Fez (czapka)

Młody Beduin z fezem

Fez (arab. tarbusz lub szaszijja) – nakrycie głowy o kształcie przypominającym ścięty stożek, wykonane z bordowego filcu i ozdobione czarnym frędzlem. Występują odmiany tego nakrycia głowy w innych kolorach i nieco zmodyfikowanych kształtach. Noszą je mężczyźni głównie w krajach muzułmańskich: poza Bliskim i Środkowym Wschodem w Pakistanie, Sri Lance, Indonezji i Malezji. Nazwa stosowana najczęściej w języku polskim pochodzi od marokańskiego miasta Fez, gdzie produkowano je co najmniej od XVIII wieku.

Kojarzony jest jednak głównie z Turcją, gdzie został wprowadzony urzędowo przez sułtana Mahmuda II (1808-1839), w związku z westernizacją ubioru. Wprowadzenie nakrycia głowy z daszkiem lub rondem byłoby w kraju muzułmańskim o tyle niepraktyczne, że przeszkadzałoby w wykonaniu prostracji (sadżda) w czasie modlitwy. Nakrycia głowy o kształcie podobnym do fezu były znane już wcześniej w Grecji, oraz wśród Słowian na Bałkanach. Fezy przyjęły się przede wszystkim w wojsku i administracji państwowej. Z początku noszono je niechętnie, z czasem stały się symbolem dostojeństwa. Świadczy o tym, np. zwrot w dialekcie syryjskim "alajja tarbusz" (arab. 'mam głowę nie od parady'). Na grobach w Turcji umieszczano nakrycia głowy, które symbolizowały przynależność zmarłego do klasy społecznej lub grupy zawodowej. W języku tureckim zwrot "apka giymek" (tur. 'zakładać kapelusz'), oznacza mniej więcej to samo, co polskie "stroić się w cudze piórka." W 1925 noszenie fezów zostało zakazane w Turcji przez prezydenta Kemala Paszę Atatürka, również w ramach westernizacji ubioru, i ku wielkiej rozpaczy miejscowej ludności. Do polszczyzny trafiło określenie fezu – turecka czapeczka.