Ferdynand Ossendowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ferdynand Antoni Ossendowski
Ferdynand Ossendowski.jpg
Ferdynand Antoni Ossendowski
Data i miejsce urodzenia 27 maja 1876, Lucyn
Data i miejsce śmierci 3 stycznia 1945, Żółwin
Narodowość polska
Dziedzina sztuki literatura
Ważne dzieła Lenin
Cień Ponurego Wschodu: (za kulisami życia rosyjskiego)
Zwierzęta, ludzie, bogowie (Przez kraj ludzi, bogów i zwierząt)
Odznaczenia
Złoty „Wawrzyn Akademicki”
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Ferdynand Antoni Ossendowski w Wikicytatach
Ferdynand Antoni Ossendowski
Lis
Lis
Rodzina Ossendowscy
Rodzice Marcin Ossendowski
Wiktoria Bortkiewicz
Grób pisarza na cmentarzu w Milanówku

Ferdynand Antoni Ossendowski (ur. 27 maja 1876 w Lucynie w Inflantach Polskich, zm. 3 stycznia 1945 w Żółwinie)[1] – polski pisarz, dziennikarz, podróżnik, antykomunista, nauczyciel akademicki, członek Akademii Francuskiej, działacz polityczny, naukowy i społeczny.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Syn lekarza Marcina Ossendowskiego i Wiktorii z domu Bortkiewicz. Rodzina miała korzenie tatarskie, szlacheckie, herbu Lis[2]. Po urodzeniu się siostry Ferdynanda rodzina Ossendowskich przeniosła się do guberni pskowskiej, skąd pochodził ojciec, a w 1884 r. przeprowadziła się do Kamieńca Podolskiego. Tam młody Ossendowski zaczął uczęszczać do rosyjskiego gimnazjum, które ukończył – po kolejnej przeprowadzce – w Petersburgu. W tym czasie zmarł ojciec Ferdynanda. Rodzinę utrzymywała matka udzielając lekcji muzyki, zaś młody Ossendowski pomagał jej udzielając korepetycji[3].

Po ukończeniu szkoły studiował nauki matematyczno-przyrodnicze w Petersburgu, gdzie został asystentem znanego przyrodnika, prof. Szczepana Zalewskiego. W tym czasie wziął udział w wyprawach naukowych na Kaukaz, nad Dniestr, nad Jenisej i w okolice jeziora Bajkał. Dotarł również do Chin, Japonii, na Sumatrę i do Indii. Wrażenia z Indii były podłożem dla jego pierwszej powieści pt. Chmury nad Gangesem.

Z powodu udziału w zamieszkach studenckich w 1899 r. musiał opuścić Rosję. Wyjechał do Paryża, gdzie studiował fizykę i chemię u prof. Marcellina Berthelota na Sorbonie. Tu także miał okazję poznać Marię Skłodowską-Curie[3].

Po powrocie do Rosji został docentem Uniwersytetu Technicznego w Tomsku. Nie pozostał jednak długo na uczelni, by poświęcić się karierze naukowej; jego pasją były podróże. W 1905 roku, po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej, został wysłany do Mandżurii, gdzie prowadził badania geologiczne w poszukiwaniu surowców niezbędnych dla armii. Za organizowanie w Harbinie protestów przeciw rosyjskim represjom w Królestwie Kongresowym został aresztowany i skazany na karę śmierci. Dzięki wyjątkowemu szczęściu uniknął wykonania wyroku i uzyskał jego nadzwyczajne złagodzenie. Wkrótce potem został wybrany przewodniczącym Rewolucyjnego Komitetu Naczelnego, który przez pewien czas sprawował władzę w Mandżurii. W wyniku procesu, który potem wytoczono jego członkom, Ossendowski został skazany na półtora roku twierdzy. Odzyskał wolność w 1908 roku. Wydana w 1911 r. książka pt. W Ludskoj Pyli („W ludzkim pyle”), poświęcona więziennym doświadczeniom Ossendowskiego, zyskała przychylną ocenę m.in. Lwa Tołstoja[3]. W tym czasie nawiązał współpracę z wieloma rosyjskimi gazetami. Gdy w 1909 r. zaczął wychodzić w Petersburgu polskojęzyczny „Dziennik Petersburski”, został jego korespondentem, a następnie redaktorem.

W 1918 r. opuścił zrewolucjonizowany Petersburg i wyjechał do Omska. W czasie wojny domowej w Rosji czynnie współpracował z dowództwem Białych; był m.in. doradcą admirała Kołczaka. Przekazał na Zachód tzw. dokumenty Sissona, które wykazywały, że Lenin był agentem wywiadu niemieckiego, a działalność partii bolszewickiej finansowana była za niemieckie pieniądze. Choć niektóre źródła uważają te dokumenty za sfałszowane[4], to fakt pomocy udzielonej Leninowi przez Niemieckie Naczelne Dowództwo jest pewny[5].

Powszechnie znany ze swojej antykomunistycznej postawy po upadku Kołczaka był poszukiwany przez bolszewicką policję polityczną (CzeKa). Dzięki niezwykłym zdolnościom przystosowawczym (m.in. znał biegle 7 języków obcych, w tym chiński i mongolski), udało mu się przedostać z kontrolowanej przez bolszewików Rosji do Mongolii. W jej stolicy Urdze został doradcą barona Ungerna walczącego przy pomocy zorganizowanej przez siebie Azjatyckiej Dywizji Konnej z bolszewikami. Dane na temat roli, jaką Ossendowski odegrał w Mongolii, są okryte tajemnicą; była ona niewątpliwie dość istotna, sam jednak mówił na ten temat niechętnie. Istnieje teza, jakoby Ossendowski stał się depozytariuszem wiedzy o ogromnym skarbie, ukrytym przez „Krwawego Barona” Ungerna gdzieś w mongolskich stepach, a który miałby posłużyć do sfinansowania kolejnej wojny z komunistami[6].

Ossendowskiemu światową sławę przyniosła książka: „Zwierzęta, ludzie, bogowie”, która na przełomie 1920 i 1921 r. ukazała się w Nowym Jorku, w 1922 r. w Londynie, a w 1923 r. w Warszawie. Łącznie osiągnęła ona rekordową liczbę dziewiętnastu tłumaczeń na języki obce. Ossendowski opisał w niej wspomnienia z ucieczki z Rosji ogarniętej chaosem rewolucji. Opis obejmuje ucieczkę z Krasnojarska opanowanego przez bolszewików, zimę w tajdze, przeprawę do Mongolii i pobyt w niej u boku barona Ungerna.

Do Polski powrócił w roku 1922. W okresie międzywojennym zajmował się działalnością literacką, publikując wiele powieści, przeważnie w stylu „romansu podróżniczego”. Ukazało się 77 książek pisarza, które wydano również w 150 przekładach na 20 języków[7]. Przez pewien czas należał do piątki najbardziej poczytnych pisarzy na świecie, a jego książki porównywano z dziełami Kiplinga, Londona czy Maya. W latach międzywojennych łączny nakład książek „polskiego Karola Maya” sięgnął 80 mln egzemplarzy[6]. Gdy chodzi o przekłady na języki obce, Ossendowski zajął wówczas drugie miejsce po Henryku Sienkiewiczu i do dziś nikomu nie udało się go w tej kategorii pobić[3].

W 1936 został odznaczony Złotym Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Literatury „za zasługi na polu literatury podróżniczej”[8].

Pod koniec okupacji, w lutym 1943, wstąpił do konspiracyjnego Stronnictwa Narodowego. Zmarł w Żółwinie w 1945 roku, tuż przed wkroczeniem Armii Czerwonej, pochowany na cmentarzu w Milanówku. Nigdy nie ujawnił żadnych szczegółów swojej działalności polityczno-wywiadowczej. Archiwum zostało skrupulatnie zniszczone przed jego śmiercią.

Ze względu na treść jego książki Lenin, fabularyzowanej biografii przywódcy rewolucji październikowej, niezwykle ostrej krytyki rewolucji i komunizmu, po zajęciu Polski przez Rosjan grób Ossendowskiego był pilnie poszukiwany. Po jego znalezieniu ekshumowano zwłoki, gdyż NKWD chciało się upewnić, czy osobisty wróg Lenina na pewno nie żyje[1][9][10][11]. Inna interpretacja tego faktu zakłada, że NKWD-ziści szukali przy zwłokach pisarza jakiejś informacji lub wskazówki co do miejsca ukrycia skarbu barona Ungerna[6].

Pamięć o pisarzu[edytuj | edytuj kod]

tablica upamiętniająca pisarza na domu przy ul. Grójeckiej 27 w Warszawie[9]

Po wojnie skazany na zapomnienie, umieszczony w zapisie cenzorskim.”[12] Wszystkie jego utwory objęte cenzurą w 1951 roku podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[13]. Dopiero od roku 1989 jego prace mogą być w Polsce oficjalnie wydawane.

W 2004 władze Milanówka sfinansowały nowy nagrobek pisarza na miejscowym cmentarzu, jego imię nosi jeden z miejskich skwerów[7]. W 2006 wmurowano pamiątkową tablicę na domu przy ulicy Grójeckiej 27 na warszawskiej Ochocie, gdzie pisarz mieszkał w czasie wojny; wskutek protestów wspólnoty mieszkańców, usunięto z tablicy napis „antykomunista”[9]. W 2009 r. odsłonięto pamiątkową tablicę na domu pisarza w Nieszawie[14]. W Michalinie (dzielnica miasta Józefów) powstaje Muzeum Podróżników Polskich zawierające ekspozycję o podróżach pisarza[15].

Odwołania w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Bohaterowie książki Kornela Makuszyńskiego „Awantury i wybryki małej małpki Fiki-Miki” znajdują w piaskach pustyni głowę, która okazuje się zakopanym „profesorem Ossendowskim” („Odkopali go czym prędzej, do murzyńskiej wiodą wioski, a tam krzyczą – Niech nam żyje pan profesor Ossendowski”).

W powieści Piotra Gibowskiego Asymetria. Rosyjska ruletka jednym z bohaterów jest Ferdynand Ossendowski, który zostaje szefem rezydentury polskiego wywiadu w Szanghaju.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Chmura nad Gangesem
  • Noc – Władywostok 1905
  • W ludzkim pyle
  • Cień ponurego Wschodu: za kulisami życia rosyjskiego – Warszawa 1923, Warszawa 1990
  • W ludzkiej i leśnej kniei – Warszawa 1923
  • Zwierzęta, ludzie, bogowie lub Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów. Konno przez Azję Centralną – Warszawa 1923, Poznań 1927, repr. Białystok 1991, ISBN 83-85183-04-3.
  • Cud bogini Kwan-Non: z życia Japonji – Poznań 1924
  • Najwyższy lot – "Książki ciekawe", Warszawa 1923; Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1929 (wydanie II), 1935 (wydanie III); reprint: Wydawnictwo LTW, Łomianki 2011, ISBN 9788375651645
  • Nieznanym szlakiem: nowele – Poznań 1924,.
  • Za Chińskim Murem – Warszawa 1924
  • Od szczytu do otchłani: wspomnienia i szkice – Warszawa 1925
  • Orlica – Bibl. Dzieł Wyborowych, Warszawa 1925; kolejne wydania: Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1928, 1929, 1930, 1932, Norymberga 1948; reprint: Iskry, Warszawa 1957
  • Po szerokim świecie – Warszawa 1925
  • Toreador w masce i inne opowieści – Poznań 1925
  • Zbuntowane i zwyciężone – Warszawa 1925
  • Czarny czarownik: relacja z wyprawy do Afryki – Warszawa 1926
  • Płomienna Północ – Wydawnictwo Polskie, Lwów 1926, 1927
  • Pod smaganiem samumu. Podróż po Afryce Północnej. Algierja i Tunisja – Wydawnictwo Polskie, Poznań 1926, Lwów 1927
  • Huragan – Warszawa 1927
  • Niewolnicy słońca: podróż przez zachodnią połać Afryki podzwrotnikowej w l. 1925/26 r. – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1927, 1928
  • Wśród Czarnych – Lwów 1927
  • Na skrzyżowaniu dróg: nowele i szkice – Tczew 1928
  • Pięć minut po północy – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1928
  • Pod polską banderą – Lwów 1928
  • Sokół pustyni – Poznań 1928 – na jej podstawie nakręcono film kinowy Głos pustyni (1932)
  • Szkarłatny kwiat kamelii – Poznań 1928
  • Wańko z Lisowa – Lwów 1928
  • Życie i przygody małpki – Lwów 1928
  • Krwawy generał – Wydawnictwo Polskie (R. Wegner), Poznań 1929; reprint: Agencja Wydawnicza "BS", Warszawa 1990
  • Lisowczycy: powieść historyczna – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1929; reprint: Libra, Warszawa 1990
  • Męczeńska włóczęga – Wydawnictwo Polskie (R. Wegner), Poznań 1929; reprinty: "Słowo", Warszawa 1986, Agencja Wydawnicza "BS", Warszawa 1990
  • Przez kraj szatana – Wydawnictwo Polskie (R. Wegner), Poznań 1929; reprint: Agencja Wydawnicza "BS", Warszawa 1990
  • Lenin – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1930 (3 wydania), liczne tłumaczenia, reprinty: Wydawnictwo Alfa, 1990, ISBN 83-7001-354-6, Wydawnictwo Maj, 1990, Wydawnictwo LTW 2011, ISBN 9788375651324
  • Mali zwycięzcy: przygody dzieci w pustyni Szamo – Lwów 1930, Warszawa 1991, repr. Gdańsk [1991]
  • Miljoner „Y”: powieść o dzielnym Murzynku-sierocie – Warszawa [ok. 1930]
  • Nieznanym szlakiem – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1930
  • Czao-Ra – Warszawa 1931
  • Gasnące ognie: podróż po Palestynie, Syrji, Mezopotamji – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1931
  • Trębacz cesarski – Miejsce piastowe [1930]
  • Zagończyk – Lwów 1931
  • Zwierzyniec – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1931
  • Okręty zbłąkane – Kraków 1932
  • Syn Beliry – Warszawa 1932
  • Daleka podróż boćka – Warszawa 1932
  • Narodziny Lalki – Warszawa 1932
  • Przygody Jurka w Afryce – Warszawa 1932
  • Słoń Birara – Kraków 1932, Warszawa 1958 i 1990, a także ok. 2006 jako szósty tom kolekcji „Cała Polska Czyta Dzieciom”
  • Staś emigrant – Warszawa 1932
  • W krainie niedźwiedzi – Warszawa 1932
  • Afryka, kraj i ludzie – Warszawa 1934
  • Polesie – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, seria Cuda Polski, Poznań 1934
  • Pożółkły list – Warszawa 1934
  • Mocni ludzie – Lwów, Warszawa [1935], Wrocław, Warszawa [ok. 1946]
  • Nauczycielka – Poznań 1935
  • Skarb Wysp Andamańskich – Warszawa 1935
  • W polskiej dżungli – Warszawa 1935
  • Aldo – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1936
  • Bajeczki niebajeczki – Częstochowa 1936
  • Czarnoskórka – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1936
  • Dimbo – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1936
  • Drobnoludki i inne dziwy – Częstochowa 1936
  • Grzmot – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1936
  • Huculszczyzna: Gorgany i Czarnohora – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, seria Cuda Polski, Poznań 1936; reprint Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1990, ISBN 83-04036-39-8
  • Iskry spod młota – Poznań 1936
  • Kosmacz – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1936
  • Kraczka – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1936
  • Kruszenie kamienia – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1936
  • Miś i Chicha – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1936
  • Ogień wykrzesany – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1936
  • Popielatka – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1936
  • Puszcze polskie – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, seria Cuda Polski, Poznań 1936; Wydawnictwo Tern (Rybitwa) Book, Londyn 1953; reprint: Sejneńskie Towarzystwo Opieki Nad Zabytkami, 2008, ISBN 8392274342
  • Rudy zbój – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1936
  • Szympansiczka – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1936
  • W krainie niedźwiedzi – Warszawa, 1932 i wydania kolejne, 1935–1939
  • Młode wino – Warszawa 1937
  • Postrach gór – Warszawa 1937
  • Szanchaj – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1937
  • Biesy – Poznań 1938
  • Orły podkarpackie – Przemyśl 1938
  • Pierścień z krwawnikiem – Kraków 1938
  • Pod sztandarami Sobieskiego – Warszawa 1938
  • Zygzaki – Poznań 1938
  • Biały kapitan – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1939; reprint Oficyna Cracovia Kraków 1990
  • Cztery cuda Polski – Warszawa 1939
  • Karpaty i Podkarpacie – Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, seria Cuda Polski, Poznań 1928, 1939; reprint Libra, ISBN 83-89183-30-9
  • Jasnooki łowca – Kraków 1946
  • Wacek i jego Pies – Poznań 1947
  • Dzieje burzliwego okresu (od szczytu do otchłani) – Wydawnictwo Polskie (R. Wegner), Poznań [ok. 1934]
  • Cadyk ben Beroki – Białystok 1992, ISBN 83-85174-19-2.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Biografia pisarza, [w:] Ferdynand Antoni Ossendowski: Lenin. Warszawa: Alfa, 1990, s. 471. ISBN 8370013546.
  2. Wypowiedź Witolda Stanisława Michałowskiego w filmie Errata do biografii – Antoni Ferdynand Ossendowski, reż. Grzegorz Braun, TVP 2007.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Lisiewicz Piotr: Ojciec krokodyli, w: „Niezależna Gazeta Polska” nr 9 (31),2008-09-05.
  4. The Sisson Documents, [w:] Lenin and German Assistance for the Bolshevik Revolution (ang.). The Modern History Project. [dostęp 10 sierpnia 2009].
  5. „A History of the Russian Secret Service” Richard Deacon, Collins Publishing Group, Glasgow (1987), p. 160-161.
  6. 6,0 6,1 6,2 Strzyga Lucjan: Polski Karol May przed wojną wydał 80 mln książek. PRL zmiótł go z półek, w: „Dziennik Zachodni” 2012-01-05.
  7. 7,0 7,1 Andrzej Pettyn: Spór o Ossendowskiego (pol.). Towarzystwo Miłośników Milanówka. [dostęp 10 sierpnia 2009].
  8. Rocznik Polskiej Akademii Literatury, Warszawa 1937, s. 262.
  9. 9,0 9,1 9,2 „Kiedy bolszewicy wkroczyli do Polski, rozkopali grób Ossendowskiego, żeby sprawdzić, czy na pewno nie żyje” [za:] Maciej Szczepaniuk. Cenzorzy z Ochoty. „Rzeczpospolita”, 06. Warszawa: Presspublica. ISSN 0208-9130 (pol.). [dostęp 10 sierpnia 2009]. 
  10. NKWD dokonało ekshumacji i ...„Aby mieć pewność, sprowadzono siłą dentystę i po dokonaniu identyfikacji i wykonaniu serii fotografii kazano zamknąć wieko i zasypać mogiłę.”... [za:] Michal Radoryski: Śmierć Ossendowskiego (pol.). [dostęp 10 sierpnia 2009].
  11. ...„grabarz cmentarza w Milanówku, pamiętał, jak NKWD w 1945 roku, tuż po wkroczeniu Armii Czerwonej, nakazało mu wydobycie z grobu trumny, aby sprowadzony przemocą dentysta mógł stwierdzić, czy naprawdę nieboszczyk był tym, o kogo im chodziło.”... [za:] W. Michałowski, Syberyjski Lawrence (linki zewnętrzne).
  12. Zobacz Czarna Księga Cenzury PRL.
  13. Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 31.
  14. Przywracany pamięci (pol.). nieszawa.pl, 14-06-2009. [dostęp 10 sierpnia 2009].
  15. Jacek Kałuszko: Szlakiem Ferdynanda O (pol.). [dostęp 10 sierpnia 2009].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Witold Stanisław Michałowski: Tajemnica Ossendowskiego. Warszawa: ALFA, 1990, s. 168. ISBN 8370012582.
  • Ludzie, zwierzęta i nowi bogowie: Krzysztof Dębnicki, National Geographic Polska, nr 1 (64) styczeń 2005.
  • Witold Michałowski. „Ossendowski Antoni” W: Polski Słownik Biograficzny Tom XXIV (Olszamowski Bolesław – Padlewski Zygmunt) Warszawa 1979 s. 381-385

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]