Fibula

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Fibula – ozdobna, metalowa zapinka do spinania szat, funkcją i kształtem zbliżona do współczesnej agrafki, używana w Europie od późnej epoki brązu (około 1500 p.n.e.) aż do średniowiecza. Nazwę tę rozciągano również na wszystkie brosze, zamki do pasków, sprzączki do pasków i opasek na włosy itp. Fibule spełniały również rolę guzików.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Spinano nimi szaty, przeważnie na ramionach (szaty greckie, jak chiton, peplos, chlamida, rzymskie płaszcze, takie jak: sagum, lucerna, palia, paludamentum), niekiedy na piersiach lub pod brodą (welon Westalek). Równocześnie z funkcją użytkową spełniały też rolę ozdoby. Chętnie wręczano je w podarunku, jak o tym świadczą napisy na nich znajdowane.

Podział podstawowy[edytuj | edytuj kod]

W Europie wykształciło się wiele odmian fibul różniących się kształtem, konstrukcją i dekoracją. Rozróżnia się dwa podstawowe typy fibul:

  • jednoczęściowe - kabłąk, sprężyna i szpila stanowią jeden kawałek metalu; ten typ przeważał w południowej Europie,
  • dwuczęściowe - kabłąk i szpila są wykonane oddzielnie, kabłąk ma jeden koniec rozszerzony i zaopatrzony w otwór, umożliwiający połączenie ze sprężyną szpili; ten typ był charakterystyczny dla Europy północnej i środkowej.

Konstrukcja i ewolucja form[edytuj | edytuj kod]

Fibule wykonywano najczęściej z brązu, z żelaza, czasem z metali szlachetnych, czasami wysadzano też drogimi kamieniami lub kolorowymi szkiełkami. Miały długość od 2 do 20 cm.

Ozdobną częścią fibuli jest kabłąk (a zwłaszcza oba jego zakończenia: główka i nóżka), odpowiednio wyginany z drutu, wycinany z blachy, płaskorzeźbiony, ryty lub inkrustowany. Niekiedy nakładano na kabłąk ozdobne plakietki, wyginano go lub nadawano mu fantazyjne kształty.

Do najstarszych należą włoskie fibule peschiera o kształcie zbliżonym do współczesnych agrafek. Stopniowo fibule zyskiwały coraz bardziej na ozdobności. W Italii często nadawano fibulom kształt sztyleciku (np. tzw. fibula Praenestina z VI wieku p.n.e., jeden z najstarszych zabytków języka łacińskiego dzięki wyrytej na niej inskrypcji), inne miały kształt okręciku. Niektóre okazy mają formę przedmiotów użytkowych, jak: buty, nożyczki, naczynia; miewają tez kształty zwierząt. Chętnie stosowaną ozdobą fibul były zwisające z jej łuku breloczki.

W epoce brązu najczęściej stosowano wszelkiego rodzaju ornamenty spiralne (np. fibule okularowe, z dwiema tarczkami spiralnymi na zakończeniach). W okresie halsztackim kabłąki miały często formę łuku, harfy, węża, gąsienicy, łodzi i innych. Do kabłąka podwieszano chętnie ruchome wisiorki. W VI wieku p.n.e. pojawiła się fibula typu Certosa o prostym, funkcjonalnym kształcie.

Fibule wczesnolateńskie LT A - B1, bogato zdobione, były głownie odlewane w technice wosku traconego. Miały one często silnie wygiętą nóżkę zakończoną maską lub głową zwierzęcą, często na kabłąku realizując przejście z jednej formy do drugiej (Maskenfibeln). Celtyckie fibule typu Duchcov (Dux) o bogatej geometrycznej dekoracji kabłąka i gałce na nóżce stanowią punkt wyjścia do konstrukcji środkowolateńskiej (La Tene II) w których kabłąk jest połączony z nóżką. Równolegle stosowano fibule typu Münsingen o nóżce zakończonej tarczkę dekorowana koralem lub pasta szklaną Mniej ozdobne i bardziej funkcjonalne były żelazne fibule środkowego i późnego okresu lateńskiego osiągające często znaczne rozmiary. Kolejnym interesującym typem z kręgu celtyckiego są kobiece fibule panońskie o rozbudowanej pochewce zdobionej ażurową dekoracją. Fibule te prawdopodobnie były wyznacznikiem pozycji społecznej i osiągały często wielkość około 20 cm.

Bogactwem form i technik dekoracyjnych (np. filigran, granulacja) wyróżniały się fibule etruskie.

Fibule były bardzo rozpowszechnione w okresie rzymskim. Weszły wtedy w użycie fibule zawiaskowe. Spośród wielu występujących wówczas typów wyróżniały się fibule tarczowe (okrągłe i romboidalne) i zwierzęce, przypominające brosze (III-V wiek n.e.).

W Europie północnej i środkowej do najbardziej ozdobnych należały fibule germańskie, z dużą, prostokątną główką, krótkim kabłączkiem i wydłużoną dolną płytką (nóżką), częste były też fibule tarczowe i zwierzęce (np. w formie orła).

W okresie wędrówki ludów pojawiły się fibule palczaste, z kilkoma wypukłymi guzami na półokrągłej główce, często zdobione filigranem, granulacją, emalią, barwnymi kamieniami i szkłami.

W IV wieku n.e. fibule zaczęły być wypierane przez okrągłe brosze, chociaż występowały też w okresie średniowiecza.

Znaczenie w archeologii[edytuj | edytuj kod]

Fibule są bardzo często znajdowanym zabytkiem w grobach. Ponieważ ich kształt oraz konstrukcja zmieniały się w czasie można za ich pomocą precyzyjnie datować znaleziska archeologiczne. Autorzy zajmujący się tą tematyką to m.in. Oskar Almgren i Józef Kostrzewski (Typologia fibul dla okresu wpływów rzymskich oraz wędrówek ludów).

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]