Filistyni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Podział południowej Syropalestyny ok. 830 p.n.e. Filistea oznaczona kolorem szarym.

Filistyni (hebr. פלשתים Plisztim - "obcy, wędrowcy", eg. Peleset) - lud zamieszkujący w starożytności tereny południowego wybrzeża Kanaanu położone na zachód od Judei. Pochodzenie etniczne Filistynów nie zostało definitywnie ustalone. Niektórzy uczeni na podstawie niewielkiej liczby zachowanych słów[potrzebne źródło] sugerują ich indoeuropejskie pochodzenie[1]. Możliwe, że wywodzili się z rejonu Morza Egejskiego, na co wskazywałby styl najstarszej filistyńskiej ceramiki. Istnieją również opinie o pochodzeniu z Kapadocji lub Ilirii. Zaliczali się oni do tzw. Ludów Morza, które na przełomie XIII i XII w. p.n.e. uderzyły na Egipt; po klęsce zadanej im przez Ramzesa III część z nich osiedliła się na terenie Kanaanu; od tamtej pory odłam ten znany był właśnie pod nazwą Filistynów. Filistyni wzmiankowani są w źródłach egipskich i asyryjskich, a przez Biblię opisywani są jako jeden z głównych przeciwników starożytnych Izraelitów. W III wieku p.n.e. zatracili swą odrębność etniczną w związku z hellenizacją.

Od nazwy tego ludu, w hebrajskim brzmieniu: plisztim, za pośrednictwem łaciny pochodzi określenie Palestyna, a z arabskiej formy Filastin termin obyczajowy - "filister".

Terytorium[edytuj | edytuj kod]

Ziemia Filistynów stanowiła wąski pas ziemi wzdłuż wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego (zwanego w Starym Testamencie niekiedy "Morzem Filistynów"[2]). Zgodnie z przekazem biblijnym Filistyni zamieszkiwali tereny od Szichoru, na granicy Egiptu, aż do granicy Ekronu na północy[3]. Rzekę Szichor utożsamia się czasem z Rzeką Egipską (Wadi al-Arisz)[4]. Późniejsi komentatorzy identyfikowali "Potok Egipski" z Wadi al-Arisz, a także z potokiem Besor wspomnianym w 1 Księdze Samuela. Jednocześnie Księga Rodzaju podaje granicę z Egiptem jako Nahar Micrajim ("Rzeka Egipska"). Jako że hebrajski wyraz nahar (נהר) oznacza dużą rzekę, zrozumiałe wydaje się, iż chodzi o Nil. Granice ziemi Izraela według Księgi Rodzaju sięgają dalej na zachód. Mniejszość badaczy utożsamia oba określenia - "Potok" i "Rzekę" - z wadi. Za północną granicę terytorium filistyńskiego uważa się niekiedy górę Karmel[5]. Na tym obszarze mieściło się pięć głównych miast filistyńskich: Askalon, Gaza, Aszdod, Ekron i Gat. Tworzyły one związek nazywany pentapolis[6]. Filistynom podlegały również miejscowości nieobwarowane[7]. Od wschodu ziemia Filistynów graniczyła z obszarami zamieszkiwanymi przez pokolenia Judy, Dana i Symeona[4].

Społeczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Religia
Powszechnie przyjmuje się, że Filistyni przejęli religię zamieszkujących w pobliżu Kananejczyków. Nie są znane filistyńskie bóstwa o nazwach niesemickich. Jednym z głównych bogów czczonych przez Filistynów był Dagon, czczono również Isztar[8][9]. Biblia mówi o istnieniu wśród Filistynów zorganizowanej warstwy kapłańskiej, a także wróżbitów[10].

Ustrój
Do czasów Dawida Filistyni byli rządzeni kolegialnie przez "władców" (seranim). Później zostali oni zastąpieni przez królów poszczególnych miast pentapolis[9]. Biblia mówi o wpływie społeczeństwa na życie polityczne, między innymi o zwoływaniu zgromadzeń władców przez lud[11].

Gospodarka
Filistyni długo posiadali monopol na kucie żelaza, umiejętność, którą posiedli prawdopodobnie w Anatolii[9]. Według Biblii Filistyni, obok Fenicjan, handlowali żydowskimi niewolnikami sprzedając ich Grekom[12].

Język
Niewiele wiadomo o języku filistyńskim. Prawdopodobnie został zastąpiony przez języki kananejskie, aramejski, a później grecki. Nie przetrwały dokumenty w języku filistyńskim, ale zachowały się niewielkie inskrypcje w piśmie przypominającym pismo cypro-minojskie i w pewnym stopniu pismo linearne A. W X wieku p.n.e. Filistyni przyjęli alfabet hebrajski[9][13]. W 2005 w Tell es-Safi, identyfikowanym z filistyńskim Gat, odnaleziono ułomek ceramiki z imieniem Goliat[14].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki spisanych dziejów Filistynów datują się na czasy inwazji Ludów Morza na Egipt. Pokonani przez faraona Ramzesa III w 1190 p.n.e., osiedli w zachodniej Palestynie. Według źródeł egipskich zostali tam osadzeni przez zwycięskiego władcę Egiptu[6]. Osłabienie Egiptu w okresie rządów następców Ramzesa III pozwoliło Filistynom na prowadzenie własnej polityki i ekspansji militarnej. Wskutek wypraw do Kanaanu doszło do kontaktu z wschodnim sąsiadem, Izraelitami[5].

Według Biblii Filistyni zamieszkiwali tereny Kanaanu już podczas inwazji Hebrajczyków pod wodzą Jozuego, jednak nie zostali podbici[15]. Księga Sędziów wymienia ich wśród narodów, które Bóg pozostawił w Kanaanie, by wystawiały na próbę Izraelitów[16]. Ucisk Izraelitów przez Filistynów miał według Biblii zacząć się po śmierci sędziego Jaira[17]. Po długoletniej niewoli walkę wyzwoleńczą z Filistynami podjął Samson, jednak dostał się on do niewoli[notatka 1]. Za życia arcykapłana Helego pokonali Izraelitów pod Afek, zabijając kapłanów Chofniego i Pinchasa oraz zdobywając Arkę Przymierza[18], którą jednak zwrócili Izraelitom[notatka 2]. Filistyni zostali pokonani przez Izraelitów pod wodzą Samuela pod Eben-Haezer i utracili swe zdobycze, a nawet część własnych terytoriów[19]. Wkrótce jednak ponownie urośli w potęgę. U zarania monarchii w Izraelu posiadali swą załogę w Gibea[20] oraz wprowadzili swój monopol na usługi kowalskie, czym ograniczyli dostęp Izraelitów do broni wykonanej z metalu[21]. Król Saul musiał walczyć z Filistynami przez niemal cały okres swojego panowania[4], aż wreszcie popełnił samobójstwo podczas bitwy na wzgórzu Gilboa, nie chcąc wpaść w ich ręce; zginęli wówczas również synowie Saula[22].

Z większym powodzeniem zmagał się z Filistynami król Dawid[4]. Z początku Filistyni nie sprzeciwiali się objęciu przez niego władzy królewskiej w Judzie. Zdaniem Alfreda Tschirschnitza wciąż uważali oni Dawida, który przez pewien czas pozorował służbę dla Akisza, króla Gat, za swojego wasala. Na dodatek sprzyjało im rozbicie Izraela na dwa skonfliktowane państwa. Jednak zdobycie pełni władzy zaniepokoiło Filistynów, którzy wyruszyli do walki z Dawidem. Ponieśli jednak klęskę w dwóch decydujących bitwach: pod Baal-Perasim i pod Gibeonem[23][24]. Dawid ujarzmił Filistynów i zmusił ich do uległości[25], podbijając przy tym Gat i okoliczne miejscowości[26]. Filistyni bez powodzenia próbowali zrzucić z siebie zwierzchnictwo Izraela pod koniec panowania Dawida[27]. Sądzi się przy tym, że w zdobytych przez Izraelitów miastach na wybrzeżu pozostała część ludności filistyńskiej, która, w przeciwieństwie do Hebrajczyków, była obeznana z żeglarstwem[28].

W okresie królestwa podzielonego relacje Izraelitów z Filistynami kształtowały się różnie. Juda w czasach króla Jozafata pobierała trybut od Filistynów[29], a już za panowania następcy Jozafata, Jorama, poniosła klęskę w wojnie z filistyńsko-arabską koalicją[30]. W okresie rządów króla Joasza Gat zostało zdobyte przez króla Aramu Damasceńskiego, Chazaela[31]. Ziemię Filistynów podbił król Azariasz (Ozjasz)[32], jednak jego wnuk Achaz utracił nad nimi zwierzchnictwo, a nawet utracił w walce z nimi kilka miast judzkich[33]. Filistynów pokonał natomiast następca Achaza, Ezechiasz[34]. Znaleziony w miejscowości Mesad Hashavyahu (na południe od Jafy) ostrakon z imieniem judejskiego namiestnika sugeruje kontrolowanie części terytorium Filistynów przez króla Jozjasza[35]. Państwo północne, Izrael, toczyło zaś długotrwały konflikt z Filistynami o miasto Gibbeton[36][37][notatka 3].

Ziemia Filistynów była również podbijana przez wojska egipskie i asyryjskie[4]. W źródłach asyryjskich Filistyni są wzmiankowani po raz pierwszy w inskrypcjach Adad-nirari III, który wymienia Filisteę wśród podbitych i zhołdowanych przez siebie krajów. Późniejsze inskrypcje wymieniają również poszczególnych władców filistyńskich, np. Mitintiego z Askalonu czy Hanunu z Gazy, którzy płacili trybut Asyrii. Wtedy to ziemia Filistynów stała się zależna od Asyrii[38]. W 734 p.n.e. Gaza i Askalon odmówiły płacenia danin królowi Tiglat-Pileserowi III, co spowodowało szybką interwencję Asyrii. Król Gazy Hanunu został zmuszony do ucieczki do Egiptu, a w mieście wprowadzony został kult bóstw asyryjskich[39]. W 720 p.n.e. król Sargon II pokonał koalicję Hanunu i nieznanego z imienia faraona Egiptu[notatka 4] pod Rafią (obecnie Tell Refah w okolicach Rafah, 30 km na południe od Gazy). Hanunu został wzięty do niewoli. W latach 712-711 p.n.e. Sargon zdobył Aszdod[40]. W roku 701 p.n.e. Sennacheryb w ramach tłumienia powstania antyasyryjskiego zdobył Askalon. Król Sydka został zesłany do Asyrii wraz z rodziną, a na jego miejsce władcą ustanowiony został Szarru-Ludari[41]. Po upadku Asyrii Filistea stała się częścią państwa nowobabilońskiego, a następnie perskiego[42]. W III w. p.n.e. Filistyni ulegli hellenizacji[43].

Archeologia[edytuj | edytuj kod]

Osadnictwo[edytuj | edytuj kod]

Spośród pięciu miast filistyńskiego pentepolis dotarto do warstw filistyńskich jedynie w Aszdod, Ekronie i częściowo w Askalonie. Aszdod, powstały na ruinach osady z epoki brązu, był z początku osadą o powierzchni 20 akrów, którą w XII w. p.n.e. otoczono murem obronnym. Pod koniec X w. p.n.e. rozrósł się do 100 akrów. Ekron z początku zajmował powierzchnię 50 akrów, następnie miasto było stopniowo fortyfikowane.

Na północ od pentapolis odnaleziono między innymi miasta: Afek, Tel Garisa i Tel Qasile. Tel Qasile wyróżnia się tym, że nie powstało na ruinach wcześniejszej osady, lecz zastało założone bezpośrednio przez Filistynów.

W wielu miastach Szefeli i północno-zachodnim Negebie odnaleziono ślady osadnictwa filistyńskiego, między innymi ceramikę i rzeźbę[44].

Architektura i sztuka sakralna[edytuj | edytuj kod]

Jedynym znanym przykładem filistyńskiego budownictwa sakralnego są świątynie z Tel Qasile, budowane na przestrzeni 150 lat. Pierwsza z tych świątyń zbudowana była z cegły, obejmowała jedno pomieszczenie i miała wymiary 6,4 na 6,6 m. Druga została wzniesiona z kamienia i zajmowała większą powierzchnię. Trzecia posiadała już przedsionek, a dach pomieszczenia głównego wznosił się na dwóch słupach z drewna cedrowego.

Ani w Filistei, ani nigdzie indziej poza Egiptem nie znaleziono śladów świątyń mogących pomieścić 3 tys. ludzi, o których mówi biblijna relacja dotycząca Samsona[45].

Dla filistyńskiej sztuki sakralnej charakterystyczne są figurki siedzącej bogini, zwane "Aszdoda", maski ludzkie i zwierzęce oraz naczynia libacyjne[46].

Domostwa[edytuj | edytuj kod]

Bogate domostwa filistyńskie miały kształt prostokąta lub kwadratu i posiadały wewnętrzny, zadaszony dziedziniec. Ściany zbudowane były z cegły, a dach wznosił się na drewnianych słupach osadzonych na bazach z nieobrobionego kamienia. W centrum dziedzińca znajdowały się otoczone otynkowanym murem paleniska, nieznane w kulturze kananejskiej, spotykane natomiast na Cyprze, w Anatolii i basenie Morza Egejskiego[47].

Ceramika[edytuj | edytuj kod]

Ceramika filistyńska zachowuje formy ceramiki mykeńskiej, ale wyróżnia się nowymi motywami dekoracyjnymi. Niekiedy bardzo przypomina ceramikę mykeńską występującą na Rodos i Cyprze. Do produkcji tej ceramiki wykorzystywano jednak rodzimy surowiec, co oznacza, że nie była to ceramika importowana.

Z początku ceramika filistyńska zawierała wzory jednokolorowe, później zastępuje ją ceramika dwubarwna. Wśród naczyń pojawiają się kratery[48].

Cmentarzyska[edytuj | edytuj kod]

Odkryto stosunkowo nieliczne filistyńskie cmentarzyska. Filistyni byli grzebani indywidualnie w grobach wykopanych w ziemi albo prostokątnych grobowcach. Czasami ciało zmarłego układano w wielkich dzbanach, w innych wypadkach w glinianych trumnach z antropoidalnymi wiekami[49].

Wojsko[edytuj | edytuj kod]

Relief z Medinet Habu przedstawiający filistyński okręt wojenny.

Filistyni posiedli umiejętność obróbki żelaza, najprawdopodbniej podczas pobytu na obszarach zamieszkiwanych przez Hetytów, źródła biblijne wskazują wszakże na stosowanie również brązu. Wygląda na to, że w czasach biblijnych Filistyni posiadali niewielką liczbę rydwanów bojowych, wzorowanych na rydwanach Hetytów, a także lekką i ciężką piechotę[50]. Relief z Medinet Habu przedstawia jedynie jeden typ wojownika filistyńskiego: ciężkozbrojnego piechura uzbrojonego w dwa oszczepy (służące jako broń miotana krótkiego zasięgu) oraz miecz. Miał on hełm z pióropuszem i lekki puklerz[51]. Źródła biblijne wspominają również o filistyńskich łucznikach[52], rydwanach i jeździe[53]. Opisywany przez Biblię wojownik filistyński, Goliat, miał być uzbrojony w ciężką włócznię o żelaznym grocie, wykonany z brązu zakrzywiony nóż, hełm, pancerz łuskowy i nagolenniki z tego samego metalu, a także tarczę[54].

Filistyńscy najemnicy służyli w Egipcie jako jednostka do walki wręcz[50]. Być może Filistynami byli cudzoziemscy najemnicy, którzy służyli w armii Dawida, wśród nich Ittaj z Gat[55].

Adnotacje[edytuj | edytuj kod]

  1. Według Biblii Samson odniósł liczne zwycięstwa nad Filistynami dzięki swej nadludzkiej sile. Filistyni by go pojmać wykorzystali jego ukochaną, Dalilę, która poznała jego sekret. Pojmany bohater miał zginąć w samobójczym ataku na świątynię Dagona w Gazie. Por. artykuł Samson i Sdz 13-16.
  2. Przyczyną tego była według Biblii plaga guzów hemoroidalnych zesłana przez Jahwe. Por. 1 Sm 5-6.
  3. Dwukrotnie podczas oblężeń Gibbetonu dochodziło w Izraelu do zamachu stanu.
  4. W źródłach asyryjskich zwanego Re'e. Być może chodzi o faraona Osorkona IV, w Biblii (2 Krl 17,4) wzmiankowanego jako So.

Przypisy

  1. Biblisch-historisches Handwörterbuch. Bo Reicke, Leonhard Rost (redaktorzy). T. III. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1962-1979, s. 1455.
  2. Wj 23,31 w przekładach Biblii.
  3. Joz 13,2-3 w przekładach Biblii.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Filistynowie. W: Encyklopedia kościelna. T. V, ss. 389-391
  5. 5,0 5,1 Tschirschnitz, s. 151.
  6. 6,0 6,1 Joanna Kociszewska: Kilka słów o Filistynach. W: Podbój Kanaanu – fakt historyczny czy legenda? [on-line]. biblia.wiara.pl. [dostęp 2009-06-18].
  7. 1Sm 6,18 w przekładach Biblii.
  8. Philistines (ang.). W: Catholic Encyclopedia [on-line]. www.newadvent.org. [dostęp 2009-07-25].
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Philistine (ang.). W: Britannica Online Encyclopedia [on-line]. www.britannica.com. [dostęp 2009-07-25].
  10. 1Sm 6,2 w przekładach Biblii.
  11. 1 Księga Samuela, Rozdział 5 w przekładzie Biblii Tysiąclecia
  12. Jl 4,4-6 w przekładach Biblii.
  13. Wojciech Pastuszka: Filistyni mieli własne pismo. Archeowieści, 2007-03-14. [dostęp 2009-07-25].
  14. Pamiątka po Goliacie?. goscniedzielny.wiara.pl, 2005-11-27. [dostęp 2009-07-26].
  15. Joz 13,1-2 w przekładach Biblii.
  16. Sdz 3,1-4 w przekładach Biblii.
  17. Sdz 10,5-7 w przekładach Biblii.
  18. 1 Księga Samuela, Rozdział 4 w przekładzie Biblii Tysiąclecia
  19. 1Sm 7,7-14 w przekładach Biblii.
  20. 1Sm 9,5 w przekładach Biblii.
  21. 1Sm 13,19-22 w przekładach Biblii.
  22. 1 Księga Samuela, Rozdział 31 w przekładzie Biblii Tysiąclecia
  23. Tschirschnitz, s. 237.
  24. 2Sm 5,17-25 w przekładach Biblii.
  25. 2Sm 8,1 w przekładach Biblii.
  26. 1Krn 18,1 w przekładach Biblii.
  27. 2Sm 21,15-22 w przekładach Biblii.
  28. Gądecki, s. 292.
  29. 2Krn 17,11 w przekładach Biblii.
  30. 2Krn 21,16-17 w przekładach Biblii.
  31. 2Krl 12,18 w przekładach Biblii.
  32. 2Krn 26,6 w przekładach Biblii.
  33. 2Krn 28,18 w przekładach Biblii.
  34. 2Krl 18,8 w przekładach Biblii.
  35. Gądecki, s. 334.
  36. 1Krl 15,27 w przekładach Biblii.
  37. 1Krl 16,14 w przekładach Biblii.
  38. Tschirschnitz, ss. 151-152.
  39. Tschirschnitz, ss. 73-74.
  40. Tschirschnitz, ss. 75-76.
  41. Tschirschnitz, s. 78.
  42. Tschirschnitz, s. 152.
  43. Filistyni. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2009-06-18].
  44. Gądecki, ss. 256-257.
  45. Gądecki, ss. 257-259.
  46. Gądecki, s. 263.
  47. Gądecki, s. 259.
  48. Gądecki, ss. 260-261.
  49. Gądecki, ss. 263-264.
  50. 50,0 50,1 Wise, s. 26.
  51. Wise, s. 37.
  52. 1Sm 31,3 w przekładach Biblii.
  53. 1Sm 13,5 w przekładach Biblii.
  54. 1Sm 17,4-7 w przekładach Biblii.
  55. Por. wersety 1 Sm 8,18 i 1 Sm 15,18 oraz przypisy do nich w Biblii Tysiąclecia.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Gądecki: Archeologia biblijna. T. I. Gniezno: Gaudentinum, 1994. ISBN 83-85654-24-0.
  • Alfred Tschirschnitz: Dzieje ludów biblijnych. Wyd. I. Warszawa: M. Sadren i S-ka, 1994. ISBN 83-86340-00-3.
  • Terence Wise: Ancient armies of the Middle East. Angus McBride (ilustracje), Martin Windrow (redaktor). Londyn: Osprey Publishing, 1981, seria: Man-at-Arms. ISBN 0-85045-384-4.