyjną klauzulę o kierującej roli partii komunistycznej i proklamowano system wielopartyjny. 26 III 1990 r. odbyły się demokratyczne wybory do parlamentu Rosyjskiej FSRR oraz rad lokalnych. Przewodniczącym Rady Najwyższej Rosji wybrano pozostającego w opozycji do ówczesnych władz Borysa Jelcyna, który w czerwcu 1991 zwyciężył w pierwszych wyborach prezydenckich w historii Rosji.

W 1993 doszło do kryzysu konstytucyjnego, rozwiązania parlamentu i zniesienia radzieckiej konstytucji. Opór parlamentu przerodził się w pucz który został stłumiony przez wierne prezydentowi wojsko. Pierwsze poradzieckie wybory do Dumy odbyły się 12 XII 1993 r. wraz z wyborami do Rady Federacji i referendum konstytucyjnym. Kadencja pierwszej Dumy i Rady Federacji trwała 2 lata. Kolejne wybory do Dumy odbyły się w 1995, 1999, 2003 i 2007 r. W latach 2000–2005 zmieniono ordynacje regulujące wybory do Rady Federacji i wybory przewodniczących regionów, podnosząc rolę prezydenta.

Stosunki międzynarodowe[edytuj | edytuj kod]

Spotkanie przywódców państw grupy BRIC (Brazylia, Rosja, Indie, Chiny) w Jekaterynburgu w 2008 r.

Ponieważ Federacja Rosyjska jest prawnym sukcesorem ZSRR, a większość terytorium, ludności i produkcji przemysłowej ZSRR była w Rosji, po upadku ZSRR Rosja nadal pełni ważną rolę w polityce światowej.

Rosja jest obecnie pełnoprawnym członkiem następujących organizacji międzynarodowych: APEC, ARF, BIS, BSEC, Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza, Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, G20, GCTU, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, IDA, IFC, IFRCS, Międzynarodowa Organizacja Hydrograficzna, ILO, IMO, Inmarsat, Interpol, IPU, ISO, ITSO, ITU, ITUC, Klub Paryski, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Międzynarodowy Komitet Olimpijski, MIGA, MINURSO, NSG, ONZ, OPCW, Organizacja Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, OSCE, PCA, PFP, Powszechny Związek Pocztowy, Rada Arktyczna, Rada Bezpieczeństwa ONZ, Rada Europy, Rada Państw Morza Bałtyckiego, Rada Partnerstwa Euroatlantyckiego, SCO, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UNITAR, UNMEE, UNMIL, UNMIS, UNOCI, UNOMIG, UNTSO, UNWTO, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, Wspólnota Niepodległych Państw, WTO, ZC, Związek Białorusi i Rosji oraz posiada status obserwatora w organizacjach: CERN, Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji, Stowarzyszenie Integracji Latynoamerykańskiej, OPA, Organizacja Współpracy Islamskiej. Rosja jest także sygnatariuszem Międzynarodowego Trybunału Karnego, partnerem w rozmowach ASEAN i gościem NAM-u[28].

Problemy międzynarodowe[edytuj | edytuj kod]

Koniec wojny z Gruzją. Rosja uznaje niepodległość Abchazji i Osetii Południowej, Kreml 26 VIII 2008 r.

Większość sporów granicznych odziedziczonych po ZSRR zostało rozwiązanych w latach 2004–2010 drogą kompromisu. Stuletni spór pomiędzy Chinami i Rosją o przebieg granicy na rzekach Amur, Ussuri i Argun został definitywnie ukończony na mocy porozumienia z 2004 r. W 2005 r. zakończono wytyczanie granicy rosyjsko-kazachskiej. W 2010 zakończono 40-letni spór norwesko-rosyjski o obszar wodny o powierzchni ok. 175 tys. km² na Morzu Barentsa i Oceanie Arktycznym. Rząd fiński oficjalnie potwierdził brak jakichkolwiek roszczeń terytorialnych wobec rosyjskiej części Karelii, o którą upominały się niektóre fińskie ugrupowania polityczne.

Do nierozwiązanych problemów należy spór japońsko-rosyjski o południową część Wysp Kurylskich. Japonia na konferencji w San Francisco w 1951 r. zrzekła się praw do Wysp Kurylskich, zajętych przez wojska ZSRR 18 VIII 1945 r. W okresie zimnej wojny uznała jednak, że traktat nie obejmuje czterech wysp, stanowiących „Terytoria Północne Japonii”. Od zwrotu tych wysp uzależniła także zawarcie traktatu pokojowego z ZSRR po 1945 r., którego nie podpisano do dzisiaj. Kolejny problem stanowi brak wytyczonej granicy ukraińsko-rosyjskiej na Morzu Azowskim i włączenie Krymu z Sewastopolem w skład Federacji Rosyjskiej. Rosyjski parlament do tej pory nie ratyfikował dokumentu z 1990 r. o przebiegu granicy z USA na Morzu Beringa. Niektóre środowiska polityczne w Estonii i na Łotwie domagają się przywrócenia granic ustalonych na mocy traktatu z Tartu i traktatu ryskiego (1920), co jest sprzeczne z porozumieniami zawartymi pomiędzy tymi krajami a Rosją w 1996 i 1997 r. Przyczyną napięcia pomiędzy Gruzją, państwami zachodnimi i Rosją jest uznanie niepodległości Abchazji i Osetii Południowej przez Federacją Rosyjską oraz uznanie suwerenności Kosowa przez państwa zachodnie.

Przyczyną nowego sporu może okazać się rywalizacja pomiędzy Rosją, Kanadą, USA, Norwegią i Danią o strefę ekonomiczną w roponośnej Arktyce. Kontrowersje wzbudzały zgłaszane przez Rosję propozycje uruchomienia korytarza międzynarodowego mającego łączyć Białoruś z obwodem kalliningradzkim i który miał przebiegać przez terytorium Litwy. Spór ten został zażegnany częściowym zniesieniem obowiązku wizowego dla obywateli rosyjskich (tzw. przygraniczny ruch bezwizowy), umożliwiający swobodne przemieszczanie się Rosjan z obwodu kalliningradzkiego na Białoruś i Rosji.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Rosji.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Rosja położona jest na kontynencie euroazjatyckim. Rozciąga się od Europy Wschodniej, obejmuje całą Azję Północną aż do Oceanu Spokojnego. Rosja graniczy z Norwegią (196 km), Finlandią (1 313 km), Estonią (290 km), Łotwą (292 km), Białorusią (959 km), Ukrainą (1 576 km), Gruzją (723 km), Azerbejdżanem (284 km), Kazachstanem (6 846 km), Chinami (3 645 km), Mongolią (3 441 km), Koreą Północną (17,5 km) oraz Litwą (227 km) i Polską (210 km) – z dwiema ostatnimi poprzez obwód kaliningradzki. Graniczy także z kilkoma państwami poprzez Morze Bałtyckie, Morze Czarne, Morze Kaspijskie, Morze Ochockie z Japonią (dzieli tylko 4 km) oraz poprzez Morze Beringa (Cieśnina Beringa) z USA (dzieli 4 km). Długość granic lądowych wynosi 20 241,5 km, morskich – 37 653 km. Rozciągłość południkowa Rosji wynosi do 4000 km, natomiast rozciągłość równoleżnikowa – do 9000 km[28]. Większa część Rosji należy do półkuli wschodniej, ale półwysep Czukocki oraz część wschodnia wyspy Wrangla należy do półkuli zachodniej (Rosja jest jedynym krajem azjatyckim zachodzącym do półkuli zachodniej).

Podział terytorialny[edytuj | edytuj kod]

Mapa podziału administracyjnego Rosji (stan na 01.03.2008)
Information icon.svg Osobny artykuł: Podział terytorialny Rosji.

W skład Federacji Rosyjskiej wchodzi 85 równoprawnych podmiotów:

18 marca 2014 podpisano umowę między Rosją a Republiką Krymu i miastem wydzielonym Sewastopol o włączeniu Krymu do Rosji jako nowe podmioty federacji[29]. Umowa ta weszła w życie z dniem ratyfikacji[30], co nastąpiło 21 marca 2014 roku[31]. Tego samego dnia dokonano odpowiednich zmian w Konstytucji Rosji dopisując do niej dwa nowe podmioty federacji – Republikę Krymu i miasto federalnego znaczenia Sewastopol[32], które włączono do nowo utworzonego Krymskiego Okręgu Federalnego[33].

De iure Republika Krymu jest nadal częścią Ukrainy jako Republika Autonomiczna Krymu i miasto o osobnym statusie Sewastopol.

Strefy czasowe[edytuj | edytuj kod]

Nr
strefy
Nazwa Czas
moskiewski
UTC
(czas standardowy)
Główne
miasto
1 czas Kaliningradu –1 +3:00 Kaliningrad
2 czas moskiewski +4:00 Moskwa
3 czas Jekaterynburga +2 +6:00 Jekaterynburg
4 czas Omska +3 +7:00 Omsk
5 czas Krasnojarska +4 +8:00 Krasnojarsk
6 czas Irkucka +5 +9:00 Irkuck
7 czas Jakucka +6 +10:00 Jakuck
8 czas Władywostoku +7 +11:00 Władywostok
9 czas Magadanu +8 +12:00 Magadan

Tylko dwa regiony Rosji są podzielone przez strefy czasowe: obwód sachaliński (zachodnia część ma czas Władywostoku, wschodnia zaś – czas Magadanu) oraz Jakucja (zachodnia część ma czas Jakucka, środkowa – czas Władywostoku, wschodnia – czas Magadanu).

Istniejący podział na strefy czasowe tworzy trzy linie, przy przekroczeniu których czas lokalny zmienia się nie na jedną godzinę, a na dwie:

  • granica pomiędzy strefą czasu moskiewskiego a strefą czasu Jekaterynburga,
  • granica pomiędzy strefą czasu Jekaterynburga a strefą czasu Krasnojarska,
  • granica pomiędzy strefą czasu Krasnojarska a strefą czasu Jakucka.

To powoduje że w Rosji na północ od równoleżnika 65° istnieje 6 stref czasowych, lecz w części południowej kraju jest 9 tych stref.

Wschodnia część Czukotki leży na półkuli zachodniej formalnie poza linią zmiany daty, ale tę linię przesunięto na wschód do granicy z USA.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat przeważnie kontynentalny strefy umiarkowanej i podbiegunowej, na niewielkim obszarze wschodniego wybrzeża klimat monsunowy, a nad Morzem Czarnym klimat podzwrotnikowy typu śródziemnomorskiego. Średnia temperatura lipca od +2 °C na północnym wybrzeżu i +15 °C na wschodzie do +25 °C na południu Niziny Wschodnioeuropejskiej. Średnia temperatura stycznia od +1 °C nad Morzem Czarnym i –6 °C na zachodzie do –20 °C na wschodnim wybrzeżu i poniżej –30 °C w Syberii Wschodniej (w rejonie Ojmiakonu ok. –50 °C). Roczna suma opadów od ponad 600 mm na krańcu zachodnim i wschodnim do około 200 mm na Syberii Środkowej i Wschodniej oraz poniżej 200 mm na Nizinie Nadkaspijskiej. W wysokich górach do 1000 mm. Pokrywa śnieżna utrzymuje się od 1 miesiąca nad Morzem Czarnym do 9 miesięcy na wybrzeżach Morza Arktycznego.

Wraz ze zmniejszeniem się wpływu Oceanu Atlantyckiego maleje ilość opadów atmosferycznych i rośnie roczna amplituda temperatury powietrza. W okolicach Wierchojańska odnotowano największe na Ziemi, wynoszące powyżej 60 °C, roczne amplitudy temperatury powietrza oraz najniższą temperaturę na półkuli północnej –67,8 °C. Nieustannie trwa spór o wyznaczenie tak zwanego bieguna zimna półkuli północnej (w punkcie zamieszkanym stale przez ludzi); Wierchojańsk jest tylko jednym z takich miejsc, do innych należą Ojmiakon (ekspedycję zwaną „Wyprawą na biegun zimna” zorganizował tam polski podróżnik Jacek Pałkiewicz) i wieś Tomtor. W wielu z tych miejscowości organizuje się festiwale związane ze sławą „bieguna zimna”[34].

Ukształtowanie powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Topografia Rosji
Złote Góry Ałtaju
Jezioro Bajkał
Tajga syberyjska w obwodzie tomskim
Niedźwiedź brunatny w moskiewskim ZOO. Niedźwiedź zajmuje szczególne miejsce w kulturze rosyjskiej, a od czasu kiedy William Szekspir przyrównał Rosję do „niedźwiedzia z północy”, stał się symbolem Rosji[35].

Europejską część Rosji zajmuje Nizina Wschodnioeuropejska. W jej części północnej dominuje krajobraz polodowcowy. Najwyższymi wzniesieniami niziny są wzgórza Wałdaj, gdzie znajdują się źródła Wołgi – najdłuższej rzeki Europy oraz Dniepru i Dźwiny. Europejską część Rosji od azjatyckiej oddzielają góry Ural. Na wschód od Uralu rozciąga się Nizina Zachodniosyberyjska o powierzchni około 3 mln km², która rzeką Jenisiej przechodzi w Wyżynę Środkowosyberyjską (wraz z górami Putorana) o powierzchni około 3,5 mln km². Na północ od Wyżyny Środkowosyberyjskiej rozciąga się Nizina Północnosyberyjska, natomiast na wschód rozpoczyna się Nizina Środkowojakucka. Na wschód od tej niziny rozpoczynają się wschodniosyberyjskie pasma górskie na które składają się: Góry Wierchojańskie, Góry Czerskiego, Góry Czukockie, Góry Koriackie oraz Góry Środkowe na półwyspie Kamczatka. Na południu Niziny Zachodniosyberyjskiej ku wschodowi rozciągają się południowo-syberyjskie pasma górskie na które składają się: Ałtaj, Sajany, Góry Jabłonowe, Góry Borszczowoczne, Góry Stanowe, Pasmo Stanowe, Góry Ałdańskie, Dżugdżur oraz Sichote Aliń. Najwyższym szczytem Rosji jest Elbrus o wysokości 5642 m n.p.m. znajdujący się w górach Kaukaz.

Wody[edytuj | edytuj kod]

Około 70% powierzchni Rosji należy do zlewiska Oceanu Arktycznego, 20% do Oceanu Spokojnego, 8% przypada na obszar bezodpływowy Wołgi (zlewisko Morza Kaspijskiego), pozostałe 2% na zlewisko mórz Oceanu Atlantyckiego.

Łącznie w Rosji jest 2 562 489 wielkich i małych rzek o długości łącznej 8 373 606 km[36], w tym 120 tys. rzek o długości ponad 10 km i długości łącznej 2,3 mln km[37]. Najdłuższymi rzekami Rosji są: Lena (4400 km), Ob (4338 km), Irtysz (dopływ rzeki Ob, 4248 km, 2010 km w Rosji), Jenisej (4102 km), Wołga (3690 km), Dolna Tunguzka (dopływ rzeki Jenisej, 2989 km), Amur (2824 km), Wiluj (dopływ rzeki Lena, 2650 km), Oleniok (2292 km), Ałdan (dopływ rzeki Lena, 2273 km), Dniepr (2200 km, 485 km w Rosji), Kołyma (2129 km) i Don (1950 km). Wołga jest najdłuższą rzeką europejskiej części Rosji, a zarazem całej Europy.

W Rosji jest ok. 2 mln jezior[37]. Liczne małe jeziora występują też w strefie tundry (np. w dolinie Indygirki i Kołymy), a na Nizinie Nadkaspijskiej znajdują się jeziora słone, będące pozostałością po Morzu Sarmackim i dawnym zasięgiem Morza Kaspijskiego[potrzebne źródło]. W górach leżą jeziora śródgórskie, do których zalicza się m.in. Bajkał[38].

Największym jeziorem Rosji (i Świata) jest Morze Kaspijskie. W Rosji znajduje się też najgłębsze jezioro na świecie – Bajkał (ok. ⅕ światowych zasobów wody słodkiej). Ma on głębokość 1642 m, natomiast dno jeziora jest 1186,5 m p.p.m., co tworzy największą na świecie kryptodepresję.

Około 60 tys. km² zajmują w Rosji lodowce, głównie w Arktyce i na Kaukazie (1800 km²). Prawie 2 mln km² to bagna (najwięcej na Nizinie Zachodniosyberyjskiej). W Rosji jest dużo sztucznych zbiorników wodnych, tworzących często systemy kaskad, m.in. na Wołdze (Rybiński 4580 km², Niżnonowogrodzki 1590 km², Samarski 6450 km², Wołgogradzki 3117 km²), na Angarze (Bracki 5470 km²), na Donie (Cymlański 2700 km²), na Jeniseju (Krasnojarski 2000 km²) i na Kamie (Kamski 1915 km²).

Flora i fauna[edytuj | edytuj kod]

Roślinność i gleby układają się równoleżnikowo, wyróżnia się 4 zasadnicze strefy:

1. Strefa tundrowa – zajmuje ok. 25% powierzchni, pozbawiona drzew, rosną tu głównie mchy, porosty, na południu zarośla karłowate. Typowymi zwierzętami zamieszkującymi tę strefę są: renifer, lis polarny, zając bielak, leming, niedźwiedź polarny, białozór, myszołów włochaty i sowa śnieżna. W XX w. reintrodukowano na Wyspie Wrangla woła piżmowego. Rozwinięta hodowla reniferów. Strefa ta przechodzi stopniowo w lasotundrę porosłą karłowatymi drzewami (modrzewiem lub brzozą), gdzie hoduje się bydło i w niewielkim stopniu uprawia różne warzywa, m.in. ziemniaki, kapustę czy rzodkiewki.

2. Strefa leśna – zajmuje ok. 60% powierzchni i ok. 80% wszystkich lasów kraju. W jej skład wchodzą głównie drzewa iglaste (85%), z dominacją modrzewia (tzw. tajga modrzewiowa typowa dla wschodniej Syberii, na wschód od Jeniseju), oraz drzewa liściaste, z dominacją brzozy (15% powierzchni), występujące głównie w centralnej części kraju oraz na Syberii Zachodniej, gdzie tworzą kompleks tzw. białej tajgi. W ciągu krótkiego lata w lasach tych pojawiają się duże ilości komarów. Poza wieloma gatunkami owadów żyją tam także liczne płazy i gady, m.in. kumak dalekowschodni, grzechotnik skalny, połoz amurski, żmija zygzakowata czy zaskroniec zwyczajny. Typowymi dla tej strefy ptakami są: sikory, jemiołuszki, głuszce, krogulce i jastrzębie. Na obszarze tajgi spotyka się wędrujące stada reniferów. Występuje tam także wiele innych gatunków ssaków takich jak: tygrys syberyjski, pantera śnieżna, ryś, niedźwiedź brunatny, niedźwiedź himalajski, bóbr, wydra, koziorożec syberyjski, łoś, jeleń wschodni, sarna syberyjska, łasica, gronostaj, norka, wiewiórka, rosomak, borsuk, lis i wilk. Po 1951 r. restaurowano w Rosji populację żubra rasy kaukaskiej[39] oraz odnowiono populację żubra nizinnego w lasach podmoskiewskich[40]. Obszar bardzo dobrych gleb (czarnoziemów), ok. 40% powierzchni stanowią grunty orne. Dominuje tu uprawa pszenicy, buraka cukrowego i kukurydzy.

3. Strefa stepowa – brak roślinności drzewiastej, występują gleby kasztanowe i czarnoziemy. Grunty orne stanowią ponad połowę powierzchni. Uprawia się pszenicę, kukurydzę, słonecznik. Na stepach żyje wiele owadów, takich jak: pasikoniki, mszyce, mrówki, szarańcza, skoczki. Stepowymi ssakami są dzikie konie oraz małe gryzonie, takie jak: susły, norniki, chomiki. Mała ilość stepowych dużych zwierząt kopytnych ogranicza możliwość zdobywania pokarmu przez drapieżniki. Żyją tu wilki, lisy oraz drapieżne ptaki: orły, sokoły, sowy, myszołowy, a także kuropatwa, przepiórka, cietrzew i drop.

4) Strefa subtropikalna – obejmuje wybrzeże Morza Czarnego, gdzie występuje roślinność śródziemnomorska. W strefie tej przeważają lasy liściaste i iglaste. Rosną w nich zawsze zielone dęby oraz drzewa szpilkowe: różne gatunki sosen, jałowców, cedry i cyprysy. Łagodny klimat śródziemnomorski sprzyja uprawie wielu roślin. Najbardziej typowe dla tej strefy są oliwka, figowiec i winorośl. W strefie śródziemnomorskiej żyje wiele gatunków zwierząt, m.in. jeleń szlachetny, kozica, koziorożec kaukaski, żbik, różne gatunki nietoperzy i sępów, a także żmija kaukaska, gniewosz plamisty i wąż Eskulapa.

Największe miasta Rosji[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Miasta Rosji.

Zgodnie ze spisem powszechnym z 2002 r. prawa miejskie posiada w Rosji 1108 miejscowości.

StBasile SpasskayaTower Red Square Moscow.hires.jpg
Moskwa
PalaceSquare.JPG
Petersburg
Сибирский банк Сбербанка России.jpg
Nowosybirsk
Eburg at night.jpg
Jekaterynburg
C0315-NN-Kremlin-seen-from-Kanavino-Bridge.jpg
Niżny Nowogród
Kazan kremlin spas tower.jpg
Kazań
Nazwa polska Nazwa rosyjska Ludność w tys. (2010) Powierzchnia w km² (2010) Region
Coat of Arms of Moscow.svg Moskwa Москва 11 514 1091 miasto wydzielone
Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).png Petersburg Санкт-Петербург 4849 1439 miasto wydzielone
Coat of Arms of Novosibirsk (2004).png Nowosybirsk Новосибирск 1410 507 obwód nowosybirski
Coat of Arms of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg Jekaterynburg Екатеринбург 1344 1151 obwód swierdłowski
Coat of arms Nizhny Novgorod.png Niżny Nowogród Нижний Новгород 1271 460 obwód niżnonowogrodzki
Coat of Arms of Kazan (Tatarstan) (2004).png Kazań Казань 1137 613 Tatarstan
Coat of Arms of Samara (Samara oblast).png Samara Самара 1134 466 obwód samarski
Coat of Arms of Omsk.png Omsk Омск 1128 573 obwód omski
Coat of Arms of Chelyabinsk (2000).png Czelabińsk Челябинск 1096 530 obwód czelabiński
Coat of Arms of Rostov-na-Donu.png Rostów nad Donem Ростов-на-Дону 1048 354 obwód rostowski
Coat of arms of Ufa.svg Ufa Уфа 1030 708 Baszkortostan
Coat of Arms of Perm.png Perm Пермь 986 800 kraj Permski
Coat of Arms of Volgograd.png Wołgograd Волгоград 979 565 obwód wołgogradzki
Coat of Arms of Krasnoyarsk (Krasnoyarsk krai).png Krasnojarsk Красноярск 962 348 kraj Krasnojarski
Coat of arms of Voronezh.png Woroneż Воронеж 848 596 obwód woroneski
Coat of Arms of Saratov.png Saratów Саратов 827 393 obwód saratowski
Coat of Arms of Togliatti (Samara oblast) small.png Togliatti Toльятти 722 315 obwód samarski
Coat of Arms of Krasnodar (Krasnodar krai).png Krasnodar Краснодар 713 840 kraj Krasnodarski
Coat of Arms of Izhevsk (Udmurtia).svg Iżewsk Ижевск 611 315 Udmurcja
Coat of Arms of Yaroslavl (1995).png Jarosław Ярославль 607 205 obwód jarosławski
Coat of arms of Ulyanovsk.png Uljanowsk Ульяновск 602 622 obwód uljanowski

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Statystyki demograficzne[edytuj | edytuj kod]

Ludność Rosji
Rok Ludność Rok Ludność
ok. 1550 9–11 mln 1991 148 275 000
ok. 1600 11–13 mln 1995 148 460 000
1750 17 mln 2000 146 890 000
1850 60 mln 2005 143 474 000
1897 67 473 000 2006 142 754 000
1914 89 900 000 2007 142 221 000
1926 92 700 000 2008 142 009 000
1959 117 534 000 2009 141 904 000
1970 130 079 000 2010 141 915 000
1989 147 020 000
Źródło: Pipes Richard, Rosja carów, Warszawa 2006
Oficjalne dane z radzieckich i rosyjskich spisów powszechnych
Wykres liczby ludności Rosji w latach 1897–2010
Liczba ludności Rosji w latach 1897–2010[41]

W latach 1993–2008 występowało w Rosji zjawisko depopulacji. Liczba jej mieszkańców spadła z 148,6 mln na początku 1993 r. do 142 mln w 2008 r. Przyczynami były zbyt niska stopa urodzeń, względnie niska oczekiwana dalsza długość trwania życia (związana z niskim poziomem opieki zdrowotnej, brakiem zdrowego trybu życia i alkoholizmem ludności) oraz niedostateczna liczba imigrantów[42]. W 2009 r. po raz pierwszy od 15 lat zanotowano w Rosji przyrost ludności mimo nadal ujemnego przyrostu naturalnego[43]. W 2010 r. znowu miał miejsce ubytek ludności w związku z ubytkiem naturalnym (241,4 tys. osób) oraz saldem migracyjnym niewystarczającym dla kompensacji strat w ruchu naturalnym (158,1 tys. osób)[44]. W 2011 r. znowu nastąpił ubytek ludności w związku z ubytkiem naturalnym (131,2 tys. osób) według Rostatu.

Według Światowej Organizacji Zdrowia[45]:

  • Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia (2009): w całej populacji 69 lat, u mężczyzn 63 lat, u kobiet 75 lata
  • Śmiertelność poniżej 5 roku życia (2006): w całej populacji 13 na 1000, u chłopców 15 na 1000, u dziewczynek 11 na 1000
  • Śmiertelność dorosłych (15-60 lat, 2006): w całej populacji 300 na 1000, u mężczyzn 432 na 1000, u kobiet 158 na 1000
  • Oczekiwane dalsze trwanie życia w zdrowiu osób w wieku 60 lat (2002): mężczyźni: 10,1 lat, kobiety 14,2 lat
  • Liczba miejsc szpitalnych (2006): 97 na 10 000 mieszkańców.
(2009)
Liczba ludności 141 914 509
Ludność według wieku
0 – 14 lat 15,1 % (21 400 612)
15 – 64 lat 72,0 % (102 223 230)
ponad 64 lata 12,9 % (17 890 667)
Średnia wieku
całej populacji 38,5 lat
mężczyźni 35,2 lat
kobiety 41,7 lat
Ubytek naturalny -1,7 osób/1000
mieszkańców (2010[46])
Współczynnik urodzeń 12,6 urodzeń/1000
mieszkańców(2010].</ref>)
Współczynnik zgonów 14,3 zgonów/1000
mieszkańców(2010[46])
Współczynnik migracji 1,11 migrantów/1000
mieszkańców (2010[44])
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,06 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,05 mężczyzn/kobiet
15 – 64 lat 0,93 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,46 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
w całej populacji 7,53 śmiertelnych/1000 żywych (2010[47])
płci męskiej 9,04 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 7,11 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
w całej populacji 68,98 lat(2010[46])
mężczyzn 63,03 lat(2010[46])
kobiet 74,87 lat(2010[46])
Rozrodczość 1,54 urodzeń/kobietę
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS 1,2% (2008)
Liczba osób żyjących z HIV/AIDS 870 000 (2008)[48]
Liczba zmarłych na HIV/AIDS 12 500 (2008)

Struktura etniczna[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Rosjanie.

Zgodnie ze spisem ludności przeprowadzonym w 2002 r.[49] największą grupą etniczną Rosji są Rosjanie (ros. russkije, dosłownie ruscy, Rusini) należący do Słowian wschodnich. Rosję zamieszkuje ich blisko 115,9 mln (prawie 80%). Potocznie słowo Rosjanie (ros. rossijanie) jest używane do określenia wszystkich obywateli Rosji bez względu na przynależność etniczną, podobnie jak często czyniono to wobec obywateli Związku Radzieckiego. Dawniej etnicznych Rosjan nazywano też Wielkorusinami (ros. wielikorusy), gdyż zamieszkiwali nie tyle większą, co starszą część państwa, w przeciwieństwie do Małorusinów (dziś Ukraińców)[13][50]. Grupami etnograficznymi w ramach narodu rosyjskiego są: Kamenszczyki, Karimczycy, Kierżacy, Kołymczanie, Kozacy, Mezency, Pomorcy, Ruskoustnicy i wiele innych[51][52].

Ludność Rosji
Pozycja Naród Liczba  % Pozycja Naród Liczba  %
1 Rosjanie 115 889 107 79,82 19 Buriaci 445 175 0,31
2 Tatarzy 5 554 601 3,82 20 Jakuci 443 852 0,31
3 Ukraińcy 2 942 974 2,03 21 Kumycy 422 409 0,29
4 Baszkirzy 1 674 389 1,18 22 Ingusze 413 016 0,28
5 Czuwasze 1 637 090 1,13 23 Lezgini 411 535 0,28
6 Czeczeni 1 360 253 0,94 24 Komiacy 293 406 0,2
7 Ormianie 1 130 491 0,78 25 Tuwińcy 243 442 0,17
8 Mordwini 843 350 0,58 26 Żydzi 229 938 0,16
9 Awarowie 814 473 0,56 27 Gruzini 197 934 0,14
10 Białorusini 807 970 0,56 28 Karaczajowie 192 182 0,13
11 Kazachowie 653 962 0,45 29 Romowie 182 766 0,13
12 Udmurci 636 906 0,44 30 Kałmucy 173 996 0,12
13 Azerowie 621 840 0,43 31 Mołdawianie 172 330 0,12
14 Maryjczycy 604 298 0,42 32 Lakowie 156 545 0,11
15 Niemcy 597 212 0,41 33 Koreańczycy 148 556 0,1
16 Kabardyjczycy 519 958 0,36 34 Kozacy (rosyjska grupa etniczna)[53] 140 028 0,1
17 Osetyjczycy 514 875 0,35 35 Inne narodowości 2 274 530 1,56
18 Dargijczycy 510 156 0,35 36 Bez podania narodowości 1 460 751 1,01
Źródło: rosyjski spis powszechny 2002

Religia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Religie w Rosji.
Cerkwie prawosławne na wyspie Kiży na jeziorze Onegapohost Kiży znajduje się na Liście światowego dziedzictwa UNESCO
Meczet Achmata Kadyrowa w Groznym – największy meczet w Rosji.
Chakaska szamanka – rosyjska pocztówka z 1908 r.

W Rosji przy przeprowadzeniu spisów ludności po 1937 r. nie były zadawane pytania dotyczące stosunku do religii, dlatego oficjalnych statystyk brak. Znaczny wpływ na stopień religijności wywarł okres socjalizmu, który trwał ponad 70 lat i w czasie którego religia była zwalczana. Ze względu na specyfikę religijności Rosji i znaczne zróżnicowane wyznaniowe niemożliwe jest uzyskanie rzetelnych i jednoznacznych danych[54]. Według badań Pew Research Center z 2010 r. 73,3% obywateli Rosji to chrześcijanie (71% prawosławni, 1,8% protestanci, 0,5% katolicy), 10% to muzułmanie. Wyznawcy innych religii stanowią mniej niż 1% populacji. Liczba ateistów, agnostyków wynosi 16,2%[55][56].

95% zarejestrowanych parafii prawosławnych przynależy do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego[57]. Liczba praktykujących prawosławnych jest stosunkowo niska i wynosi 15-20%[28]. W 988 r. prawosławie przyjął książę kijowski Włodzimierz I Wielki. Data chrztu Rusi często jest uważana za początek samego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Kościół stanowił początkowo metropolię w składzie Patriarchatu Konstantynopola i to właśnie patriarcha ekumeniczny dokonywał konsekracji głowy ruskiego prawosławia. Metropolita początkowo rezydował w Kijowie. Po najazdach tatarskich Kijów utracił jednak swe polityczne znaczenie. W 1299 r. metropolita Maksym przeniósł swą siedzibę do Włodzimierza[58]. W 1325 r. następca Maksyma, Piotr przeniósł stolicę Kościoła do Moskwy. W 1448 r. Kościół uzyskał niezależność od Patriarchatu Konstantynopola (status autokefalii), a metropolita Jonasz tytuł Metropolity Moskwy i Wszechrusi. W 1589 r. metropolita Hiob stał się pierwszym patriarchą Moskwy i całej Rusi. Jako patriarchat zajmuje on piąte miejsce w dyptychu Kościołów prawosławnych, tuż po czterech patriarchatach starożytnych – konstantynopolitańskim, jerozolimskim, antiocheńskim i aleksandryjskim. Rosyjski Kościół Prawosławny posiada obecnie: 157 diecezji, 29 268 parafii, 203 biskupów, 30 670 księży i diakonów, 829 monastyrów oraz 87 szkół teologicznych (w tym 5 akademii duchowych i 3 uniwersytety)[59].

Islam jest najbardziej rozpowszechniony na północnym Kaukazie, środkowym Powołżu i Uralu, Moskwie i Petersburgu[60]. Muzułmanie stanowią większość ludności w Inguszetii (98%), Czeczenii (96%), Dagestanie (94%), Kabardo-Bałkarii (70%), Karaczajo-Czerkiesji (63%), Baszkirii (54,5%) i Tatarstanie (54%), gdzie święta muzułmańskie obchodzone są na poziomie republikańskim. Dominującym nurtem w islamie rosyjskim jest sunnizm (90%), bogate tradycje ma także sufizm. Według Pew Research Center Rosja ma największą populację muzułmańską w Europie. W 2010 r. w Rosji miało żyć 16,4 mln muzułmanów (11,6% populacji rosyjskiej)[61]. Pew Research Center szacuje, że liczba wyznawców islamu wzrośnie w 2030 do 18,6 mln, czyli 14,4% populacji Rosji[61].

Buddyzm jest religią tradycyjną w pięciu regionach Rosji: Kałmucja (jedyny w Europie region buddyjski), Tuwa, Buriacja, Kraj Zabajkalski i obwód irkucki. Większość rosyjskich buddystów wyznaje jego tybetańską odmianę. W Mari El wyznawana jest tradycyjna religia Maryjczyków[62], jedyna politeistyczna religia w Europie. Na Syberii oraz Dalekim Wschodzie pośród niektórych ludów tubylczych spotykane są praktyki i wierzenia szamanistyczne i animistyczne, należące do najstarszych wierzeń na świecie w ogóle.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przypuszczalne kierunki migracji ludności praindoeuropejskiej na podstawie teorii kurhanowej. Fioletowo zaznaczony najstarszy obszar (4000-3500 lat p.n.e.). Barwa ciemnopomarańczowa oznacza obszary zasiedlone do ok. 2500 r. p.n.e. a barwa jasnopomarańczowa tereny zasiedlone do ok. 1000 r. p.n.e.
Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Rosji.

Prehistoria i starożytność[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Prehistoria ziem rosyjskich.

W czasach prehistorycznych szerokie stepy południowej Rosji były zasiedlone przez pasterskich nomadów. Według teorii kurhanowej ludność praindoeuropejska uformowała się na południu dzisiejszej Rosji (ok. 10 000 lat temu), a następnie migrując do Europy i Azji dała początek m.in. Grekom, Germanom, Celtom, Bałtom, Słowianom i ludom indo-irańskim. Przypuszczalnie ok. 6000-7000 lat temu przywędrowały z okolic Uralu do Europy Północnej pierwsze plemiona ugrofińskie. Nowo przybyłe ludy wkrótce zdominowały ludność paleoeuropejską, która uległa całkowitej asymilacji z migrantami. W okresie starożytnym Step Pontyjski był znany jako Scytia, a jego kresy zachodnie również jako Sarmacja. Dorzecze Dniepru było zasiedlone przez Słowian już w V w. n.e.[63] Niektóre ziemie późniejszego Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, zwłaszcza obszary północno-wschodnie, zostały zasiedlone przez ludność słowiańską po 1000 r.

Starożytni Grecy założyli wiele kolonii na rosyjskim wybrzeżu Morza Azowskiego i Czarnego (m.in. Tanais, Fanagoria, Hermonassa, Gorgippia) przynosząc ze sobą zdobycze cywilizacji klasycznej. W wyniku zjednoczenia się greckich kolonii powstało nad Morzem Azowskim Królestwo Bosporańskie (ok. 480 p.n.e. – II wiek n.e.)[64], które wkrótce stało się zależne od Cesarstwa rzymskiego, a następnie Bizancjum.

W okresie starożytnym i we wczesnym średniowieczu przez terytorium Rosji wędrowały liczne ludy różnego pochodzenia, m.in. Hunowie, Alanowie, Awarowie, Bułgarzy, Chazarowie, Połowcy i Węgrzy. Ok. 632 r. powstało na południu Rosji pierwsze państwo bułgarskie, tzw. Stara Wielka Bułgaria, które upadło ok. 671 r. na skutek poniesionej klęski w wojnie z Chazarami. Bułgarzy emigrowali wówczas do Europy dając początek dzisiejszemu państwu bułgarskiemu oraz nad Wołgę, gdzie utworzyli Bułgarię Kamską (VII–XIII w.). W poł. VII w. na terenach Północnego Kaukazu powstał Kaganat Chazarski (ok. 650–969) – jedyne znane państwo judaistyczne, którego mieszkańcy nie byli etnicznymi Żydami[65][66]. Chazarowie opanowali w VIII w. znaczne obszary południowej Rosji i Ukrainy podporządkowując sobie część wschodniej Słowiańszczyzny (m.in. plemię Polan).

Początki państwowości ruskiej[edytuj | edytuj kod]

Ziemie rosyjskie w połowie IX wieku. Barwą czerwoną oznaczono najstarsze grody ruskie – obszary te stanowię kolebkę państwowości ruskiej. Linią niebieską oznaczono granice Kaganatu Chazarskiego. Ruś toczyła z Chazarami w IX w. wiele wojen i wyparła ich ostatecznie w X wieku z terytoriów dzisiejszej Ukrainy i południowej Rosji
Information icon.svg Osobne artykuły: Narodziny RusiRuś Kijowska.

Przez terytoria ruskie przebiegały szlaki handlowe łączące kraje Morza Bałtyckiego z Bizancjum i Bliskim Wschodem (tzw. szlak „od Waregów do Greków” i „szlak sarmacki”). Wyprawy handlowe Dnieprem, Wołgą, Donem i innymi rzekami zetknęły podróżujących tędy kupców i Waregów z plemionami słowiańskimi.

Pierwszymi historycznymi władcami ruskimi byli prawdopodobnie Waregowie (m.in. Ruryk i Oleg Mądry), którzy zgodnie z istniejącymi przekazami przybyli na ziemie ruskie przed 860 r. Przybycie Ruryka do Nowogrodu Wielkiego w 862 r. uważa się za symboliczny początek historii Rosji. Ruryk zdołał skupić pod swymi rządami część Waregów, plemion wschodniosłowiańskich (Słowienie, Krywicze i Połoczanie) oraz plemion ugrofińskich (Czudź, Weś, Meria, Muroma i Mieszczera) i stworzył fundamenty państwa ruskiego, tzw. Rusi Nowogrodzkiej[67]. Ruryk był także założycielem dynastii Rurykowiczów, która sprawowała rządy w Rosji do 1598 r.

Z czasem część drużyny Ruryka (m.in. Askold i Dir) oddzieliła się od niego i udała się w dół Dniepru opanowując podległe Chazarom państwo Polan z ich największym grodem Kijowem. Wyprawa następcy Ruryka, księcia nowogrodzkiego Olega Mądrego na Kijów (882) doprowadziła do zjednoczenia północnych i południowych księstw ruskich oraz powstania Rusi Kijowskiej. Była ona początkowo luźnym związkiem księstw, które do ok. 2. poł. X w. zachowały szeroką autonomię. Oleg z przyczyn geopolitycznych przeniósł swą siedzibę z Nowogrodu Wielkiego do Kijowa, jednakże do końca XII w. Nowogród pozostawał największym miastem ruskim. Książęta kijowscy Oleg (panujący do 912 lub 922) i Igor Rurykowicz (panujący w latach 912/922–945) podpisali z Bizancjum układy handlowe, które gwarantowały krajowi zyskowny handel.

Rządząca w latach 945–957 księżna Olga scentralizowała państwo i stworzyła podstawy trwałego porządku administracyjnego. Kolejny władca, syn Olgi, Światosław I podejmował odległe wyprawy wojenne, docierając na Krym, Kaukaz i na Bałkany. Światosław toczył m.in. liczne wojny z Chazarami doprowadzając ok. 969 r. do ostatecznego upadku Kaganatu Chazarskiego. Ożeniony z siostrą cesarza bizantyjskiego Anną książę Włodzimierz I w 988 r. przyjął chrzest i uczynił z chrześcijaństwa wschodniego rytu oficjalną religię państwową.

Panujący w latach 1019–1054 Jarosław Mądry umocnił pozycję Cerkwi prawosławnej na Rusi Kijowskiej. Ustanowione przez niego zasady dziedziczenia tronu książęcego w oparciu o regułę senioratu nie zapobiegły rozbiciu jedności politycznej kraju.

Rozbicie dzielnicowe Rusi[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Rozbicie dzielnicowe Rusi.
Ruś w XI wieku (1015–1113)
Ruś w XII wieku (1113–1194)
Ziemie ruskie pod koniec XIV wieku

W XI w. Ruś Kijowska podzieliła się na konkurujące ze sobą dzielnice. Na północy powstała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo połockie, na południowym zachodzie księstwo wołyńskie. W centralnej części powstały księstwa: Kijowskie, Turowskie i Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa rostowskie i muromskie, na południowym wschodzie: czernihowskie, perejasławskie i tmutarakańskie[68]. Z czasem podział ten uległ jeszcze większemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia. W przeciągu lat 1054–1224 na Rusi istniały 64 księstwa, 293 książąt usiłowało zasiąść na tronie a ich polityka doprowadziła do wybuchu 83 wojen domowych.

W 1125 r. z Księstwa Rostowskiego wyodrębniło się Księstwo suzdalskie, które w 1157 r. przekształciło się w Księstwo Włodzimierskie. Z Księstwa Kijowskiego wyodrębniło się z czasem Księstwo Peremysko-Trembowlskie, z którego zaś w 1140 r. powstało księstwo halickie, połączone w 1199 r. unią personalną z księstwem wołyńskim.

W 1169 r. książę włodzimierski Andrzej I Bogolubski opanował Kijów uzyskując tym samym tytuł wielkiego księcia. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy, lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie książąt. Centrum swego państwa pozostawił Włodzimierz nad Klaźmą, który odtąd stał się stolicą wielkiego księstwa i przejął dominującą rolę Kijowa.

Jarzmo tatarskie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Podbój Rusi przez Mongołów.

W XIII w. rosło zagrożenie księstw ruskich ze strony Złotej Ordy tatarskiej. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223) Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw Połockiego i Pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej, która jednak zmuszona była uznać zwierzchność Złotej Ordy i opłacać trybut. Tatarzy nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, zadowolili się każdorazowym zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który z kolei pełnił funkcje zwierzchnie nad resztą książąt i miał prawo zwracania się o pomoc do chana. W 1299 r. podczas wojny pomiędzy chanami złotoordyjskimi Toktą i Nogajem metropolita Wszechrusi Maksym przeniósł swą siedzibę ze zniszczonego Kijowa do Włodzimierza nad Klaźmą, w wyniku czego miasto to stało się zarówno głównym ośrodkiem politycznym, jak i religijnym Rusi.

W XIII i XIV w. niektóre z zachodnich, mniejszych księstw ruskich przeszły w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy. Litwa korzystając z rozbicia dzielnicowego i osłabienia Rusi walkami z Tatarami, wielokrotnie najeżdżała ziemie ruskie podporządkowując sobie księstwa Połockie i Pińskie[69][70]. Po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie z wojskami litewskimi nad Irpieniem (1320[71]) Kijowszczyzna stała się zależna od Litwy, a w 1362 r. bezpośrednio do niej wcielona[72]. Z inicjatywy książąt litewskich Rurykowicze kijowscy zostali pozbawieni władzy na Ukrainie, po czym emigrowali do Riazania[73]. W wyniku wojny polsko-litewskiej (1340–1392) zostało zlikwidowane Księstwo Halicko-Wołyńskie, a jego terytorium rozdzielone pomiędzy Polskę i Litwę.

W okresie panowania tatarskiego wodzem dużej rangi i zręcznym politykiem okazał się książę nowogrodzki Aleksander Newski. W 1240 r. pokonał Szwedów (bitwa nad Newą), w 1242 r. wojska zakonu kawalerów mieczowych (bitwa na jeziorze Pejpus) i powstrzymał najeżdżające Ruś wojska litewskie. W 1252 r. otrzymał od chana Sartaka Wielkie Księstwo Włodzimierskie, a wraz z nim zwierzchnictwo nad wszystkimi księstwami ruskimi.

Księstwo Moskiewskie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Tysiąclecia Rosji. Przybycie Ruryka do Nowogrodu Wielkiego w 862 uważa się za początek historii Rosji
Rozwój terytorialny Księstwa Moskiewskiego (1300–1462)
Kozacy pod wodzą Jermaka zdobywają Syberię – obraz pędzla Wasilij Surikowa z 1895 r., Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu

Z walk o sukcesję po Aleksandrze Newskim zwycięsko wyszło niewielkie wówczas Księstwo Moskiewskie, w którym od 1263 r. zasiadał na tronie najmłodszy syn Aleksandra, Daniel, założyciel moskiewskiej linii Rurykowiczów.

W 1325 r. metropolita Wszechrusi Piotr przeniósł swą siedzibę z Włodzimierza nad Klaźmą do Moskwy. Syn Daniela Iwan I Kalita pokonał w 1328 r. przy pomocy Tatarów najgroźniejszego z konkurentów, księcia twerskiego Aleksandra Michajłowicza i w tym samym roku uzyskał tytuł wielkiego księcia włodzimierskiego. W 1328 r. Kalita przeniósł stolicę swego państwa z Włodzimierza nad Klaźmą do rodzimej Moskwy, co dało początek Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu. Nadal jednak wielcy książęta moskiewscy (do końca XIV wieku) najpierw obejmowali władzę we Włodzimierzu i tytułowali się m.in. wielkimi książętami włodzimierskimi.

Wnuk Kality Dymitr Doński w bitwie na Kulikowym Polu (1380) pokonał Tatarów, co stało się początkiem upadku Złotej Ordy na Rusi. Wraz z osłabieniem pozycji Tatarów znaczenia nabrały zjednoczeniowe dążenia książąt moskiewskich. Na przeszkodzie ich realizacji stanęła rozwijająca się potęga Wielkiego Księstwa Litewskiego (pozostającego od 1386 r. w unii personalnej z Polską), pod którego wpływami znalazły się dawne zachodnie ziemie Rusi Kijowskiej (m.in. od 1362 r. sam Kijów).

Zjednoczenie ziem ruskich[edytuj | edytuj kod]

W 1462 r. tron moskiewski objął Iwan III Srogi, który w znacznej mierze zjednoczył kraj, wcielając do rządzonego przez siebie państwa: Jarosław (1463), Rostów (1474), Nowogród Wielki (1478) i Twer (1485). Korzystając z rozkładu Złotej Ordy Iwan III wstrzymał całkowicie wypłacanie daniny i odparłszy tatarskie ataki odwetowe (1472 i 1480), ostatecznie uwolnił ziemie ruskie spod panowania Tatarów. W okresie tym nastąpiła również unifikacja prawa na Rusi. U podstaw nowego Sudiebnika Iwana III z 1497 r. legły m.in. Ruska Prawda (XI w.), dźwińska i biełozierska Ustawnaja Gramota (1397, 1488) oraz pskowska i nowogrodzka Sudnaja Gramota (1467, 1471).

Po upadku Konstantynopola (1453) Moskwa zyskała na znaczeniu jako spadkobierczyni Bizancjum, co podkreślić miało małżeństwo Iwana III z Zofią Paleolog (1472), bratanicą ostatniego cesarza bizantyjskiego Konstantyna XI Dragazesa, a także przejęcie bizantyjskiego dwugłowego orła jako herbu państwa oraz bizantyjskiego ceremoniału dworskiego. Aspiracje księstwa moskiewskiego sformułowano w tezie o Moskwie jako „trzecim Rzymie”. W 1478 r. Iwan III jako pierwszy władca przyjął tytuł cara Wszechrusi, co dało początek Carstwu Ruskiemu. Sprawujący od 1505 r. rządy Wasyl III dokończył dzieło jednoczenia kraju, przyłączając do swego państwa: Psków (1510), Smoleńsk (1514) i Riazań (1521). Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się wówczas jedynym niepodległym państwem ruskim, gdyż zachodnie księstwa ruskie zostały wcześniej wcielone do Litwy, Polski i w mniejszym stopniu innych krajów.

Carstwo Rosyjskie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Carstwo Rosyjskie.

W 1547 r. odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego na „cara Wszechrusi”, co doprowadziło do rozpoznania państwa moskiewskiego jako Carstwa Ruskiego[74] na arenie międzynarodowej. Nazwa państwa miała wskazywać na fakt, iż w jego skład wchodzą wszystkie ziemie ruskie, z wyjątkiem tych, które popadły w zależność od obcych państw. Aspiracje zjednoczeniowe Wielkiego Księstwa Moskiewskiego zostały oficjalnie uznane w 1554 r. przez Anglię, w 1576 r. przez Niemcy[75] i dopiero w 1764 r. przez Polskę i Litwę. Rządy Iwana Groźnego (1533–1584), mimo wielu licznych reform wewnętrznych, wyniszczyły kraj. Szczególną rolę odegrała wprowadzona dla złamania opozycji bojarskiej tzw. oprycznina – spowodowała ona ruinę gospodarczą znacznych obszarów Rosji. Porażką zakończyła się toczona 1558–1582 walka o Inflanty i dostęp do Bałtyku. Odkrycie przez Richarda Chancellora Północno-Wschodniego Przejścia morskiego (1553) dało Rosji po raz pierwszy w historii możliwość bezpośredniego kontaktu z państwami zachodnimi. Podbój zachodniej Syberii przez Kozaków pod wodzą Jermaka Timofiejewicza (1582) zapoczątkował ekspansję rosyjską na wschód, która ostatecznie sięgnęła wybrzeży Pacyfiku, granic chińskich i objęła nawet część Ameryki Północnej.

Car Iwan IV Groźny. Miniatura z Wielkiej Księgi Państwowej z 1672 r., zbiory Petersburskiego Instytutu Archeologicznego. Pomimo że tytułu cara używał już Iwan III Srogi, dopiero Iwan IV podniósł de facto państwo rosyjskie do rangi carstwa.
Piotr I Wielki – obraz pędzla Paula Delaroche z 1838 r., własność prywatna, Paryż; w 1721 Piotr I przyjął tytuł cesarza-imperatora dając tym samym początek Imperium Rosyjskiemu

Po śmierci Iwana IV regentem w imieniu niezdolnego jeszcze do sprawowania rządów Fiodora I Iwanowicza został szwagier cara, Borys Godunow, który po śmierci Fiodora (1598) sam koronował się na cara. W 1589 r. metropolita Jow został staraniem Borysa Godunowa wybrany na pierwszego patriarchę Moskwy i Wszechrusi i zatwierdzony na to stanowisko przez patriarchę Konstantynopola, Jeremiasza II, co doprowadziło do uniezależnienia się ruskiej Cerkwi prawosławnej. Rządy Borysa Godunowa nie zdołały odtworzyć zrujnowanej gospodarki kraju. Po jego śmierci (1605) zjawiska kryzysowe nasiliły się, wybuchła wojna domowa, nastał okres tzw. Wielkiej Smuty. Panujący szybko zmieniali się na tronie, kraj najeżdżany był często przez obce wojska, m.in. w 1610 r. wojska polskie Władysława IV Wazy zajęły i okupowały do 1612 r. Moskwę. Okres walki o władzę zakończył w 1613 r. wybór na tron carski Michała Fiodorowicza, założyciela dynastii Romanowów.

Kolejni władcy umacniali swoją pozycję, wprowadzając rządy absolutystyczne. Pomimo, że niektóre fromy pańszczyzny były znane na Rusi od XI w., dopiero w drugiej poł. XVI w. doszło do upowszechniania się renty feudalnej w centralnej Rosji. Stale rosnące obciążenia nakładane na chłopów i nielicznych mieszczan prowadziły do częstych wybuchów niezadowolenia społecznego, np. w 1648 r. w Moskwie i w 1650 r. w Nowogrodzie. W latach 1670–1671 doszło na południu Rosji do powstania chłopskiego pod wodzą Stieńki Razina. Panujący w latach 1645–1676 Aleksy I Michajłowicz ograniczył prawa bojarów na rzecz nowej szlachty (tzw. dworianstwa) oraz mieszczan, jednocześnie ustanowił prawne przywiązanie chłopów do ziemi (1649). Reformy patriarchy Nikona stały się jedną z przyczyn rozłamu w Cerkwi prawosławnej i powstania nowej grupy wyznaniowej tzw. staroobrzędowców.

W polityce zagranicznej Romanowowie kierowali się zasadą zjednoczenia całości ziem ruskich. Dzięki decyzjom rady perejasławskiej i długoletniej wojnie z Rzecząpospolitą (1654–1667) Rosja uzyskała panowanie nad Lewobrzeżną Ukrainą z Kijowem. Trwałe włączenie się Rosji w dzieje europejskie przyniosła wielka wojna północna (1700–1721), która zakończyła dominację Szwedów w basenie Morza Bałtyckiego, a zarazem otworzyła Rosjanom możliwość nieskrępowanych kontaktów z Zachodem.

Imperium Rosyjskie[edytuj | edytuj kod]

W czasie panowania Piotra I Wielkiego, w 1703 r. przeniesiono stolicę kraju do nowo zbudowanego Petersburga, nad Bałtyk. W 1710 r. Piotr I zajął Rygę i Rewel, a poprzez pokój nysztadzki (1721) zagwarantował krajowi szeroki dostęp do wybrzeża bałtyckiego. Na mocy tego układu Liwonia, Estonia z Ozylią i Hiumą, Ingria, Wyborg i Kexholm zostały przyłączone do Rosji. Piotr I prowadził politykę merkantylistyczną, opiekował się miastami i mieszczaństwem, popierał rozwój manufaktur, szczególnie przemysłu włókienniczego i metalurgicznego. W latach 1718–1722 wprowadzono scentralizowany system administracji państwowej. Zreformowano Cerkiew, patriarchów zastąpił Świątobliwy Synod Rządzący, tj. kontrolowany przez państwo, kolegialny organ władzy. Poprzez wprowadzenie tzw. czynu, tj. 14-stopniowej tabeli rang urzędniczych, hierarchię społeczną oparto na pozycji w służbie państwowej. Za czasów Piotra I pogłębił się dualizm rosyjskiej struktury społecznej – obok chłopów, warstwy dźwigającej wszelkie ciężary i nielicznego mieszczaństwa, występowała warstwa uprzywilejowanej szlachty i duchowieństwa. Modernizacja państwa zapoczątkowana przez Piotra I w dużej mierze uzależniona była od dopływu fachowców z zagranicy, np. na otwartej w 1725 r. Akademii Nauk większość wykładowców pochodziła z Niemiec. W 1721 r. Piotr I przyjął tytuł cesarza-imperatora co dało początek Imperium Rosyjskiemu.

Śmierć Piotra I (1725) na długie lata osłabiła kraj. Dopiero panująca w latach 1762–1796 Katarzyna II przywróciła Rosji rolę mocarstwa. Zwycięskie wojny z Turkami i Chanatem Krymskim (1768–1774, 1787–1792) otworzyły szeroki dostęp do Morza Czarnego. Poprzez uczestnictwo w rozbiorach (1772, 1793, 1795) Rosja zyskała wschodnie ziemie Rzeczypospolitej. Katarzyna II przeprowadziła szereg reform, doprowadzając do polepszenia się sytuacji warstw najniższych i wzrostu populacji Rosji z ok. 20 do 35 mln mieszkańców. W latach 1762–1766 doprowadziła do sekularyzacji dóbr duchownych. Cerkwie i monastyry przeszły na utrzymanie państwa, a grunty cerkiewne użytkowane przez chłopów zostały przekazane im na własność. Pomniejszono również obowiązki pańszczyźniane. W 1785 r. caryca wydała gramotę o prawach miejskich, oficjalnie ustanowiając stan mieszczański i kupiecki.

Wojska rosyjskie wkraczają do zdobytego Paryża, 1814 – na czele, na białym koniu car Aleksander I, obraz nieznanego artysty, Wszechrosyjskie Muzeum A. S. Puszkina

Panujący w latach 1796–1801 syn Katarzyny II Paweł I kontynuował politykę ekspansji, anektując w 1801 r. Gruzję. Aleksander I, który w wyniku rewolucji pałacowej przejął władzę po niepopularnym wśród szlachty ojcu, dzięki pokonaniu Wielkiej Armii Napoleona w 1812 r. i zdobyciu Paryża w 1814 r. zapewnił Rosji dominującą pozycję w Europie. Poszerzył granice kraju o Wielkie Księstwo Finlandii (1809), Besarabię (1812), Dagestan i terytorium dzisiejszego Azerbejdżanu (1813). Na kongresie wiedeńskim (1815) Rosja zainicjowała powstanie Świętego Przymierza, którego celem miało być zachowanie istniejącego porządku europejskiego, w szczególności tłumienie ruchów liberalnych. Za panowania Mikołaja I (1825–1855), po pacyfikacji powstania dekabrystów (1825), powstania listopadowego w Polsce (1830), powstania węgierskiego (1849), Rosja zyskała przydomek „żandarma Europy”. Porażka w wojnie krymskiej (1853–1856) z zjednoczonymi siłami imperium brytyjskiego, osmańskiego, francuskiego i innych krajów przyniosła utratę przez Rosję pozycji hegemona w Europie.

Aleksander II (panujący w latach 1855–1881) przeprowadził w 1861 r. uwłaszczenie chłopów (na terenie Królestwa Polskiego dopiero w 1864 r. jako bezpośrednie następstwo powstania styczniowego). Za jego rządów wprowadzono ponadto samorząd terytorialny (ziemski), samorząd miejski, uregulowano sprawy sądownictwa i tryb pełnienia służby wojskowej, złagodzono cenzurę.

W polityce zagranicznej Rosja kontynuowała ekspansję na wschód (1860 – założenie Władywostoku, uznanie przez Chiny granic na Amurze i Ussuri). W Azji środkowej Rosja zajęła tereny do granicy z Iranem i Afganistanem. Na Kaukazie trwający od wielu dziesiątków lat opór przeciwko Rosjanom został ostatecznie złamany w 1859 r., wraz ze stłumieniem powstania pod wodzą Imama Szamila.

Imperium Rosyjskie w czasie największego rozwoju terytorialnego w 1866 r. – barwa jasnozielona oznacza terytoria zależne

W 1866 r. Rosja była najrozleglejsza w swojej historii i trzecim największym państwem w dziejach ludzkości.

Wojna francusko-pruska (1870–1871) dała Rosji możliwość wyzwolenia się z klauzul traktatu paryskiego (1856), krępujących jej swobodę na Morzu Czarnym. Rosnące tendencje panslawistyczne skierowały w latach 70. XIX w. zainteresowanie Rosji w kierunku Bałkanów, co w rezultacie doprowadziło do wybuchu wojny rosyjsko-tureckiej (1877–1878).

W polityce wewnętrznej wyraźnie dały znać o sobie rosnące problemy społeczne. Pojawił się wpływowy, biorący w obronę chłopów ruch narodników – początkowo idealistyczno-reformatorski, od 1879 r., tj. od utworzenia Narodnej Woli, ewoluował w kierunku rewolucyjnego terroryzmu. Jego ofiarą padł w 1881 r. car Aleksander II.

Mapa Generalna Królestwa Polskiego z 1820 r. sporządzona w dwóch językach urzędowych Królestwa – polskim i rosyjskim

Aleksander III (panujący w latach 1881–1894) wzmógł stosowane przez państwo środki represji. Prześladowania dotknęły nie tylko radykalnych rewolucjonistów, zaostrzyły się także m.in. formy rusyfikacji stosowane w Polsce, guberniach nadbałtyckich i Finlandii. W polityce zagranicznej Rosja utrzymywała sojusz z Niemcami i Austro-Węgrami, wzmogła ekspansję gospodarczą na Daleki Wschód.

Rywalizacja o wpływy w Mandżurii i Korei doprowadziła do wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej (1904–1905) i zaostrzenia stosunków z Wielką Brytanią. Na Bałkanach Rosja poniosła dyplomatyczną klęskę utraciwszy wpływy w Bułgarii, która związała się z Austro-Węgrami. W konflikcie Austro-Węgier z Serbią (28 VII 1914) Rosja poparła Serbię pochopnie ogłaszając (31 VII 1914) mobilizację generalną, co skłoniło Niemcy do wypowiedzenia wojny Rosji (1 VIII 1914). Lokalny konflikt Austro-Węgier z Serbią zmienił się wkrótce w I wojnę światową, która doprowadzić miała do upadku carskiej Rosji. Genezą przyszłego upadku były nawarstwiające się, nie rozwiązane konflikty społeczne.

Od lat 90. XIX w. przy pomocy pożyczek zagranicznych realizowano program przyspieszonej industrializacji kraju. W wielkich ośrodkach przemysłowych, w miastach stołecznych i na południu Ukrainy pojawiła się nowa klasa najemnych pracowników przemysłowych. Do 1913 r. liczebność proletariatu wzrosła do ok. 3 mln osób, tj. podwoiła się w stosunku do 1890 r., a jego nastroje coraz bardziej się radykalizowały.

W rolnictwie wytwarzającym przeszło połowę dochodu kraju i dostarczającym głównie towarów eksportowych (zboża, bydła, drewna) także wystąpiły zjawiska prowadzące do zaostrzenia sytuacji społecznej. Konieczny do finansowania wzrostu gospodarczego przyrost eksportu realizowano poprzez drastyczne ograniczenie konsumpcji wewnętrznej, co prowadziło do pogłębiania się ubóstwa szerokich rzesz chłopów. Rosnący niedostatek powodował masowe migracje biedoty wiejskiej do miast. Zapoczątkowana w 1906 przez premiera Piotra Stołypina reforma agrarna, wskutek zamachu na niego (1911) i wybuchu I wojny światowej, została przerwana.

Radykalizacja nastrojów społecznych sprzyjała tworzeniu się nielegalnych organizacji i struktur o charakterze rewolucyjnym. W 1897 r. powstała w Rosji żydowska organizacja socjaldemokratyczna – Bund. W 1898 r. w Mińsku powołano Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą Rosji, w oparciu o tradycje narodnickie w 1901 r. powstała partia socjalistów-rewolucjonistów (eserowcy).

Agitacja działających w podziemiu grup rewolucyjnych, nabrzmiałe problemy społeczne spowodowały wybuch rewolucji 1905–1907. Wydany przez cesarza Mikołaja II pod wpływem strajku generalnego manifest (30 X 1905) zapowiadał zaprowadzenie podstawowych praw obywatelskich – prawa do zgromadzeń, wolności słowa, wolności prasy, prawa do zrzeszania się, obiecywał powołanie organu przedstawicielskiego (Dumy) o uprawnieniach ustawodawczych.

Przyrzeczenia cesarskie w pełni zaspokajały żądania rewolucyjnych liberałów (kadetów i oktiabrystów), późniejsze zamieszki wybuchły z inspiracji bolszewików (powstanie w Moskwie w grudniu 1905) bądź pojawiały się samorzutnie. Porewolucyjny okres rządów w oparciu o Dumę, która mimo bardzo ograniczonych uprawnień stwarzała pozory konstytucjonalizmu, rozwijał świadomość polityczną szerokich kręgów społecznych, tworząc przesłanki obalenia caratu.

Upadek caratu[edytuj | edytuj kod]

Włodzimierz Lenin podczas przemówienia w 1917 r.

Obciążenia gospodarcze i techniczne Rosji w związku z I wojną światową przerastały możliwości kraju. Poniesione w 1915 r. porażki zmusiły armię rosyjską do wycofania się z Królestwa Polskiego oraz z guberni: grodzieńskiej, wileńskiej, kowieńskiej, kurlandzkiej i innych obszarów. Grożąca katastrofa gospodarcza doprowadziła do upadku monarchii. Masowa demonstracja w Piotrogrodzie (8 III 1917) przerodziła się w ogólnonarodowe powstanie robotników i żołnierzy (rewolucja lutowa w Rosji 1917), które spowodowało abdykację Mikołaja II (15 III 1917). Na czele państwa stanął Rząd Tymczasowy pod przewodnictwem księcia Gieorgija Lwowa.

Możliwości działania rządu były ograniczone wskutek nacisków wywieranych przez Piotrogrodzką Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, rezultatem sporów stało się tzw. dwuwładztwo w kraju. W ogłoszonych przez Włodzimierza Lenina tzw. Tezach kwietniowych znalazł się m.in. postulat przekazania pełni władzy radom robotniczym i żołnierskim. Żądanie to przygotowało grunt pod rewolucję październikową, w wyniku której obalony został Rząd Tymczasowy, a całą władzę przejęli bolszewicy.

10 I 1918 na III Ogólnorosyjskim Zjeździe Rad uchwalono konstytucję Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (RFSRR), w której rolę decydującej siły politycznej zagwarantowali sobie bolszewicy.

W Cerkwi prawosławnej zniesiono w 1917 r. wprowadzony przez Piotra I Świątobliwy Synod Rządzący, przywracając godność patriarchy.

Związek Radziecki[edytuj | edytuj kod]

Podczas rewolucji październikowej i wojny domowej (1917–1923) bolszewicy złamali opór eserowców, mienszewików i pokonali białe armie. Na mocy postanowień traktatu brzeskiego zawartego z państwami centralnymi i kończącego I wojnę światową, Rosja straciła: Ukrainę, Polskę, gubernie nadbałtyckie i Finlandię. Siły Ententy (m.in. amerykańskie i brytyjskie) rozpoczęły wkrótce serię interwencji zbrojnych w Rosji w celu zabronienia przejęcia władzy przez komunistów i wzmocnieniu wojsk Białych, co doprowadziło do jeszcze większej eskalacji konfliktu i nasileniu się tzw. „białego” jaki i „czerwonego terroru”. W wyniku I wojny światowej, wojny domowej oraz utraty części terytoriów Rosja straciła ok. 25 mln obywateli[76] a gospodarka i infrastruktura Rosji legły w gruzach.

W przeciągu wojny domowej RFSRR razem z republikami radzieckimi: Ukrainy, Białorusi i Zakaukazia proklamowały 30 XII 1922 r. powstanie ZSRR. Rosyjska FSRR odgrywała rolę dominującą w przeciągu 74-letniej historii ZSRR. Związek Radziecki był nadal często utożsamiany z „Rosją“, a jego obywatele nazywani „Rosjanami”. W Rosji jako największej republice związkowej żyła ponad połowa populacji radzieckiej. Po śmierci Lenina w 1924 r., Józef Stalin przejął całkowitą władzę w państwie co doprowadziło do powstania dyktatury. Stalin rozpoczął wprowadzać gospodarkę planową, szybką industrializację znacznych obszarów wiejskich i kolektywizację rolnictwa co doprowadziło do transformacji ZSRR w potężny ośrodek gospodarczy w niewiarygodnie krótkim czasie. Zmiany te jednakże kosztowały życie 7-9 mln mieszkańców, którzy padli ofiarą okrutnej polityki[77].

Radzieckie samoloty szturmowe Ił-2 nad Berlinem, kwiecień 1945 r.
Wielka trójka: premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill, prezydent USA Franklin Roosevelt i Stalin na Konferencji w Jałcie, luty 1945
Pierwszy człowiek w kosmosie, Jurij Gagarin
Radziecka i rosyjska stacja kosmiczna Mir (1998)

W wyniku zawarcia paktu Ribbentrop-Mołotow (1939) Finlandia, Estonia, Łotwa, Litwa, Polska i Besarabia zostały rozdzielone pomiędzy strefy wpływów ZSRR i Niemiec. 22 VI 1941 r. Niemcy wraz z sojusznikami napadły na Związek Radziecki[78] otwierając tym samym front wschodni w II wojnie światowej. Pomimo początkowych sukcesów wojska faszystowskie zostały zmuszone do odwrotu po bitwie pod Moskwą i poniosły klęskę w wielkiej bitwie o Stalingrad[79]. W latach 1944–1945 Armia Czerwona zajęła Europę Wschodnią i w maju 1945 zdobyła Berlin. W wyniku wojny Związek Radziecki stracił 10,6 mln żołnierzy[80] oraz 11[81]-15,9 mln[80] cywili. Działaniom wojennym towarzyszyły liczne zbrodnie popełniane przez wszystkie strony konfliktu na ludności cywilnej i jeńcach wojennych. Pomimo iż w wyniku zniszczeń spowodowanych wojną gospodarka ZSRR była w znacznej mierze zrujnowana[82] Związek Radziecki stał się po wojnie jednym z dwóch światowych supermocarstw. Armia Czerwona okupowała niemal wszystkie kraje Europy Wschodniej wraz ze wschodnią częścią Niemiec i Austrii. Prawie wszystkie zajęte przez Armię Czerwoną kraje stały się później satelitami ZSRR. W 1948 r. ZSRR stał się drugim po USA mocarstwem nuklearnym oraz zainicjował powstanie Układu Warszawskiego (1955) jako odpowiedzi na powstanie NATO (1949). Rozpoczął się okres rywalizacji pomiędzy USA i ZSRR o hegemonię nad światem nazywany zimną wojną.

Po śmierci Stalina, radziecki przywódca Nikita Chruszczow skrytykował system polityczny wprowadzony przez swojego poprzednika i rozpoczął proces destalinizacji. Zlikwidowano gułagi, zwolniono i zrehabilitowano miliony więźniów. W okresie rządów Chruszczowa nasilający się konflikt pomiędzy USA i ZSRR osiągnął apogeum po tym jak USA umieściły w Turcji a ZSRR na Kubie pociski balistyczne uzbrojone w głowice jądrowe[83]. W 1957 r. ZSRR wystrzelił pierwszego satelitę Sputnik 1, a w 1961 r. Jurij Gagarin został pierwszym człowiekiem w kosmosie okrążając Ziemię na pokładzie statku kosmicznego Wostok 1.

W 1964 r. władzę przejął Leonid Breżniew. W 1979 r. ZSRR rozpoczął interwencję w Afganistanie, która nie przyniosła oczekiwanych sukcesów. Sponsorowanie proradzieckich reżimów (m.in. Wietnam, Kuba), partii i ruchów komunistycznych na całym świecie oraz koszty wyścigu zbrojeń były wielkimi obciążeniami dla gospodarki radzieckiej, która przeżywała okres stagnacji. Kryzys gospodarczy i wojna w Afganistanie spowodowały odrodzenie ruchów religijnych i nacjonalistycznych w wielu regionach ZSRR.

W 1985 r. rządy objął Michaił Gorbaczow, który rozpoczął proces modernizacji kraju. Symbolami zmian stały się głasnost i pieriestrojka. Zbyt późno i nieudolnie przeprowadzane reformy nie doprowadziły do zatrzymania nasilającego się kryzysu gospodarczego i rozkładu państwa. 10 VII 1991 r. prezydentem RFSRR został Borys Jelcyn, który doprowadził do usunięcia komunistów z rządu ZSRR. 8 XII 1991 r. zawarto układ białowieski. Traktat ten głosił, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego i byt geopolityczny przestał istnieć, a na jego miejsce już suwerenne kraje powołują Wspólnotę Niepodległych Państw. Układ podpisali ze strony Rosji – Borys Jelcyn, Ukrainy – Leonid Krawczuk i Białorusi – Stanisław Szuszkiewicz.

Federacja Rosyjska[edytuj | edytuj kod]

Po 1990 r. doszło na Północnym Kaukazie do kilku konfliktów zbrojnych o podłożu narodowościowym. Konflikty te przybierały formę powstań islamskich skierowanych przeciwko siłom federalnym, jak i walk pomiędzy poszczególnymi grupami etnicznymi i klanami. Od kiedy separatyści czeczeńscy ogłosili 6 IX 1991 r. niepodległość dochodziło do walk partyzanckich (I wojna czeczeńska, II wojna czeczeńska) pomiędzy różnymi grupami rebeliantów czeczeńskich i wojskami rosyjskimi. Separatyści i islamiści czeczeńscy zorganizowali wiele ataków terrorystycznych skierowanych przeciwko cywilom, m.in. w teatrze w Moskwie i szkole w Biesłanie.

Wysoki deficyt budżetowy w 1997 r. i kryzys finansowy w Azji w 1998 r. doprowadziły do kryzysu ekonomicznego[84] i gwałtownego spadku PKB w Rosji[85]. 31 XII 1999 r. Borys Jelcyn zrezygnował z urzędu prezydenta przekazując władzę w ręce premiera Władimira Putina, który w 2000 r. wygrał wybory prezydenckie. Putin zyskał popularność dzięki opanowaniu sytuacji w Czeczenii, choć na Północnym Kaukazie nadal dochodzi do incydentów zbrojnych. Wysokie ceny ropy naftowej oraz początkowe osłabienie kursu rubla połączone z wysokim popytem na rynku krajowym, konsumpcją i inwestycjami doprowadziły do szybkiego wzrostu gospodarczego, poprawienia standardów życia w Rosji i częściowej odbudowy wpływów na arenie międzynarodowej. Liczne reformy wdrożone w okresie prezydentury Putina, zwłaszcza te wzmacniające struktury państwowe Rosji, zostały oznaczone przez niektóre państwa zachodnie jako „niedemokratyczne“[86]. Rządy Putina doprowadziły do przywrócenia porządku, stabilności i rozwoju gospodarczego, co zapewniło mu ogromną popularność w Rosji[87]. 7 III 2008 r. wybory prezydenckie w Rosji wygrał Dmitrij Miedwiediew, który dotychczas piastował funkcję premiera. 4 III 2012 r. wybory prezydenckie w Rosji wygrał ponownie Władimir Putin. Rosja dąży obecnie, razem z Kazachstanem i Białorusią, do ponowej reintegracji gospodarczej i politycznej obszaru postradzieckiego, czego przykładem jest m.in. powołanie Unii Celnej. Wyraźnym trednem w obecnej polityce jest odbudowanie strefy wpływów z okresu ZSSR jak również zaciśnięcie współpracy z państwami grupy BRIC (Brazylia, Rosja, Indie i Chiny).

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Współczesne monety rosyjskie
Sojuz TM-31 przygotowywany do misji na Międzynarodową Stację Kosmiczną; technologie rakietowe i kosmiczne w Rosji należą do najbardziej rozwiniętych na świecie
PKB na 1 mieszkańca w 2007 r.

     >$10'000

     >$7'500

     >$5'000

     >$2'500

     >$1'161

Ze względu na olbrzymie terytorium, liczbę ludności oraz ogromne zasoby naturalne Rosja należy do największych gospodarek świata. W 2012 r. pod względem całości PKB liczonego według parytetu siły nabywczej Rosja zajęła 6. miejsce na świecie[88], a w cenach bezwzględnych dziesiąte.

Waluta[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Rubel.

Walutą kraju jest rubel rosyjski (symbol – RUB), który znajduje się w obiegu niemal od początku historii Rosji. Wprowadzono go w XIII wieku w Republice Nowogrodzkiej jako odpowiednik grzywny srebra. Jako moneta pojawił się w 1654 r., a na stałe wszedł do obiegu od 1704 r., w wyniku reformy pieniężnej Piotra Wielkiego. Ostatnia reforma pieniężna miała miejsce w 1998 r. 29 VI 2006 r. kurs rubla został uwolniony i od tej pory jego wartość ustala rynek. Kurs rubla wobec dolara – 31,906 (2013), 27,1355 (2006), 9,7945 (1998). Kurs średni NBP: 1 RUB = 0,0883 PLN (stan na 4 II 2014)[89]. Obecnie w obiegu znajdują się banknoty o nominałach: 10, 50, 100, 500, 1000 i 5000 rubli, a także monety o nominałach: 1, 5, 10 i 50 kopiejek oraz 1, 2, 5 i 10 rubli.

Rosja dysponuje czwartymi największymi rezerwami walutowymi na świecie (po Chinach, Japonii i Arabii Saudyjskiej). W 2012 r. rezerwy w walutach zagranicznych i złocie sięgnęły 537,6 mld $[28]. Wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Rosji wyniosła w 2012 r. 497,8 mld $. Wartość bezpośrednich inwestycji rosyjskich poza granicami kraju wyniosła 454,9 mld $[28].

PKB, inflacja, bezrobocie[edytuj | edytuj kod]

Produkt krajowy brutto

  • 2012 rok: 2,486 biliona $
  • 2011 rok: 2,404 biliona $
  • 2010 rok: 2,305 biliona $

Dane odpowiadają wartości dolara w 2012 r.

PKB na 1 mieszkańca (PPP)

  • 2012 rok: 17 500 $
  • 2011 rok: 16 900 $
  • 2010 rok: 16 100 $

Dane odpowiadają wartości dolara w 2012 r.

Wzrost PKB

  • 2012 rok: 3,4%
  • 2011 rok: 4,3%
  • 2010 rok: 4,3%

Struktura PKB (2012)

Inflacja

  • 2012 rok: 5,1%
  • 2011 rok: 8,4%
  • 2010 rok: 6,9%

Bezrobocie

  • 2012 rok: 5,5%
  • 2011 rok: 6,6%
  • 2010 rok: 7,5%
  • Ludność poniżej granicy ubóstwa (2011): 12,7%

Źródło: CIA – The World Factbook

Handel zagraniczny[edytuj | edytuj kod]

Rosyjskimi towarami eksportowymi są: ropa naftowa, gaz ziemny, rudy żelaza i innych metali, drewno, węgiel kamienny, produkty rolnicze, stal i żelazo, broń, maszyny. Główne kierunki eksportu w 2012 r.: Holandia 14,4%, Chiny 6,4%, Włochy 5,3%, Niemcy 4,5%. Główni partnerzy importowi: Chiny 15,5%, Niemcy 9,5%, Ukraina 5,5%. W 2012 r. wartość eksportu (528 mld $) była 1,6 razy większa od importu (335,7 mld $)[28]. Według SIPRI, Rosja jest największym na świecie eksporterem ciężkiej broni konwencjonalnej[90]. Ropa, gaz, metale i drewno stanowią ok. 80% eksportu, co powoduje dużą wrażliwość rosyjskiej gospodarki na wahania światowych cen surowców[28].

Rosja na tle największych gospodarek świata, państw G8 i Polski w 2011 (mld USD)
Państwo PKB (PPP) Wzrost PKB (%) Eksport Import Dług zewnętrzny Dług publiczny (%) Rezerwy walutowe
USA 15290 1,7 1497,0 1903,0 14710,0 67,7 148,0
Chiny 11440 9,2 1904,0 1743,0 697,2 43,5 3236,0
Indie 4515 7,2 299,4 327,0 461,4 48,5 297,9
Japonia 4497 -0,7 788,0 808,4 2719,0 211,7 1259,0
Niemcy 3139 3,1 1408,0 1198,0 5624,0 81,8 238,9
Rosja 2414 4,3 520,9 322,5 519,4 8,3 498,6
Brazylia 2324 2,7 256,0 219,6 397,5 54,2 352,0
Wielka Brytania 2290 0,7 479,7 639,5 9836,0 86,3 94,5
Francja 2246 1,7 587,1 688,5 5633,0 84,7 171,9
Włochy 1871 0,4 458,4 556,4 2684,0 120,1 173,3
Kanada 1414 2,5 462,4 461,0 1181,0 87,4 65,8
Polska 781 4,4 193,9 208,0 320,0 56,7 97,8
Dodatkowe informacje można znaleźć na stronach:

1) Światowej Organizacji Handlu
2) UNDP
3) Banku Światowego
4) prezydenta Rosji
5) Federalnej Służby Statystyki Państwowej Rosji
6) Polskiej strony o Rosji
Źródło: The World Factbook

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Przemysł elektromaszynowy[edytuj | edytuj kod]

Amerykańscy komandosi uzbrojeni w rosyjskie Kałasznikowy – najpopularniejszy karabin na świecie[91]

Rosja jest obecnie drugim (po USA) eksporterem broni na świecie i największym na świecie eksporterem ciężkiej broni konwencjonalnej. Główne kierunki eksportu w latach 2005–2009 to: Chiny (35%), Indie (24%) i Algieria (11%)[92]. W 2004 r. rekordowa wartość rosyjskiego eksportu broni wyniosła ponad 6,2 mld $. Wiele eksportowanych przez ZSRR i Rosję konstrukcji, np. karabin AK-47, czołgi T-34, T-54/T-55, samoloty Ił-2, Jak-9, MiG-15 i MiG-21 oraz helikopter Mi-8 należy w swojej kategorii do najliczniej produkowanych maszyn na świecie.

Rosyjski przemysł lotniczy ma tradycje sięgające 1910 r. Igor Sikorski zaprojektował w Rosji pierwsze samoloty wielosilnikowe oraz wiele łodzi latających na potrzeby Carskich Sił Powietrznych. Do szybkiego rozwoju przemysłu lotniczego doszło w okresie radzieckim. Powstało wówczas wiele nowych koncernów lotniczych i biur konstruktorskich. Do najważniejszych należą: Tupolew (1922), Irkut (1932), Iljuszyn (1933), Jakowlew (1934), Mikojan i Guriewicz (1939) oraz Suchoj (1939). W 2004 r. koncerny te zostały połączone w Zjednoczoną Korporację Lotniczą.

Śmigłowiec szturmowy Ka-52 zaprojektowany w biurze konstrukcyjnym Kamowa
Samolot Ił-96 w służbie linii lotniczych Aerofłot
Zwycięzca Rajdu Dakar z 2006 r. jadący samochodem marki Kamaz

Pierwsze rosyjskie samochody marki Russo-Balt zostały wyprodukowane w latach 1909–1923. W 2003 r. firma była reaktywowana i ponownie rozpoczęła produkcję luksusowych pojazdów[93]. Czołową firmą rosyjską produkującą samochody jest GAZ, założony w 1929 r. Innymi firmami produkującymi obecnie samochody są ZiŁ (od 1916 r.), UAZ (od 1941 r.) i Łada (dawniej WAZ, od 1966 r.). W 2012 r. uruchomiono produkcję Jo-mobilu, pierwszego rosyjskiego samochodu hybrydowego, zasilanego prądem elektrycznym, gazem i benzyną. Do głównych producentów autobusów należą: PAZ (firma założona w 1930 r.), LiAZ (od 1933 r.) oraz KAwZ (od 1958 r.). Założony w 1969 r. Kamaz należy do największych rosyjskich producentów samochodów ciężarowych, a jego zakłady składają się z 9 fabryk[94]. W Rosji fabryki i montownie posiadają światowi producenci: GM, Ford, Volkswagen, Renault, PSA i Hyundai-Kia.

Nanotechnologie[edytuj | edytuj kod]

Rząd Władimira Putina w ramach dywersyfikacji rosyjskich badań nad wschodzącymi technologiami, przeznaczył 7 mld $ na program wspierający rozwój nanotechnologii[95]. W 2007 r., w ramach tego programu, 5 mld $ zostało zainwestowanych w Rosnanotech, korporację państwową nadzorującą i koordynującą badania w tej strefie. Inicjatywa rządowa została poddana krytyce, kiedy okazało się, że „Nanotech Program” otrzymał od państwa trzy razy większą pomoc niż cała reszta gałęzi naukowych razem wziętych[96]. Niezależnie od dotacji państwowych Michaił Prochorow, rosyjski magnat bankowy, wsparł sumą 17,5 mld $ grupę kapitałową inwestującą w nowe technologie, w tym alternatywne źródła energii i nanotechnologie.

Inne informacje[edytuj | edytuj kod]

Wyjątkowo wysokie ceny surowców w 2004 r. (np. cena ropy gatunku Ural w styczniu 2005 r. była prawie 2,5-krotnie wyższa niż trzy lata wcześniej) spowodowały wzrost dochodów budżetu. Powstała nadwyżka budżetowa (ponad 4% PKB; planowano 0,5%). Dzięki temu środki zgromadzone w Funduszu Stabilizacyjnym przekroczyły na koniec 2004 r. 18 mld $, co pozwoliło na przedterminową spłatę długu wobec Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Trwają rozmowy o przedterminowej spłacie długu wobec Klubu Paryskiego[97]. Od 2005 r. w przetargach o koncesje na wydobywanie nośników energii i metali strategicznych mogą uczestniczyć jedynie firmy, w których udział kapitału rosyjskiego wynosi przynajmniej 51%.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Kategoria Rosja Polska
Nadajniki telewizyjne 7 306 (1998) 40 (2006)
Rozgłośnie radiowe AM 323, FM ok. 1 500, fale krótkie 62 (2004) AM 14, FM 777, fale krótkie 1 (1998)
Liczba użytkowników internetu 40,8 mln (2009) 22,4 mln (2009)
Linie telefoniczne w użyciu 44,8 mln (2009) 9,5 mln (2009)
Telefony komórkowe 230,5 mln (2009) 44,5 mln (2009)
Porty lotnicze 1213 (2010) 129 (2010)
Linie kolejowe eksploatowane 87 157 km (2006) 22 314 km (2007)
Drogi i autostrady łącznie 982 000 km (2009) 423 997 km (2008)
Drogi wodne 102 000 km (2009) 3997 km (2009)
Flota handlowa 1097 statków (2010) 10 statków (2010)
Źródło:CIA – The World Factbook

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Mapa lokalizacyjna Rosji
Abakan
Abakan
Aczyńsk
Aczyńsk
Ałdan
Ałdan
Ałykiele
Ałykiele
Amderma
Amderma
Anadyr
Anadyr
Anapa
Anapa
Astrachań
Astrachań
Barnauł
Barnauł
NBC
NBC
BGO
BGO
Błagowieszczeńsk
Błagowieszczeńsk
Brack
Brack
Briańsk
Briańsk
UUA
UUA
Chabarowsk
Chabarowsk
HMA
HMA
Chatanga
Chatanga
CSY
CSY
CEK
CEK
Czerski
Czerski
Czokurdach
Czokurdach
Czyta
Czyta
Dikson
Dikson
Elista
Elista
GDZ
GDZ
GRV
GRV
Igarka
Igarka
Irkuck
Irkuck
IWA
IWA
IJK
IJK
Jakuck
Jakuck
Jekaterynburg
Jekaterynburg
Jenisejsk
Jenisejsk
JOK
JOK
Jużnosachalińsk
Jużnosachalińsk
Kaliningrad
Kaliningrad
KZN
KZN
KEJ
KEJ
Kireńsk
Kireńsk
KGP
KGP
Komsomolsk
Komsomolsk
Kotłas
Kotłas
KRR
KRR
KJA
KJA
Krasnokamiensk
Krasnokamiensk
Kurgan
Kurgan
URS
URS
Kyzył
Kyzył
Leńsk
Leńsk
LKP
LKP
Machaczkała
Machaczkała
Magadan
Magadan
MQF
MQF
Mineralne Wody
Mineralne Wody
Mirny
Mirny
DME
DME
SVO
SVO
VKO
VKO
Murmańsk
Murmańsk
Nadym
Nadym
BAL
BAL
Niagań
Niagań
NFG
NFG
Czulman
Czulman
NJC
NJC
GOJ
GOJ
NOJ
NOJ
NOZ
NOZ
Nowosybirsk
Nowosybirsk
NUX
NUX
Omsk
Omsk
Orenburg
Orenburg
Orsk
Orsk
Penza
Penza
PEE
PEE
Petersburg
Petersburg
Pietropawłowsk Kamczacki
Pietropawłowsk Kamczacki
Pietrozawodsk
Pietrozawodsk
KVX
KVX
Polarny
Polarny
Psków
Psków
ROV
ROV
Salechard
Salechard
KUF
KUF
SKX
SKX
Saratów
Saratów
AER
AER
OVS
OVS
Rybińsk
Rybińsk
STW
STW
SGC
SGC
Syktywkar
Syktywkar
Archangielsk
Archangielsk
TBW
TBW
Tiksi
Tiksi
Tiumeń
Tiumeń
Tomsk
Tomsk
Jarosław
Jarosław
Uchta
Uchta
Ufa
Ufa
ULY
ULY
Ułan Ude
Ułan Ude
URJ
URJ
Ust-Kamczack
Ust-Kamczack
OGZ
OGZ
Władywostok
Władywostok
Wołgograd
Wołgograd
VOZ
VOZ
Żygańsk
Żygańsk
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Rosji VKO - Moskwa-Wnukowo, SVO - Moskwa-Szeremietiewo, DME - Moskwa-Domodiedowo, BGO - Biełgorod, URS - Kursk, GOJ - Niżny Nowogród, VOZ - Woroneż, SKX - Sarańsk, ROV - Rostów nad Donem, AER - Soczi, GDZ - Gelendżyk, STW - Stawropol, KRR - Krasnodar, BAL - Nalczyk, OGZ - Władykaukaz, GRV - Grozny, LKP - Lipieck, NUX - Nowy Urengoj, NOZ - Nowokuźnieck, KJA - Krasnojarsk, KEJ - Kemerowo, MQF - Magnitogorsk, CEK - Czelabińsk, IWA - Iwanowo-Jużnyj, OVS - Sowietskij, NOJ - Nojabrsk, URJ - Uraj, HMA - Chanty-Mansyjsk, NFG - Nieftiejugansk, NJC - Niżniewartowsk, SGC - Surgut, KGP - Kogałym, UUA - Bugulma, KUF - Samara, PEE - Perm, NBC - Biegisziewo, ULY - Uljanowsk, KZN - Kazań, IJK - Iżewsk, KVX - Pobiediłowo, TBW - Tambow, CSY - Czeboksary, JOK - Joszkar-Oła

Flota handlowa i drogi wodne[edytuj | edytuj kod]

Flota handlowa Rosji w 2010 r. składała się z 1097 statków: 15 statków pasażerskich, 6 statków pasażerskich z możliwym załadunkiem towarowym, 634 statków towarowych, 236 tankowców naftowych, 34 tankowców naftowych z możliwym załadunkiem rud metali, 38 tankowców chemicznych, 4 tankowców specjalnych, 77 chłodniowców, 13 kontenerowców, 22 masowców, 2 gazowców oraz 11 rorowców. 145 statków znajduje się w posiadaniu innych państw (104 należy do Turcji, 12 do Ukrainy, 11 do Cypru, 9 do Włoch, 4 do Belgii i 4 do Szwajcarii). 443 statki są zarejestrowane zagranicą (108 w Liberii, 60 w Kambodży, 47 na Malcie, 47 na Cyprze, 39 w Panamie, 32 w Belize, 21 na Komorach, 15 na Saint Vincent i Grenadynach, 11 na Saint Kitts i Nevis, 7 w Gruzji, 6 w Sierra Leone, 6 na Wyspach Marshalla, 6 w Dominice, 5 w Mołdawii, 4 w Mongolii, 1 na Wyspach Cooka; miejsce zarejestrowania 19 statków jest nieznane)[28].

Do najważniejszych portów morskich i terminali należą: Azow, Kaliningrad, Kawkaz, Nachodka, Primorsk, Petersburg i Wostocznyj[28].

Łączna długość dróg wodnych w Rosji wynosi 102 000 km. Na odcinku 48 000 km gwarantowana jest głębokość zanurzenia. 72 000 km dróg wodnych przebiega w europejskiej części Rosji (połączenia z morzami: Azowskim, Bałtyckim, Białym, Czarnym i Kaspijskim)[28].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

W 2012 r. kraj ten odwiedziło 25,736 mln turystów (13,4% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 11,187 mld $[98].

Sankcje gospodarcze[edytuj | edytuj kod]

Po uzyskaniu niezawisłości w 1991 r. Rosja kilkukrotnie stawiała czoła sankcjom gospodarczym nałożonym przez niektóre kraje zachodnie. Po raz ostatni w 2014 r. w wyniku zaangażowania zbrojnego i politycznego Rosji w konflikt na Ukrainie, USA wraz z Unią Europejską wprowadziły różnego stopnia sankcje ekonomiczne. Amerykańska agencja ratingowa Standard and Poor obniżyła rating kredytowy Rosji na BBB-[99]. Część zagranicznych inwestorów wycofało w pierwszym kwartale 2014 r. z Rosji około 70 mld $, więcej niż w całym roku 2013[100]. Podobne sankcje zostały nałożone na Rosję wcześniej, w trakcie wojny w Osetii Południowej i Abchazji w 2008 r. Kolejne sankcje zostały wprowadzone przez Unię Europejską w związku ze wspieraniem separatystów i upadłą rosyjską firmą Jukos.

Środki masowego przekazu[edytuj | edytuj kod]

Wieża radiodyfuzyjna Władimira Szuchowa w Moskwie z 1920 r

W 2006 r. w Rosji działało ok. 3500 kanałów telewizyjnych i stacji radiowych[101]. W tym samym roku było zarejestrowanych 58 000 czasopism, 14 000 mediów elektronicznych oraz 5500 spółek transmisyjnych. W 2007 r. mniej niż 10% z ogółu mediów było własnością państwa[102] a udział koncernów zagranicznych w mediach rosyjskich stanowił ponad 50%[103]. Do najczęściej oglądanych stacji telewizyjnych należy państwowy Pierwyj kanał, TV Centr oraz Zwiezda. Wszechrosyjski Państwowy Koncern Telewizyjny i Radiowy zarządza kanałami: Rossija 1, Rossija 2 (sport), Rossija 24 (wiadomości) i Rossija K (kultura). Kolejną grupę kanałów tworzą telewizje należące do holdingu Gazprom-Media (NTV i TNT). Do prywatnych stacji telewizyjnych należą m.in. Piatyj kanał, CTC, Domasznij, TV-3, REN-TV, 2×2, RBC TV i Muz-TV. Oprócz różnych programów tematycznych są emitowane także obcojęzyczne serwisy informacyjne Russia Today (angielskojęzyczna) oraz Rusija Al-Jaum (arabskojęzyczna). Do największych rozgłośni radiowych należą: Radio Rossija, Radio Majak, Russkoje Radio i Głos Rosji. Do gazet o największych nakładach należą: „Komsomolskaja Prawda”, „Kommiersant”, „Moskowskij Komsomolec”, „Izwiestija”, „Rossijskaja Gazieta”, „Niezawisimaja Gazieta”, „Trud”, „Wiedomosti”, „Wriemia Nowostiej”, „Prawda” oraz angielskojęzyczne „The Moscow Times” i „Moskowskije Nowosti”. Najbardziej popularnym tygodnikiem są „Argumenty i Fakty”.

Media rosyjskie reprezentują obecnie niemal wszystkie opcje polityczne świata. Znaczna część mediów przedstawia informacje zgodnie z właściwym sobie przesłaniem ideowym lub propagandowym[104]. W Rosji funkcjonuje zarówno szereg mediów prywatnych, zagranicznych, jak i miejscowych mediów krytycznych wobec instytucji państwowych (np. kanał TV Dożd, radio Echo Moskwy, „Nowaja Gazieta”) oraz mediów państwowych, stanowiących oficjalną tubę rządową. Wiele organizacji politycznych dysponuje własnym zapleczem medialnym. Zawód dzienniakrza należy do niebezpiecznych w Rosji. Co roku średnio odnotowuje się zabójstwa kilkorga dziennikarzy, w które są zazwyczaj zaangażowane grupy mafijne, ekstremiści religijni lub polityczni, biznesmeni i urzędnicy na różnych szczeblach[105][106]. Wedłud raportu INSI z 2007 r., Federacja Rosyjska zajmowała wówczas drugie miejsce na świecie pod względem liczby dziennikarzy zabitych podczas pełnienia obowiązków służbowych, co było w znacznej mierze spowodowane działaniami zbrojnymi na Kaukazie Północnym[107].

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Korweta klasy Stiereguszczyj – pierwszy seryjnie produkowany okręt rosyjski od czasu rozpadu ZSRR i zarazem pierwszy, w którym na szeroką skalę zastosowano technologie stealth.
PAK FA – rosyjski samolot myśliwski V generacji opracowywany w biurze konstrukcyjnym Suchoja.

Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej zostały utworzone na bazie Armii Radzieckiej po rozwiązaniu ZSRR. 7 V 1992 r. na mocy ustawy prezydenta Borysa Jelcyna utworzone zostało rosyjskie Ministerstwo Obrony, któremu podlegają wszystkie rodzaje wojsk. Federacja Rosyjska należy do mocarstw nuklearnych.

Głównodowodzącym Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej jest prezydent Rosji (obecnie Władimir Putin), któremu podporządkowany jest Minister Obrony (obecnie Siergiej Szojgu). Wojska rosyjskie dzielą się na 6 rodzajów: Siły Powietrzne (sztab w Kubince), Wojska Lądowe (sztab w Moskwie), Marynarkę Wojenną (sztab w Moskwie), Strategiczne Wojska Rakietowe (sztab we Odincowie), Wojska Obrony Powietrzno-Kosmicznej (sztab w Bajkonurze) oraz Wojska Powietrznodesantowe.

Siły zbrojne podzielone są na 4 okręgi wojskowe, tj. Zachodni Okręg Wojskowy, Południowy, Centralny i Wschodni[108]. Szczególny status posiada utworzone w 2010 r. Zjednoczone Strategiczne Dowództwo Obrony Powietrzno-Kosmicznej. W skład marynarki wojennej wchodzą 4 Floty: Bałtycka (dowództwo w Bałtijsku), Północna (dowództwo w Siewieromorsku), Pacyfiku (dowództwo we Władywostoku) i Czarnomorska (dowództwo w Sewastopolu) oraz Flotylla Kaspijska (dowództwo w Astrachaniu).

Część rosyjskiej obrony przeciwlotniczej jest zintegrowana z obroną przeciwlotniczą Białorusi[109]. Poza granicami Rosji i Białorusi wojska rosyjskie stacjonują w Armenii (102 Baza Południowego OW), Abchazji (7 Baza Południowego OW), Osetii Południowej (4 Gwardyjska Baza Południowego OW), Tadżykistanie (201 Baza Centralnego OW), Naddniestrzu (Grupa Operacyjna Wojsk Rosyjskich w Mołdawii podległa Zachodniemu OW), na Ukrainie (Flota Czarnomorska i inne formacje), w Kazachstanie (Wojska Kosmiczne), Azerbejdżanie (Wojska Kosmiczne), Kirgistanie (999 Baza Lotnicza „Kant”) oraz w Syrii (baza marynarki wojennej w Tartus).

W 2010 r. wojsko rosyjskie liczyło 1,027 mln żołnierzy oraz 754 tys. rezerwistów[110]. Liczba ludności zdolna do służby wojskowej w 2007 r. wynosiła 50,2 mln osób[28]. Arsenał rosyjski liczy obecnie 2159 głowic nuklearnych, 442 aktywne nośniki głowic, ok. 4000 aktywnych samolotów i śmigłowców (833 w rezerwie), 6650 czołgów (16000 w rezerwie), 12400 pojazdów opancerzonych (12000 w rezerwie), 7550 dział samobieżnych (5200 w rezerwie), 900 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych (3600 w rezerwie) i 2600 moździerzy (6600 w rezerwie).

Wydatki na zbrojenia w 2009 r. wyniosły 61 mld $[111], czyli 3,4% ówczesnego PKB Rosji.

Języki urzędowe[edytuj | edytuj kod]

Zasięg występowania języka rosyjskiego.

     Język urzędowy

     Język używany

Językiem urzędowym Rosji jest język rosyjski – największy język z rodziny języków słowiańskich. Posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (według różnych źródeł) 250-300 mln. Oprócz samej Rosji język rosyjski jest także językiem urzędowym na Białorusi, w Kazachstanie, Kirgistanie, na Krymie, w Naddniestrzu, Gagauzji, Abchazji i Osetii Południowej. Jest jednym z sześciu języków oficjalnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej uproszczenia. Język literacki rozwinął się bezpośrednio z języka staroruskiego w XV w. i uległ kodyfikacji na przełomie wieku XVIII i XIX.

Zgodnie z art. 68 p. 2 rosyjskiej konstytucji republiki mogą wprowadzać na swoim terytorium dodatkowe języki urzędowe. Obecnie status języka urzędowego posiada oprócz rosyjskiego 27 innych języków: abazyński, adygejski, ałtajski, baszkirski, buriacki, czeczeński, czukocki, czuwaski, erzja, inguski, jakucki, jidysz, kabardyjski, kałmucki, karaczajo-bałkarski, chakaski, chantyjski, komi, mansyjski, maryjski, moksza, nieniecki, nogajski, osetyjski, tatarski, tuwiński i udmurcki[112][113][114]. Wyjątkowa sytuacja panuje w wieloetnicznym Dagestanie, gdzie obok rosyjskiego obowiązuje 13 dodatkowych języków urzędowych: agulski, awarski, azerski, cachurski, czeczeński, dargiński, kumycki, lakijski, lezgiński, nogajski, rutulski, tabasarański i tacki.

Poza językami oficjalnymi, na obszarach zwartego zamieszkiwania mniejszości narodowych, języki tych mniejszości mogą być wprowadzane jako języki z urzędowym statusem w dowolnym regionie Rosji[115].

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Rosja należy do krajów o najmniejszym odsetku analfabetów na świecie (0,6%)[28]. W Rosji działają obecnie 1304 uczelni (685 szkoły państwowe i 619 szkoły prywatne) i 48 państwowych uniwersytetów. W latach 2003–2004 liczba uczniów szkół wyższych wyniosła 5 947 500 (5 228 700 uczniów szkół państwowych i 718 800 uczniów szkół prywatnych)[116]. W rezultacie silnego nacisku państwa na promowanie nauk ścisłych oraz technologii w edukacji, matematyka, fizyka, chemia, medycyna, lotnictwo oraz astronautyka są w Rosji najlepiej rozwiniętymi dziedzinami nauki[117]. Konstytucja Rosji gwarantuje obywatelom bezpłatny dostęp do edukacji.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Literatura i filozofia[edytuj | edytuj kod]

Ewangeliarz Ostromira – drugi najstarszy zabytek piśmiennictwa ruskiego pochodzący z lat 1056–1057 – zbiory Rosyjskiej Biblioteki Narodowej
Bursztynowa Komnata w Carskim Siole – rekonstrukcja zniszczonego wnętrza z 2003 r.
Information icon.svg Osobny artykuł: literatura rosyjska.

Rosyjska literatura, powstała na przełomie X–XI w. w związku z rozwojem piśmiennictwa i kultury feudalnej Rusi. Jej fundamentem stała się ustna twórczość ludowa – tzw. byliny, skazy, pieśni, legendy i inne przejawy folkloru. W rozwoju staroruskiej literatury XI–XIV w. znaczną rolę odegrały integralne związki Rusi z Bizancjum i kulturą południowosłowiańską, skąd przeniesione zostały na Ruś m.in. wzorce literatury religijnej. W monastyrach i cerkwiach, m.in. w Ławrze Peczerskiej (1051), Troicko-Siergijewskiej (1337/1345) i Monasterze Cyrylo-Biełozierskim (1397), zaczęły się gromadzić literatury i sztuki, a one same po stuleciach przekształciły się w pomniki architektury. W XIII w., w wyniku rozbicia dzielnicowego Rusi kultura ruska zaczęła się rozwijać odmiennie w różnych dzielnicach kraju. Do najważniejszych zabytków literackich okresu staroruskiego należą m.in.: Ewangeliarz Ostromira (1056–1057), Ruska Prawda (XI w.), Powieść minionych lat autorstwa Nestora (1113), Słowo o wyprawie Igora (ok. 1186), Żywot Aleksandra Newskiego (XIII w.) oraz Zadońszczyzna autorstwa Sofoniusza (XIV w.).

W XV-wiecznej literaturze pojawia się temat zjednoczenia całości ziem ruskich pod berłem carów moskiewskich, podjęty m.in. w Opowieści o książętach włodzimierskich Pachomiusza Logofeta oraz w Teorii trzech Rzymów Filoteusza z Pskowa. Szczególne miejsce w literaturze tego okresu zajmuje Podróż za trzy morza (1466–1472) Atanazego Nikitina, pierwsze w całości świeckie dzieło literatury rosyjskiej. Najważniejszymi zabytkami literatury XVI-wiecznej są monumentalne, wielotomowe dzieła Wielkie Czytane Mineje oraz Latopis Nikonowski, które stały się oficjalnymi kronikami ówczesnej Rosji[118]. Literatura ruska i ruski język literacki rozwijały się również w Wielkim Księstwie Litewskim, gdzie ostatecznie zanikły w XVII w. ustępując literaturze polskiej i polskiemu językowi literackiemu. W XVII w. do najznaczniejszych pisarzy należeli Awwakum Pietrow, autor pierwszego dzieła autobiograficznego w jęzku rosyjskim, pdt. Żywot protopopa Awwakuma (1672–1673) oraz Symeon Połocki, twórca rosyjskiego wiersza sylabicznego. Z XVII w. pochodzi także Synopsis Kijowski (1674) Innocentego Gizela, uważany za pierwszy rosyjski podręcznik historii.

Dynamiczny rozwój literatury rosyjskiej nastąpił w okresie oświecenia pod koniec XVIII w. Utworzono nowe szkoły i uniwersytety zorganizowane na wzór nowożytno-europejski. Okres ten nazywany jest „brązowym” w literaturze rosyjskiej. Do najważniejszych pisarzy tego okresu należą m.in. Michaił Łomonosow, Aleksandr Radiszczew, Antioch Kantemir, Gawriła Dierżawin, Aleksandr Gribojedow oraz przedstawiciel preromantyzmu Iwan Kryłow.

Aleksander Puszkin – portret pędzla Wasilija Tropinina z 1827 r., Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie

Wiek XIX nazywany jest często „złotym” w literaturze rosyjskiej. W okresie tym pojawiły się liczne nowe prądy literackie i ideowe (m.in. romantyzm, realizm, socjalizm i anarchizm) w rezultacie czego powstały takie dzieła jak: Eugeniusz Oniegin (1833), Wojna i pokój (1865–1869) czy Zbrodnia i kara (1866). Do najważniejszych pisarzy tego okresu należą: Aleksander Puszkin, Michaił Lermontow, Taras Szewczenko (piszący także po ukraińsku), Iwan Turgieniew, Nikołaj Gogol, Fiodor Dostojewski, Lew Tołstoj, Michaił Sałtykow-Szczedrin, Nikołaj Niekrasow i Fiodor Tiutczew. Najważniejszymi filozofami tego okresu są: główny ideolog anarchizmu kolektywistycznego Michał Bakunin, ojcowie rosyjskiego socjalizmu Aleksandr Hercen i Wissarion Bielinski oraz okcydentalista Timofiej Granowski. W połowie XIX w. sformułowano w Rosji zasady słowianofilstwa. Do najważniejszych przedstawicieli tego kierunku należą: Iwan Kiriejewski, Piotr Czaadajew i Nikołaj Danilewski. W XIX wieku na bazie dialektów zachodnioruskich powstały nowe języki literackie: ukraiński i białoruski, które nawiązywały do tradycji ruskich z byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Okres od 1880 do 1917 r. jest nazywany „srebrnym”. W okresie tym w literaturze zaczyna dominować symbolizm (Andriej Bieły, Aleksandr Błok, Marina Cwietajewa). Wielu spośród symbolistów wyrażało poglądy dekadenckie (Dymitr Mereżkowski, Zinaida Gippius, Konstantin Balmont, Fiodor Sołogub i Walerij Briusow). Imażynistami byli Siergiej Jesienin i Anatolij Marienhof. Do akmeistów należeli m.in.: Nikołaj Gumilow, Osip Mandelsztam i Anna Achmatowa. Szczególne miejsce zajmuje twórczość Antona Czechowa. Do głównych filozofów tego okresu należeli: pozytywista Maksim Kowalewski, nihilista i anarchista Piotr Kropotkin oraz poczwennik Nikołaj Strachow. W 1915 r. w Petersburgu powstała rosyjska szkoła formalna, do której głównych działaczy należeli Wiktor Szkłowski i Boris Tomaszewski. Radykalni formaliści skupiali się także w Moskiewskim Kole Lingwistycznym, którego członkami byli m.in. Roman Jakobson i Nikołaj Trubecki. Uczeni ci działali później w Czechosłowacji i USA, gdzie przyczynili się do powstania Praskiego Koła Lingwistycznego oraz w zasadniczy sposób wpłynęli na rozwój strukturalizmu.

Od 1917 r. zaczyna dominować literatura o tematyce rewolucyjnej, z której następnie rozwinęła się rosyjska literatura radziecka. Pojawiły się liczne kierunki awangardowe i nowe prądy umysłowe. Do przedstawicieli internacjonalizmu należeli: Władimir Majakowski, Marc Chagall, Wasilij Kandinski czy Włodzimierz Lenin. Prekursorem ekspresjonizmu był Leonid Andriejew. Czołowymi futurystami byli: Aleksiej Kruczonych, Wadim Szerszeniewicz, Wielimir Chlebnikow i Władimir Majakowski. Na początku lat 40. w literaturze zaczął dominować socrealizm, który obowiązywał do końca lat 50. Do głównych przedstawicieli tego kierunku należeli Maksim Gorki i Michaił Szołochow. Innymi wpływowymi pisarzami okresu radzieckiego byli: symbolista Ilja Erenburg, mistrz krótkich form Izaak Babel, Michaił Bułhakow, Boris Pasternak, Andriej Wozniesienski i Vladimir Nabokov. Miano bardów rosyjskich zyskali sobie Bułat Okudżawa i Włodzimierz Wysocki.

W okresie radzieckim w znaczny sposób odstąpiono od tradycyjnych form kultury, usiłując zastąpić je nowymi, socjalistycznymi treściami. Począwszy od lat 80. widoczny jest powrót do starych tradycji ruskich przy czym jednocześnie nie próbuje się odrzucać dziedzictwa kulturowego okresu radzieckiego. Po zniesieniu cenzury (1985–1990) zaczęły być wydawane teksty do tej pory nieopublikowane w Rosji, m.in. utwory Aleksandra Sołżenicyna czy Wieniedikta Jerofiejewa. Do obecnie tworzących pisarzy należą m.in. Władimir Sorokin, Wiktor Pielewin, Siergiej Łukjanienko i Wiktor Jerofiejew.

Muzyka i balet[edytuj | edytuj kod]

Anna PawłowaUmierający łabędź

Podstawy muzyki rosyjskiej stanowi bogaty folklor muzyczny, którego historia sięga okresu Rusi Kijowskiej. Dynamiczny rozwój muzyki rosyjskiej nastąpił pod wpływem klasycyzmu na początku XIX w. Do najważniejszych kompozytorów tego okresu należy Michaił Glinka, który wraz ze swymi uczniami z tzw. „potężnej gromadki” (Aleksandr Borodin, Modest Musorgski, Nikołaj Rimski-Korsakow i inni) doprowadził do powstania rosyjskiej muzycznej szkoły narodowej. Do najsłynniejszych dzieł tego okresu należą opery: Życie za cara (1836), Borys Godunow (1868–1872) i Kniaź Igor (1869–1888). Istotnym wydarzeniem było założenie Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego (1859) przez Antona i Nikołaja Rubensteinów. Za najważniejszego kompozytora okresu romantyzmu uważa się powszechnie Piotra Czajkowskiego. Kontynuatorem tradycji romantycznych był m.in. XX-wieczny kompozytor Siergiej Rachmaninow.

Do najznaczniejszych kompozytorów w XX w. należeli m.in. Aleksandr Skriabin, Siergiej Rachmaninow, Igor Strawinski, Siergiej Prokofjew oraz Dmitrij Szostakowicz, autor VII Symfonii Leningradzkiej (1941). Do światowej sławy muzyków należą: skrzypkowie Dawid Ojstrach i Gidon Kremer, wiolonczelista i dyrygent Mstisław Rostropowicz, pianiści: Vladimir Horowitz, Swiatosław Richter i Emil Gilels oraz śpiewaczka operowa Galina Wiszniewska.

Rosyjski kompozytor Piotr Czajkowski skomponował najbardziej znane balety na świecie: Jezioro łabędzie (1875–1876), Dziadka do orzechów (1891–1892) i Śpiącą królewnę (1889). Na początku XX w. tancerze Anna Pawłowa i Wacław Niżyński wraz z impresariem Siergiejem Diagilewem i jego Ballets Russes położyli podwaliny pod taniec nowoczesny[119]. W okresie radzieckim kontynuowano tradycje sięgające XIX wieku[120]. Do największych gwiazd sceny radzieckiej należeli: Maja Plisiecka, Rudolf Nuriejew czy Michaił Barysznikow. Do najważniejszych światowych ośrodków baletu należą Teatr Wielki w Moskwie i Teatr Maryjski w Petersburgu.

Sztuki piękne[edytuj | edytuj kod]

Architektura miasta Rostów (2006)
Stacja Kijowska, metro w Moskwie
Information icon.svg Osobny artykuł: Sztuka Rosji.

X–XIII wiek[edytuj | edytuj kod]

Główną bazę sztuki rosyjskiej stanowiła kultura plemion południowo- i wschodniosłowiańskich, a także sztuka bizantyjska i grecka. W X w. rozpoczęto budowę pierwszych świątyń opartych na wzorcach bizantyjskich, ale noszących oryginalne cechy lokalne, zaczęła się rozbudowa miast (m.in. Nowogród Wielki, Suzdal, Jarosław) z twierdzą – kremlem, wokół którego mieścił się gród. Oprócz drewnianych budowli z silnymi wpływami budownictwa ludowego wznoszono także okazałe budowle kamienne. Do najznaczniejszych należą: niezachowana do naszych czasów Cerkiew Dziesięcinna w Kijowie (990-96), Sobór św. Sofii w Kijowie (1037), kreml nowogrodzki wraz z Soborem św. Sofii (989, przebudowa 1045-52) oraz sobór Przemienienia Pańskiego w Czernihowie (XI w.). W XII w. ukształtowało się kilka odrębnych szkół architektury i malarstwa, z czego na czołowej pozycji uplasowała się szkoła nowogrodzka. W okresie tym powstały bogato zdobione freskami cerkwie nowogrodzkie: Zwiastowania (1180), św. Jerzego (1180) i Spas-Neredica (1198). Inne szkoły – pskowska oraz włodzimiersko-suzdalska – zapoczątkowały wznoszenie budowli z białego kamienia, harmonijnie wpisanych w krajobraz. Do najokazalszych tego rodzaju budowli należą: cerkiew św. św. Borysa i Gleba w Kidekszy (1152), Sobór Spaso-Preobrażeński w Peresławie Zaleskim (1152), sobór Zaśnięcia Matki Bożej (1158-89), Złote Wrota (1158-64) i sobór św. Dymitra (1194-97) w Włodzimierzu, zamek kniazia Andrzeja Bogolubskiego (1158-65) i cerkiew Opieki Matki Bożej na Nerli (1165) w Bogolubowie, kreml suzdalski wraz z soborem Narodzenia Matki Bożej (1222-25, przebudowany w XVI w.) oraz sobór św. Jerzego w Juriewie-Polskim (1230-34).

XIV–XVI wiek[edytuj | edytuj kod]

Najazdy tatarskie zahamowały rozwój sztuki, ale już w XIV w. zaczęła się odradzać architektura na całej Rusi Północno-Wschodniej. W okresie tym powstały m.in. Monaster Daniłowski w Moskwie (1300) – obecnie jedna z rezydencji patriarchów Moskwy i Wszechrusi, Ławra Troicko-Siergijewska w Siergijew Posadzie (1337/1345), Monastyr Świętego Cyryla Biełozierskiego (1397), Monaster Terapontowski nieopodal Wołogdy (1398) oraz Monastyr Sołowiecki (1429).

W wyniku przeniesienia siedziby metropolity ruskiego oraz wielkiego księcia z Włodzimierza do Moskwy (1325–1328) miasto to stało się w XIV w. głównym ośrodkiem sztuki na Rusi. Założony w 1147 kreml moskiewski został w latach 1485–1495 rozbudowany według projektu włoskich architektów renesansowych Pietra Solariego i Marco Ruffo. Do najznaczniejszych obiektów w Moskwie z tego okresu należą: Plac Czerwony, Monaster Czudowski (1358), Monaster Wniebowstąpienia Pańskiego (1389), Sobór Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny (1326, przebudowa 1475–1479) architekta Aristotele’a Fioravantiego oraz Sobór Zwiastowania (XIV w., przebudowa 1484-89). W latach 1555–1560 architekci Barma i Postnik Jakowlew zbudowali Cerkiew Wasyla Błogosławionego na Placu Czerwonym.

Innymi ważnymi zabytkami są: Monastyr św. Eutymiusza w Suzdalu (większa część zabudowy z XVI w.), Monastyr Nowodziewiczy pod Moskwą (1524), Cerkiew Wniebowstąpienia w Kołomienskoje (1535), kreml w Kazaniu (większa część zabudowy z XVI w.) oraz Pogost Kiży na jeziorze Onega (XVI w.). Okres ten wiąże się również z twórczością malarską Teofana Greka, Andrieja Rublowa i Prochora z Gorodca. Cerkwie moskiewskie były często bogato zdobione freskami m.in. w Soborze Zwiastowania na kremlu (1405) oraz licznymi ikonami. Pod wpływem działalności Andrieja Rublowa ukształtowała się w XVI w. szkoła stroganowska – najwybitniejsza szkoła w ikonografii ruskiej.

XVII–XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Wasilij KandinskiFuga, olej na płótnie, 1914 – zbiory Fundacji Beyeler’a, Bazylea

W Rosji przez szereg stuleci działało wielu zagranicznych artystów, przede wszystkim: bizantyjskich, włoskich, niemieckich i francuskich. Wiele barokowych obiektów w Petersburgu zostało zaprojektowanych przez szwajcarskiego artystę Domenico Trezziniego. Innymi artystami zagranicznymi działającymi w Rosji byli Włosi: Bartolomeo Rastrelli, Antonio Rinaldi, Giacomo Quarenghi i Carlo Rossi, Francuzi: Étienne Falconet, Jean-Baptiste Vallin de la Mothe i Jean-Baptiste Le Blond, a także Andreas Schlüter. Wielu z nich postanowiło w Rosji osiąść na stałe i zostało nadwornymi artystami carów. Do najważniejszych zabytków tego okresu należą: historyczne centrum Petersburga oraz powiązane z nim obiekty w miejscowościach: Carskie Sioło, Peterhof, Pawłowsk, Strelna, Gatczyna, Oranienbaum, Ropsza, Pułkowo, Szlisselburg, Kronsztadt (XVIII–XX w.) – wszystkie na Liście światowego dziedzictwa UNESCO.

W 1757 r. została otwarta Akademia Sztuk Pięknych w Petersburgu, która nadała malarstwu rosyjskiemu rolę i status międzynarodowy. Do najwybitniejszych malarzy portretowych z Akademii należeli: Iwan Argunow, Fiodor Rokotow, Dymitr Lewicki i Władimir Borowikowski. W XIX w. zaczął dominować realizm, który w znaczny sposób wpłynął na kształt rosyjskiej tożsamości. Rosyjski pejzaż z rozległymi rzekami, lasami dziewiczymi i gajami brzozowymi wraz z pełnymi wigoru scenami rodzajowymi i ich żywiołowymi bohaterami stał się symbolem rosyjskości. Istotnym wydarzeniem w historii malarstwa było powołanie stowarzyszenia pieriedwieżników (1870), organizującego ruchome wystawy w różnych regionach Rosji. Członkami stowarzyszenia byli m.in. Wiktor Wasniecow, Ilja Riepin, Wasilij Surikow, Iwan Kramskoj, Izaak Lewitan i Iwan Szyszkin.

Awangarda rosyjska obejmowała szereg zjawisk i zróżnicowanych kierunków w ramach modernizmu, które dominowały w sztuce rosyjskiej w latach 1890–1932. Szczególne miejsce zajęły kierunki: secesja (Michaił Eisenstein, Michaił Wrubel, Aleksandr Benois), neoprymitywizm (Michaił Łarionow, Natalia Gonczarowa), abstrakcjonizm (Wasilij Kandinski), inżynieria strukturalna (Władimir Szuchow), konstruktywizm (Aleksandr Rodczenko, Iwan Leonidow, Władimir Tatlin, Konstantin Mielnikow), suprematyzm (Kazimierz Malewicz, El Lissitzky), kubizm, kubofuturyzm i rajonizm (Marc Chagall, Michaił Łarionow, Natalia Gonczarowa, Dawid Burluk, Aleksandra Ekster) oraz socrealizm (Wiera Muchina, Borys Jofan, Jewgienij Wuczeticz). Czołowym konceptualistą i przedstawicielem soc-artu (radziecka odmiana pop-artu) był Dmitrij Prigow. Neoprymitywiści rosyjscy utworzyli grupę artystyczną Walet karowy (1909) a kubofuturyści Ośli ogon (1910). Czołowi konstruktywiści współpracowali z Wchutiemasem.

Wielu rosyjskich artystów odniosło sukcesy zagranicą, m.in. malarze Wasilij Kandinski, Marc Chagall, Iwan Puni i rzeźbiarz Naum Gabo. Do najważniejszych rosyjskich muzeów sztuki należą: Ermitaż, Galeria Tretiakowska, Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu i Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie. Najbogatsze zbiory twórczości ludów pierwotnych posiada Muzeum Antropologii i Etnografii przy Akademii Sztuk w Petersburgu.

Film[edytuj | edytuj kod]

Kadr z filmu Ojciec Sergiusz z 1918 r. – w roli ojca Sergiusza Iwan Mozżuchin
Pancernik Potiomkin – radziecki plakat filmowy z 1926 r.
Information icon.svg Osobny artykuł: Film rosyjski.

Podczas kiedy na Zachodzie kino było przede wszystkim formą rekreacji i wypoczynku dla klasy pracującej, kinematografia rosyjska aż do wybuchu rewolucji w 1917 r. była rozrywką elity i była dostosowana do jej wymagań intelektualnych[121]. Pierwsze filmy zostały wyświetlone w Rosji przez braci Lumière w 1896 r. W tym samym roku powstaje w Rosji pierwszy film uwieczniający koronację cara Mikołaja II na Kremlu autorstwa Camille Cerfa. W 1897 r. pojawiają się pierwsze filmy produkcji rosyjskiej o charakterze dokumentalnym. Do najważniejszych filmów z okresu Rosji carskiej należą m.in. Stieńka Razin (1908), Obrona Sewastopola (1911) i Odejście wielkiego starca (1912).

Kino rosyjskie i później radzieckie stało się po rewolucji lutowej jednym z najbardziej innowacyjnych ruchów kulturalnych, w rezultacie czego powstały takie dzieła jak np. Ojciec Sergiusz (1918), Niezwykłe przygody Mister Westa w krainie bolszewików (1924), Pancernik Potiomkin (1925), Matka (1926), Październik: 10 dni, które wstrząsnęły światem (1928) i Człowiek z kamerą (1929)[122]. Radzieccy twórcy filmowi, przede wszystkim Siergiej Eisenstein i Andriej Tarkowski należeli do grona najbardziej innowacyjnych i wpływowych reżyserów. W 1919 r. aktor i reżyser Władimir Gardin otworzył w Moskwie Instytut Kinematografii – najstarszą uczelnię filmową na świecie. Za ojca radzieckiego kina można uważać Lwa Kuleszowa, reżysera i teoretyka sztuki, który w zasadniczy sposób wpłynął na powstanie Instytutu Kinematografii. Do jego uczniów należeli m.in. Wsiewołod Pudowkin i Siergiej Eisenstein. W atmosferze nadchodzącej wojny oraz w przeciągu II wojny światowej Eisenstein nakręcił dwa dramaty historyczne – Aleksander Newski (1938) oraz Iwan Groźny (1942–1946), mające głęboki wydźwięk polityczny. W 1922 r. Dziga Wiertow wraz z członkami grupy Kino-Oko ogłosił radykalny manifest, negujący rozrywkowe kino zachodnie przedstawiające wyidealizowany świat burżuazji oraz postulujący filmowanie zwykłych, prostych ludzi.

Od 1932 r. zaczyna dominować promowany przez władze socrealizm i zanika kino awangardowe. W okresie tym powstają takie dzieła jak: Czapajew (1934), Lecą żurawie (1957) czy Ballada o żołnierzu (1959). W latach 60. i 70. wielką popularność zyskały komedie Leonida Gajdaja, np. Operacja "Y", czyli przypadki Szurika (1965), Brylantowa ręka (1968) i Iwan Wasiljewicz zmienia zawód (1973). W 1969 r. Władimir Motyl nakręcił Białe słońce pustyni – pierwszy film z gatunku „ostern”. Film ten oglądany był przez radzieckich kosmonautów podczas lotów kosmicznych[123].

W przeciągu lat 80. i 90. pomimo zniesienia cenzury, kino rosyjskie przeżywało kryzys spowodowany drastycznymi cięciami w dotacjach państwowych. Na początku XXI w., wraz z polepszeniem się sytuacji gospodarczej w kraju, kino rosyjskie doznało odrodzenia. Poziom produkcji filmowej w Rosji w bardzo krótkim czasie osiągnął wyższy pułap od produkcji brytyjskiej lub niemieckiej[124]. Dochody z kinematografii wyniosły w 2007 roku 565 mln $, o 37% więcej niż o rok wcześniej[125]. Do najbardziej znanych filmów nakręconych po roku 1991 należą m.in. Spaleni słońcem (1994) i Dwunastu (2007) Nikity Michałkowa, Brat (1997) Aleksieja Bałabanowa, Rosyjska arka (2002) Aleksandra Sokurowa oraz 9 kompania (2005) Fiodora Bondarczuka.

Kuchnia[edytuj | edytuj kod]

Kuchnia rosyjska ze względu na różnorodność etniczną i kulturową kraju jest niezwykle bogata i różnorodna. Powstawała często w surowych warunkach klimatycznych a jej podstawy stanowią: ryby, drób, dziczyzna, grzyby, owoce leśne i miód. Ze względu na urodzaj żyta, pszenicy, jęczmienia i prosa na południu kraju, powstało w Rosji wiele rodzajów pieczywa, kwasu chlebowego, piwa i wódki. Głównymi składnikami zup i sosów o różnych smakach są potrawy sezonowe lub magazynowane oraz ryby i mięso. Za tradycyjne dania rosyjskie uważa się m.in. przepiórkę z pierogami, pielmieni, naleśniki, czarny kawior (podawany jako zakąska), wędzone, suszone lub surowe ryby (np. bieługa, jesiotr, tołpyga), paschę, barszcz, botwinę i wiele innych[121].

Święta państwowe[edytuj | edytuj kod]

Święta państwowe
Data Polska nazwa Oryginalna nazwa
1 stycznia5 stycznia Nowy Rok Новый год
7 stycznia prawosławne Boże Narodzenie Рождество Христово
23 lutego Dzień Obrońcy Ojczyzny День защитника Отечества
8 marca Międzynarodowy Dzień Kobiet Международный женский день
1 maja Święto Wiosny i Pracy Праздник весны и труда
9 maja Dzień Zwycięstwa День Победы
12 czerwca Dzień Rosji День России
4 listopada Dzień Jedności Narodowej День народного единства

Sport[edytuj | edytuj kod]

Ogień olimpijski w Soczi w dniu otwarcia Igrzysk.

Rosjanie zawsze odnosili wielkie sukcesy pod względem liczby utalentowanych sportowców i ilości zdobytych medali na igrzyskach olimpijskich oraz w innych zawodach międzynarodowych. W przeciągu istnienia ZSRR radzieccy olimpijczycy zdobyli największą liczbę medali na 14 spośród 18 olimpiad. Biorąc pod uwagę ten fakt można stwierdzić, iż Związek Radziecki był w owym czasie dominującą potęgą sportową. Począwszy od Olimpiady Letniej w 1952 r. sportowcy radzieccy zawsze byli w pierwszej trójce pod względem liczby zdobytych złotych medali. W 1980 r. Letnie Igrzyska Olimpijskie miały miejsce w Moskwie, a w 2014 r. Zimowe Igrzyska odbyły się w Soczi. 2 grudnia 2010 r. Komitet Wykonawczy FIFA powierzył Rosji organizację mistrzostw świata w piłce nożnej w 2018 r.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. CIA The World Factbook szacuje liczbę ludności Rosji w sierpniu 2012 na 142,51 mln.

Przypisy

  1. Robert Elgie: Semi-presidentialism outside Europe. London; New York: Routledge, 2007, s. 8, 9, tablica 1.1. ISBN 978-0-203-95429-4.
  2. Matthew Søberg Shugart: Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns (ang.). 2005. [dostęp 02.11.2012]. s. 21.
  3. Razem z Krymskim Okręgiem Federalnym Błąd w składni szablonu {{Cytuj stronę}}. Brak podanego tytułu cytowanej strony (parametr tytuł=|).
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  5. Internetowa wersja encyklopedii Britannica.
  6. Federacja Rosyjska: generalna charakterystyka (ang.). Federalna Służba Statystyczna. [dostęp 2011-02-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2003-10-21)].
  7. http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc
  8. Komisja Federacji Rosyjskiej przy UNESCO: panorama Rosji (ang.). UNESCO.ru. [dostęp 2011-02-05].
  9. Members of the Security Council (ang.). ONZ. [dostęp 2010-01-22].
  10. Oficjalna strona Komitetu WNP w Mińsku (ros.). WNP. [dostęp 2011-02-04].
  11. Oficjalna strona Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej (ros.). EaWG. [dostęp 2011-02-04].
  12. Oficjalna strona Szanghajskiej Organizacji Współpracy (ros.). SOW. [dostęp 2011-02-04].
  13. 13,0 13,1 Rut A. Agiejewa: Strany i narody: proischożdienije nazwanij. Moskwa: Nauka, 1990, s. 141-153. ISBN 5-02-002609-3.
  14. Ottův slovník naučný. T. 22. V Praze: Jan Otto, 1904, s. 129. (cz.)
  15. Aleksandr D. Niekipelow (red.): Nowaja rossijskaja enciklopedija. T. 1 (Rossija). Moskwa: Enciklopedija, 2004, s. 200. ISBN 5-94802-003-7.
  16. D. A. Maczinskij: Niektoryje problemy etnogeografii wostocznojewropejskich stiepiej wo II w. do n. e.– I w. n. e. // Archeologiczeskij sbornik Gosudarstwiennogo Ermitażje. T. 16. 1974, s. 122-133. (ros.)
  17. Porównaj z: Szymon Zimorowic, Roksolanki, to jest ruskie panny (Lwów, 1654).
  18. Wywód Macieja Stryjkowskiego.
  19. Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, 1927, s. 463, 469.
  20. 20,0 20,1 Ustawa Federacji Rosyjskiej o poprawce do Konstytucji Rosyjskiej z dnia 30 grudnia 2008 nr 6-ФКЗ «Об изменении срока полномочий Президента Российской Федерации и Государственной Думы» // Gazeta Rosyjska z 31 grudnia 2008.
  21. Lista członków Rady Federacji na witrynie Rady Federacji.
  22. Konstytucja Federacji Rosyjskiej art. 111 ust. 4.
  23. Federalna Ustawa od 06.10.1999 N 184-ФЗ. Część III, art. 7 (в). Witryna oficjalna Dumy.
  24. Ustawa Federalna od 11.12.2004 N 159-ФЗ. Oficjalna witryna Dumy.
  25. Reporters Sans Frontières – Press Freedom Index 2009.
  26. World Prison Population List. Roy Wamsley, King’s Kollege, październik 2006.
  27. Big Costs and Little Security. Władisław Inoziemcew, Moscow Times, 22 grudnia 2006.
  28. 28,00 28,01 28,02 28,03 28,04 28,05 28,06 28,07 28,08 28,09 28,10 28,11 Russia overview (ang.). W: The World Factbook [on-line]. CIA, 2011. [dostęp 6 marca 2012].
  29. Подписан Договор о принятии Республики Крым в Российскую Федерацию. Администрация Президента РФ.. [dostęp 2014-03-19].
  30. Договор между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов. Администрация Президента РФ.. [dostęp 2014-03-19].
  31. Федеральный закон «О ратификации Договора между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов», принятому Государственной Думой 20 марта 2014 года, одобренному Советом Федерации 21 марта 2014 года. Администрация Президента РФ, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  32. Федеральный конституционный закон «О принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов – Республики Крым и города федерального значения Севастополя», одобренному Государственной Думой 20 марта 2014 года, Советом Федерации 21 марта 2014 года. Администрация Президента РФ, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  33. Указ Президента Российской федерации «Об образовании Крымского федерального округа». Администрация Президента РФ, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-21].
  34. Tomtor: http://www.1sn.ru/12274.html Ojmiakon: http://planetyakutia.com/about-yakutia/events/0001407/.
  35. The Bear Understanding: The Presence and Meaning of the Bear in Shakespeare’s The Winter’s Tale.
  36. Ministerstwo zasobów naturalnych i ekologii Rosji. „Stan i wykorzystanie zasobów wodnych Rosji w 2009”.
  37. 37,0 37,1 Rocznik statystyczny Rosji 2010. Klimat i zasoby naturalne Rosji.
  38. Classification and Mapping of Climates of the Baykal Mountain-Basin System.
  39. Lidia V. Zablotskaya, Mikhail A. Zablotsky and Marina M. Zablotskaya, Origin of the hybrids of North American and European bison in the Caucasus Mountains. (Text presented in Russian at 2nd Conference of Bison Specialist Group, SSC/IUCN in Sochi, on 26–30 September 1988, and translated into English in 1990, but never published.).
  40. Приокско-Террасный государственный природный биосферный заповедник.
  41. Dane na podstawie publikacji Federalnej Służby Statystycznej oraz demoscope.ru.[1][2][3].
  42. Anatoli Vichnevski. Les enjeux de la crise démographique en Russie / The Challenges of Russia’s Demographic Crisis. „Russie.NEI.Visions”. N° 41, juin 2009. Paris: IFRI (fr.). 
  43. Dane Rostatu na 1 stycznia 2010.
  44. 44,0 44,1 Federalna Służba Statystyczna. Demografia Rosji w 2010 r.
  45. Dane o Rosji na stronie Światowej Organizacji Zdrowia, dostęp 2009-03-29, 1:40. Dodatkowe informacje można znaleźć w Highlights on health in the Russian Federation 2005 (dane w formacie PDF).
  46. 46,0 46,1 46,2 46,3 46,4 Federalna Służba Statystyczna. Ruch naturalny ludności Rosji w 2010 r.
  47. Federalna Służba Statystyczna. Umieralność noworodków w Rosji w 2010 r.
  48. www3.who.int.
  49. Wyniki zbiorcze spisu ludności Rosji w 2002 r. Struktura narodowościowa (dane w formacie XLS). Dostępne w Internecie, dostęp 2008-07-20, 23:12. Łącznie dane wymieniają 142 zadeklarowane nazwane w spisie narodowości, pozycję „Inne narodowości” oraz grupę osób (1%), które nie podały swojej narodowości.
  50. Określenie „Małorusini” występuje także w polskiej literaturze, m.in. patrz: Jerzy Hawryluk, „Pisali jak chcieli” – spisy ludności w II Rzeczypospolitej, Ukraińskie Pismo Podlasia „Nad Buhom i Narwoju”, nr 2 (60), 2002 r., dostępne w Internecie, dostęp 2008-03-03, 18:12; Grzegorz Rąkowski, Polska egzotyczna – przewodnik, Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, Pruszków 1994, s. 352-356, dostępne w Internecie, dostęp 2008-03-03, 18:12; Aleksander Wysocki, Zarys problemu świadomości narodowej rdzennych mieszkańców województwa poleskiego w świetle dokumentów Centralnego Archiwum Wojskowego, Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej, nr 27, 2005 r., dostęp 2008-03-03, 18:12.
  51. Tolkowyj slowar „Russkije” (ros.). Rosyjskie Muzeum Etnograficzne. [dostęp 2011-02-17].
  52. Etnograficzeskije gruppy russkogo naroda (ros.). Instytut Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk. [dostęp 2011-02-17].]
  53. Zgodnie z rosyjskim spisem powszechnym z 2002 r. zaliczani do narodu rosyjskiego.
  54. The Cambridge Companion to Atheism, strony 51-52 (Cambridge University Press, 2007).
  55. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-24].
  56. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-24].
  57. Сведения о религиозных организациях, зарегистрированных в Российской Федерации По данным Федеральной регистрационной службы (ros.). grudzień 2006. [dostęp 20 marca 2009].
  58. St Maximus, Metropolitan of Kiev.
  59. Rosyjska Cerkiew prawosławna w liczbach na forum www.znak.org.pl.
  60. Michael Mainville: Russia has a Muslim dilemma. November 19, 2006. [dostęp 2007-12-27].
  61. 61,0 61,1 The Pew Forum for Relifion&Public Life. The Future of the Global Muslim Population: Projections for 2010–2030.>.
  62. Марийская Традиционная Религия » Mari-el.name – Марий Эл увер, статьи, город Йошкар-Ола, марийские шрифты.
  63. W 517 r. n.e. bizantyjscy kronikarze odnotowali, że Słowianie przekroczyli Dunaj od strony Niziny Czarnomorskiej. Jest to pierwszy niepodważalny dowód obecności słowiańskiej w Europie i pozwala wnioskować, że dorzecze Dniepru było zasiedlone już w V w. Porównaj z: Zdeněk Váňa, Świat dawnych Słowian (Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985).
  64. Gocha R. Tsetskhladze: The Greek Colonisation of the Black Sea Area: Historical Interpretation of Archaeology. p. 48: F. Steiner, 1998. ISBN 3515073027.
  65. Golden, „conversion” 141-145, 161; Brook passim; Graetz 139; Rossman 82; Pinkus, Benjamin. The Jews of the Soviet Union: The History of a National Minority, Cambridge University Press, 1988, s. 2. While anti-Jewish persecutions are known to have occurred in Byzantium, scholars differ on their specific extent, nature and consistency. E.g., Angold, Michael. Church and Society in Byzantium Under the Comneni, 1081-1261, Cambridge University Press, 1995, s. 508; Gil, Moshe. A History of Palestine, 634–1099, Cambridge University Press, 1992, s. 9; Haldon, John F. Byzantium in the Seventh Century: The Transformation of a Culture, Cambridge University Press, 1990, 345. ISBN 0-521-31917-X. See also Scharf 97-99; Whittow, Mark. The Making of Byzantium, 600–1025, University of California Press, 1996, s. 44; Bowman, Stephen B., Ankori, Zvi The Jews of Byzantium 1204–1453 Bloch Pub Co (December 2001); Starr, Joshua, The Jews in the Byzantine Empire 641–1204 Burt Franklin (1970); R. Jenkins „Byzantium”; Ostrogorski 161; Cohen 112; Norwich 89; Geanakoplos 268; The Oxford History of Byzantium 13.; Browning 54; Cameron 272-274.
  66. E.g., Brook; Dunlop; Golden, Khazar Studies passim; Christian 282-300.
  67. Powieść minionych lat – latopis ruski Nestora.
  68. Podział z 1054 r. na podstawie Ottove encyklopedie.
  69. V. Spečiūnas. Lietuvos valdovai (XIII–XVIII a.): enciklopedinis žinynas. Wilno, 2004. s. 15-78.
  70. Encyclopedia Lituanica. Boston, 1970–1978, Vol.5, s. 395.
  71. Historians disagree on exact dating: Maciej Stryjkowski provided 1320/21, Aleksandr Ivanovich Rogov argues for 1322, C. S. Rowell for 1323, Feliks Shabul’do for 1324, Romas Batūra for 1325.
  72. Rowell, S. C. (2000). „Baltic Europe”. in Michael Jones. The New Cambridge Medieval History c.1300 – c.1415. VI. Cambridge University Press. p. 707. ISBN 0-521-36290-3. http://books.google.com/books?id=LOS1c0w91AcC&pg=RA1-PA707&as_brr=3.
  73. Rowell, S. C. (1994). Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345. Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series. Cambridge University Press. s. 97. ISBN 978-0-521-45011-9.
  74. „В некотором царстве, в некотором государстве...” Sigurd Shmidt, doktor nauk historycznych, członek RAN, Czasopismo „Rodina”, Nr 12/2004.
  75. Bakhrushin S.V. i Skazkin S.D., ИСТОРИЯ ДИПЛОМАТИИ ОТ ДРЕВНЕГО МИРА ДО НАШИХ ДНЕЙ. Sekcja 3, Rozdział 2, XVI wiek.
  76. Liczba uwzględnia mieszkańców Polski, Finlandii, Litwy, Łotwy, Estonii, Besarabii i innych obszarów utraconych przez Rosję w wyniku I wojny światowej. Porównaj z: Andrzej Witkowicz, Wokół terroru białego i czerwonego 1917–1923 (Warszawa: Biblioteka Le Monde diplomatique, Książka i Prasa, 2008, s. 149).
  77. Ogólna liczba terroru stalinowskiego (lata 1924–1953) wynosi 11-13 mln zabitych i zmarłych w tym 1 mln ofiar nie będących obywatelami ZSRR. 7-9 mln zgonów było spowodowanych głodem i epidemiami. Porównaj z: Andrzej Witkowicz: Wokół terroru białego i czerwonego 1917–1923. (Warszawa: Biblioteka Le Monde diplomatique, Książka i Prasa, 2008, s. 445).
  78. World War II. Encyclopædia Britannica. [dostęp 2008-03-09].
  79. The Allies' first decisive successes > Stalingrad and the German retreat, summer 1942 – February 1943. Encyclopedia Britannica. [dostęp 2008-03-12].
  80. 80,0 80,1 Vadim Erlikman: Poteri narodonaseleniia v XX veke: spravochnik. 2004. Note: Estimates for Soviet World War II casualties vary between sources. ISBN 5-93165-107-1.
  81. Liczbę tę jako najmniejszą możliwą podaje Andrzej Witkowicz w: Wokół terroru białego i czerwonego 1917–1923. (Warszawa: Biblioteka Le Monde diplomatique, Książka i Prasa, 2008, s. 476).
  82. Reconstruction and Cold War. Library of Congress. [dostęp 2007-12-27].
  83. Great Escapes from the Gulag. TIME. [dostęp 2008-08-01].
  84. Anders Aslund: Russia’s Capitalist Revolution. [dostęp 2008-03-28].
  85. Russian Federation. [dostęp 2008-02-24].
  86. Daniel Treisman: Is Russia’s Experiment with Democracy Over?. [dostęp 2007-12-31].
  87. Norman Stone: No wonder they like Putin. [dostęp 2007-12-31].
  88. http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc
  89. Serwis Ekonomiczny RP.
  90. Główni eksporterzy broni.
  91. Phillip Killicoat (Department of Economics, Oxford University) WEAPONOMICS: THE GLOBAL MARKET FOR ASSAULT RIFLES. World Bank Policy Research Working Paper 4202, April 2007. Retrieved on 20 May 2012.
  92. Trends in International Arms Transfer 2009.
  93. Oficjalna strona przedsiębiorstwa Russo-Balt.
  94. Oficjalna strona firmy Kamaz.
  95. Nanotechnology state investment until 2015.
  96. Russia Bids to Become a Tech Tiger.
  97. Bank Światowy, pdf.
  98. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 8.
  99. http://biznes.newsweek.pl/standard-and-poor-s-obniza-rating-rosji-do-bbb-newsweek-pl,artykuly,284753,1.html
  100. http://biznes.newsweek.pl/standard-and-poor-s-obniza-rating-rosji-do-bbb-newsweek-pl,artykuly,284753,1.html
  101. Interwiew z NBC Channel. 12 lipca 2006.
  102. Worldwide Press Freedom Index 2007.
  103. Russia as friend, not foe, By Nicolai N Petro.
  104. Svetlana Pasti. Two Generations of Contemporary Russian Journalists. „European Journal of Communication (ang.)”. 20 (1), s. 89-115, 2005 (ang.). 
  105. Панфилов: убийства журналистов не остановить, пока убийц не наказывают // РИА Новости 09:13 15.12.2009
  106. Олег Панфилов: Все нападения на журналистов в России, связанные с их деятельностью, – политические // Информационный портал Лениздат.ру 7 сентября 2009 15:29
  107. http://journalists-in-russia.org/journalists/index/federaldistrictplus:Chechnya
  108. Указ Президента РФ от 20.09.2010 № 1144 «О военно-административном делении Российской Федерации».
  109. Russia, Belarus to sign agreement on joint air defense system, GlobalSecurity.org, 2006.
  110. IISS Military Balance 2010, s. 222.
  111. SIPRI Publications.
  112. Języki europejskiej części Rosji.
  113. Języki azjatyckiej części Rosji.
  114. Minority languages of Russia on the Net.
  115. Закон РФ от 25 октября 1991 г. N 1807-I „О языках народов Российской Федерации”.
  116. Bologna Process International Reports: Russia.
  117. U.S. Department of State. Dane z 2008.01.02.
  118. Zbigniew Barański i Antoni Semczuk (red.), Literatura rosyjska w zarysie, część I, s. 62-63 (Warszawa: PWN, 1972).
  119. Lynn Garafola: Diaghilev’s Ballets Russes. Oxford University Press, s. 576. ISBN 0195057015.
  120. Kathryn Karrh Cashin: Alexander Pushkin’s Influence on Russian Ballet – Chapter Five: Pushkin, Soviet Ballet, and Afterward. [dostęp 2007-12-27].
  121. 121,0 121,1 History of the motion picture: The Soviet Union. Encyclopædia Britannica. [dostęp 2008-01-07].
  122. Russia::Motion pictures. Encyclopædia Britannica, 2007. [dostęp 2007-12-27].
  123. White Sun of the Desert / Beloe solntse pustyni. Film Society of Lincoln Center. [dostęp 2008-01-18].
  124. Zygmunt Dzieciolowski: Kinoeye: Russia’s reviving film industry. [dostęp 2007-12-27].
  125. Russian Entertainment & Media Industry worth $27,9 bn by 2011. PricewaterhouseCoopers. [dostęp 2007-12-27].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Nikołaj Karamzin: Historya państwa rossyiskiego M. Karamzina. Wyd. 1. T. 1-13. Warszawa: u Zawadzkiego i Węckiego, 1824-1830.
  • Nicholas Riasanovsky: Historia Rosji. Wyd. 1. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009. ISBN 9788323326151.
  • Andrzej de Lazari: Dusza polska i rosyjska: (od Adama Mickiewicza i Aleksandra Puszkina do Czesława Miłosza i Aleksandra Sołżenicyna): materiały do „katalogu” wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan. Wyd. 1. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2004. ISBN 8391804631.
  • Piotr Eberhardt: Geografia ludności Rosji. Wyd. 1. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2002. ISBN 8301137207.
  • Grzegorz Ziętala: Geografia gospodarcza Rosji. Wyd. 1. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2006. ISBN 8373382282.
  • Marian Jakóbiec (red.): Historia literatury rosyjskiej: praca zbiorowa. Wyd. 2 zmienione. T. 1-2. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1976.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Rosji