Filiki Eteria

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
symbol Filike Eteria na dokumencie członkowskim organizacji

Filike Eteria (gr. Φιλική Εταιρεία, dosłownie "Stowarzyszenie Przyjaciół") – tajne greckie stowarzyszenie działające na rzecz wyzwolenia Grecji spod panowania osmańskiego na początku XIX w.

Filike Eteria była jedną z licznie powstających od końca XVIII w. (wobec osłabienia potęgi tureckiej) heterii – tajnych stowarzyszeń nawiązujących do starożytnych wzorców. Powołana została w 1814 w rosyjskiej wówczas Odessie. Związane to było z dość liczną emigracją grecką w Rosji – w kraju, w którym upatrywano nadzieję na wsparcie walki wyzwoleńczej Greków, głównie z uwagi na częste wojny rosyjsko-tureckie. Jej przywódcą został Aleksander Ipsilanti (pochodzący z rodziny Greków fanariockich generał carski, syn hospodara Mołdawii Konstantyna Ipsilantiego, zmuszonego do emigracji do Rosji).

W 1821 Filike Eteria podjęła próbę wywołania powstania ogólnobałkańskiego przeciwko panowaniu tureckiemu. Sam Aleksander Ipsilanti w lutym wkroczył z nielicznym oddziałem do pozostającej pod zwierzchnictwem tureckim Mołdawii (mordując Turków w Jassach i Gałaczu), a następnie dotarł do Wołoszczyzny. Hasło ogólnego powstania na Bałkanach nie znalazło jednak posłuchu – jedynie na Wołoszczyźnie, krótko przed rozpoczęciem akcji Filiki Eterii wybuchło powstanie pod wodzą Tudora Vladimirescu. Jednak wymiar społeczny, który zyskało powstanie Vladimirescu w Oltenii spowodował, że od całego przedsięwzięcia zaczęli się odżegnywać zarówno politycy rumuńscy, na których współdziałanie liczył Ipsilanti (szczególnie wobec dużej roli Greków fanariockich w tych kręgach), jak i car rosyjski (dodatkowo w dość niewygodnej pozycji wobec mocarstw zachodnich stawiały go nieprzemyślane niekiedy wypowiedzi przywódców heterii). Vladimirescu i Ipsilanti nie tylko nie nawiązali współpracy, ale doszło wręcz pomiędzy nimi do starć (m.in. zdradzony przez swych oficerów Vladimirescu został wydany w ręce Greków i przez nich zamordowany). Po upadku Vladimirescu Turcy podjęli zdecydowane działania przeciwko heterii i w czerwcu pokonali ich oddziały na Wołoszczyźnie – Ipsilanti został zmuszony do ucieczki za granicę habsburskiego Siedmiogrodu, a resztki Greków skapitulowały ostatecznie w monastyrze Cozia). Wkrótce potem rozgromiono także Greków w Mołdawii, gdzie ostatnim punktem oporu był monastyr Secu.

Kilka miesięcy później w Grecji wybuchło powstanie narodowowyzwoleńcze, które zakończyło się uzyskaniem przez Grecję niepodległości. Do jego wybuchu przyczyniła się m.in. Filike Eteria. Sukcesy tego powstania spowodowały osłabienie pozycji Turków i po okresie odwetowej pacyfikacji księstw naddunajskich musieli oni uczynić pewne koncesje na rzecz ich mieszkańców, m.in. zaprzestając praktyki mianowania hospodarów spośród Greków fanariockich.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • M. Żywczyński, Historia powszechna 1789-1870, Warszawa 1990, s. 274-275.
  • J. Demel, Historia Rumunii, Wrocław 1970, s. 263-269.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]