Filozofia polska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Filozofia polska pozostawała zawsze pod silnym wpływem europejskiej, ale wypracowała również oryginalne rozwiązania (sarmatyzm, mesjanizm polski) i wywarła wpływ na zagranicę (Mikołaj Kopernik, Wawrzyniec Goślicki, Andrzej Maksymilian Fredro, Alfred Tarski, przedstawiciele szkoły lwowsko-warszawskiej, Roman Ingarden).

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Przed XIV wiekiem Polska nie posiadała środowiska akademickiego, lecz za sprawą szkół przyklasztornych miała kontakt z życiem umysłowym Europy. Słynęli ze swej uczoności Marcin Polak, historyk i Mikołaj Polak z Montpellier, lekarz i przyrodnik. Witelon, Ślązak, z ojca kolonisty i matki Polki, może być uważany za pierwszego polskiego filozofa. W XIII wieku był czołowym w Europie przedstawicielem platonizmu w neoplatońskiej interpretacji.

Scholastyka[edytuj | edytuj kod]

Przełomem dla rozwoju filozofii w Polsce było powstanie Uniwersytetu Krakowskiego w 1364, a zwłaszcza jego odnowienie w 1400. W XV wieku w Królestwie Polskim działali już przedstawiciele obydwu gałęzi późnej scholastyki. Via moderna reprezentowali: Mateusz z Krakowa, Stanisław ze Skarbimierza, Mikołaj z Gorzkowa, Andrzej z Kokorzyna, Jakub z Paradyża, Paweł z Worczyna i Benedykt Hesse. A dominującą na krakowskim uniwersytecie w drugiej połowie wieku via antiqua: Jan z Głogowa i Jakub z Gostynina (zm. 1506). Silnych reprezentantów miał skotyzm w postaci Michała z Wrocławia i Jana ze Stobnicy. Via moderna odżyła za sprawą Jana z Szylinga. Szczególne miejsce zajmuje w tym gronie Paweł Włodkowic. Wraz ze Stanisławem ze Skarbimierza, w procesie z zakonem krzyżackim głosili oni idee nawiązywania pokojowych stosunków z poganami, stając się twórcami polskiej szkoły prawa międzynarodowego.

Renesans[edytuj | edytuj kod]

Początki humanizmu[edytuj | edytuj kod]

Renesansowe idee przenikały z Włoch do Polski, znajdując szerokie uznanie i wydając oryginalne owoce. Humanizm dotarł do Polski już w XV wieku za sprawą arcybiskupa Grzegorza z Sanoka oraz rektora Akademii Krakowskiej Jana z Dąbrówki. Grzegorz z Sanoka gościł na swoim arcybiskupim dworze wybitne umysły epoki. Jego życie i poglądy spisał jego uczeń, z pochodzenia Włoch, Filip Kallimach. Jan z Dąbrówki znany jest natomiast z nowatorskiego spojrzenia na historiografię. Obaj byli przeciwni filozofii scholastycznej, zachęcali do sięgania po oryginalne teksty autorów starożytnych i umożliwili przeniknięcie nowych prądów myślowych do Polski[1].

Główne nurty filozoficzne[edytuj | edytuj kod]

W renesansie zaczęto uprawiać filozofię w językach wernakularnych. Tworzono w nich filozoficzne pojęcia i tłumaczono pisma starożytnych. Pierwszym tłumaczem Arystotelesa na język polski był Andrzej Glaber z Kobylina. W 1535 wydał on Gadki o składności członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybrane, zawierające fragmenty pism medycznych Stagiryty[2]. Przyswojenie językowi polskiemu pism filozoficznych Arystotelesa, jest zasługą Sebastiana Petrycego, który na przełomie XVI i XVII wieku przełożył i opatrzył komentarzem Etykę, Politykę i Ekonomikę[3].

Innym istotnym nurtem filozoficznym był stoicyzm, szczególnie w postaci chrześcijańskiego neostoicyzmu Justusa Lipsiusa. Jakub Górski w swojej Dialektyce (1563 r.) łączył stoicyzm z arystotelizmem. Z kolei profesor Akademii Zamojskiej Adam Burski, obok stoicyzmu popierał empiryzm i stosowanie metody indukcyjnej[4].

Filozofia przyrody[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniającą cechą filozofii renesansu był bujny rozwój filozofii przyrody, dający podwaliny pod nowożytną naukę. Jednym z najbardziej wybitnych jej przedstawicieli w całej Europie był Mikołaj Kopernik. Określanie go jako filozofa podyktowane jest faktem, że o sformułowanie jego teorii zadecydowały w dużej mierze względy filozoficzne - odnalezienie logicznego błędu w rozumowaniu Ptolemeusza[5]. Działalność Kopernika została poprzedzona nauczaniem Marcina Króla z Żurawicy i Marcina Bylicy na Akademii Krakowskiej. Idee Kopernika wyrażone w dziele De revolutionibus orbium coelestium wywarły rewolucjonizujący wpływ na mentalność i naukę zachodnią, znany jako przewrót kopernikański. W swoim dziele Kopernik przeciwstawił tradycyjnemu geocentrycznemu obrazowi wszechświata, swój model heliocentryczny. Jego odkrycie miało wielkie konsekwencje filozoficzne. Zmieniło spojrzenie na miejsce Ziemi i człowieka we wszechświecie i mocno nadwątliło autorytet Arystotelesa.

Na kierunek rozważań Kopernika miał wpływ renesansowy platonizm, a w szczególności lektura Marsilia Ficina, z której dowiedział się o Platonie i pitagorejczykach. Duże znaczenie miały także pisma Cycerona oraz Plutarcha, u których przeczytał o Hiketasie, Heraklidesie i Ekfantosie, pitagorejczykach mówiących o ruchu Ziemi. Natomiast o Arystarchu, który wśród starożytnych był najbliżej jego heliocentrycznej teorii, nie mógł wiedzieć, ponieważ jego pisma nie były znane w renesansie.

Myśl polityczna[edytuj | edytuj kod]

W polskim renesansie dużą rolę odgrywała też filozofia polityczna. Prekursorem humanizmu był Jan Ostroróg starszy. Kształtowanie się ustroju demokracji szlacheckiej wiązało się z powstaniem oryginalnych i nowatorskich koncepcji ustrojowych. W okresie ruchu egzekucyjnego ustalił się kanon myśli politycznej, który obowiązywał aż do końca XVIII wieku. Związany on był z pojęciem złota wolność i szlacheckim republikanizmem.

Największą sławę zyskali wówczas Stanisław Orzechowski, Łukasz Górnicki, Andrzej Frycz Modrzewski oraz Wawrzyniec Goślicki, dzięki któremu ideały wolnościowe przeniknęły do Anglii, a następnie do Stanów Zjednoczonych[6].

Również wielokulturowość społeczeństwa I Rzeczypospolitej oddziałała ożywczo na myśl polityczną. Prądy reformacyjne w Polsce, obok sporów i konfliktów, zaowocowały również ideą tolerancji religijnej, której wyrazem był m.in. akt konfederacji warszawskiej (1573 r.).

Wczesna nowożytność[edytuj | edytuj kod]

W epoce baroku zawrotną karierę w Europie zrobiło dzieło Andrzeja Maksymiliana Fredry Monita politico-moralia (Przestrogi polityczno-obyczajowe), będące zarazem wybitnym traktatem psychologicznym. Fredro był również autorem innych ważnych dzieł, które publikował w formie zbiorów sentencji.

W XVII wieku zasłużył się również Jan Jonston, zwolennik Bacona, którego Naturae constantia ze swoją geometryczną metodą wywodzenia i panteizmem mogła wywrzeć wpływ na Spinozę. Działalnością z pogranicza filozofii i pedagogiki zasłynął też Jan Ámos Komenský.

Oświecenie[edytuj | edytuj kod]

W XVIII wieku do Rzeczypospolitej przeniknęły idee oświecenia, które w połączeniu z dziedzictwem sarmackim dały początek oryginalnemu oświeceniu polskiemu. Przyczynili się do tego przede wszystkim: pijar Stanisław Konarski, biskupi Załuscy i król Stanisław Leszczyński.

Komisja Edukacji Narodowej stale współpracowała z najwybitniejszymi filozofami francuskimi: d'Alambertem, Rousseau i Condillaciem. Ten ostatni napisał dla niej podręcznik w 1780 roku.

Najwybitniejszymi przedstawicielami oświecenia w polskiej filozofii byli: Jan Śniadecki (1756-1830), wróg metafizyki i empirysta oraz Stanisław Staszic (1755-1826) i Hugo Kołłątaj (1750-1812), którzy na ideach oświeceniowych opierali pracę nad rozwojem kraju.

Filozofia Kanta napotkała w Polsce silny opór ze względu na skrajnie antymetafizyczny rys polskiej myśli tamtych czasów. Kanta znał osobiście Jan Śniadecki, ale krytykował go za próbę rehabilitacji metafizyki. Pierwszym, który o Kancie wypowiadał się pozytywnie, był brat Jana, Jędrzej, przedstawiciel szkockiej filozofii zdrowego rozsądku, która na początku XIX wieku zdominowała polskie uniwersytety.

Wiek XIX[edytuj | edytuj kod]

Na początku XIX wieku zwolennicy filozofii zdrowego rozsądku wykładali w Wilnie (Anioł Dowgird), Krakowie (Józef Emanuel Jankowski) i Warszawie (Adam Ignacy Zebellewicz). Kantyzm miał swojego propagatora w uczniu Immanuela Kanta, Józefie Kalasantym Szaniawskim (ur. 1764, zm. 1843) i Niemcach wykładających w Polsce: Michale Wacławie Voigtowi i Janie Henrykowi Abichtowi. Zapalonym kantystą był też ks. Feliks Jaroński (ur. 1777, zm. 1827). Kontynuatorem myśli oświeceniowej był Michał Wiszniewski (ur. 1794, zm. 1865).

Mesjanizm[edytuj | edytuj kod]

Józef Hoene-Wroński
Information icon.svg Osobny artykuł: mesjanizm polski.

Przełomem w filozofii stało się powstanie listopadowe (1830). Po ostatecznej klęsce nadziei na odzyskanie niepodległości Polacy, a z nimi polscy filozofowie, zaczęli uciekać od rzeczywistości w sferę marzeń o własnej moralnej wyższości. Takie były okoliczności narodzin polskiego mesjanizmu. Mimo to mesjanizm pojawił się także w kulturze sarmackiej.

Najwcześniejszy objaw mesjanizmu w Polsce do poglądy księdza Wojciecha Dębołęckiego (ur. ok. 1585, zm. ok. 1646), który szerzył pogląd, że polski naród sarmacki jest mesjaszem narodów. Następnie Józef Hoene-Wroński (ur. 1778, zm. 1853) mówił jeszcze o filozofii jako mesjaszu. Był to mesjanizm ponadnarodowy, ponieważ do ustroju idealnego- rozumu wedle Wrońskiego powołany jest cała ludzkość. Rozum zaś przynosi arystotelejską eudajmonię- szczęście. Po upadku Polski Adam Mickiewicz głosił, że to Polska jest narodem wybranym (Polska mesjaszem narodów), któremu przypada szczególna rola w historii ludzkości. W opozycji do jego mesjanizmu stanął Juliusz Słowacki przedstawiający historiozoficzną wersję mesjanizmu- Polska Wienkelriedem narodów. Innymi mesjanistami byli: Józef Gołuchowski (ur. 1797, zm. 1858), Bronisław Trentowski (ur. 1808, zm. 1869), Karol Libelt (ur. 1807, zm. 1875), Józef Kremer (ur. 1806, zm. 1875)), August Cieszkowski (ur. 1814, zm. 1894), Andrzej Towiański, (ur. 1799, zm. 1878) i Wincenty Lutosławski (ur. 1863, zm. 1954). Z poglądów wymienionych filozofów najbardziej na filozofię światową wpłynęli Karol Libelt, który proponował interpretację historiozoficzną i ontologiczną świata poprzez pierwiastek czucia- um; August Cieszkowski, który stworzył filozofię czynu (rozwijana potem przez Marksa, Wittgensteina, Proudhona i Webera); Andrzej Towiański, który stworzył "system" spirytualistycznego mesjanizmu na płaszczyźnie historiozoficznej (dążenie do doskonałości), politologicznej (demokratyzacja świata), etyczno-religijnej (powołanie "kolumn" polskich dusz do dążenia do udoskonalania się) i zdołał zainspirować na ogromną skalę kulturę polską od Mickiewicza i Słowackiego począwszy. Wielu idei Towiańskiego używał w swych rozważaniach papież Jan Paweł II, u którego niejednokrotnie dopatrywano się mesjanizmu. Papież użył między innymi sformułowania Towiańskiego dotyczącego Żydów, których nazywał starszymi braćmi.

Choć głęboko wierzący, mesjaniści za sprawą Towiańskiego kojarzeni byli z herezją. Prawowierna filozofia katolicka w XIX wieku, choć bardzo gorliwa, była dosyć mglistą i nieokreśloną mieszanką spirytualizmu z mistycyzmem. Zasługuje na wzmiankę ze względu na to, że jej przedstawicielka, Eleonora Ziemięcka (ur. 1819, zm. 1869), była pierwszą kobietą-filozof w Polsce.

Filozofia współczesna[edytuj | edytuj kod]

Pozytywizm[edytuj | edytuj kod]

Powstanie styczniowe (1863) było kolejnym zwrotem. Romantyczne marzenia skompromitowały się, przyszedł czas na pracę u podstaw. I taki był polski pozytywizm: bardziej nastawiony na kwestie praktyczne niż rozważania teoretyczne.

Myśliciele pozytywistyczni skupieni byli wokół "Przeglądu Tygodniowego". Najbardziej znani z nich to: Aleksander Świętochowski (ur. 1849, zm. 1938), Julian Ochorowicz (ur. 1850, zm. 1917) i Adolf Dygasiński (ur. 1839, zm. 1902). Samotną drogą podążał Henryk Struve (ur. 1840, zm. 1912), erudyta i filozof-pasjonat, który przez wiele lat był "reprezentatem" polskiej filozofii na arenie międzynarodowej.

W osobach Mariana Massoniusa (ur. 1862, zm. 1945), a szczególnie Adama Mahrburga (ur. 1855, zm. 1913) rozwijał się polski kantyzm.

Józefa Krzyżanowska-Kodisowa (ur. 1865, zm. 1940), uczennica Avenariusa była pierwszą w Polsce, a jedną z pierwszych na świecie kobiet zawodowo uprawiających filozofię.

Rok 1897 to data powstania pierwszego polskiego czasopisma filozoficznego – "Przeglądu Filozoficznego", którego twórcą był Władysław Weryho (ur. 1867, zm. 1916). To on stworzył też Towarzystwo Psychologiczne – ważny ośrodek życia filozoficznego w Warszawie.

Jednak dla polskiej filozofii o wiele ważniejszy okazał się rok 1895. To wtedy Kazimierz Twardowski objął katedrę filozofii we Lwowie i zaczął wykładać tam nauki Brentany, którego był uczniem.

Szkoła lwowsko-warszawska[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Szkoła lwowsko-warszawska.

Twardowski (ur. 1866, zm. 1938) wychował całe pokolenie wybitnych filozofów i logików tworząc szkołę nazwaną szkołą lwowsko-warszawską.

Dokonania logiczne tej szkoły nie mają konkurencji w historii. Jan Łukasiewicz (ur. 1878, zm. 1956), Stanisław Leśniewski (ur. 1887, zm. 1939), Leon Chwistek (ur. 1884, zm. 1944), Kazimierz Ajdukiewicz (ur. 1890, zm. 1963) i Tadeusz Kotarbiński (ur. 1886, zm. 1981), Andrzej Mostowski (ur. 1913, zm. 1975), a przede wszystkim autor semantycznej teorii prawdy, Alfred Tarski (ur. 1901, zm. 1983), jeden z najczęściej cytowanych naukowców w XX wieku, byli wybitnymi logikami. Jednocześnie mieli znakomite przygotowanie filozoficzne, co sprawiło, że ich zainteresowania i rezultaty badań są niezwykle cenne z punktu widzenia filozofii.

Uczniowie Twardowskiego zasłużyli się też w historii filozofii. Warto wymienić Władysława Witwickiego, tłumacza Platona i Władysława Tatarkiewicza, autora niezwykle popularnej Historii filozofii i tłumaczonej na wiele języków Historii estetyki.

Dalszy rozwój filozofii analitycznej[edytuj | edytuj kod]

Istnienie grupy przerwał wybuch wojny. Po wojnie działała jeszcze Izydora Dąmbska (ur. 1903, zm. 1983). Dużymi osiągnięciami mógł pochwalić się Roman Suszko. Wielkie zasługi w kompletowaniu i badaniu dziedzictwa szkoły lwowsko-warszawskiej oraz popularyzacji filozofii analitycznej ma Jan Woleński (ur. 1940). Z filozofią analityczną kojarzeni są też bratanek Andrzeja, Marcin Mostowski, ur. (1955), Klemens Szaniawski (ur. 1925, zm. 1990), Bohdan Chwedeńczuk (ur. 1938), Barbara Stanosz (ur. 1935) czy Adam Grobler (ur. 1949) oraz Henryk Skolimowski (ur. 1930), który jednak pod wpływem buddyzmu porzucił logikę dla ekofilozofii.

Roman Ingarden i fenomenologia[edytuj | edytuj kod]

Roman Ingarden

Oprócz szkoły lwowsko-warszawskiej zaznaczył się także wkład polskich filozofów w fenomenologię, których jednym z ważniejszych reprezentantów był Roman Ingarden, uczeń zarówno Kazimierza Twardowskiego we Lwowie, jak i Edmunda Husserla w Getyndze, twórcy fenomenologii. Inicjalnym momentem jego głównej pracy filozoficznej był sprzeciw wobec późnego systemu Husserla- fenomenologii transcendentalnej, która była odmianą idealizmu. Niewyjaśniona relacja między realizmem a idealizmem była przyczynkiem do zrekonstruowania fenomenologii według przebiegającego na tym gruncie sporu o istnienie świata. Ingarden przygotowywał się wiele lat do napisania programowego dzieła, wydając na przykład "Das literalische Kunstwerk" (1931, tłum. polskie "O dziele literackim"), w którym bada istotę tzw. przedmiotu intencjonalnego, wykrywając możliwość różnych sposobów istnienia, momentów bytowych i warstw. Książką tą Ingarden zdobędzie popularność, wpływając na takich filozofów jak Michel Dufrennes czy Nelson Goodman[7], a także wielu polskich literaturoznawców. Głównym dziełem Ingardena będzie pisany w głównie czasie wojny "Spór o istnienie świata" (t. I 1945, t.II 1946, t.III 1970) w którym rozważa on różne rozwiązania epistemologiczno-ontologiczne, modyfikacje formalne i materialistyczne, proponując swój własny system ontologiczny.

Krakowscy uczniowie Ingardena, przede wszystkim Józef Tischner (np. w "Sporze o istnienie człowieka", 1998), wprowadzą jego myśl do fenomenologicznego personalizmu i aksjologię, a także będą kontynuować jego rozważania estetyczne rozpoczęte w "Das literalische Kunstwerk". Uczniami Ingardena byli także Władysław Stróżewski, Anna Teresa Tymieniecka, Maria Gołaszewska, Jerzy Perzanowski i Danuta Gierulanka.

Socjalizm i marksizm[edytuj | edytuj kod]

Za prekursora myśli socjalistycznej w Polsce można uznać Edwarda Dembowskiego (ur. 1822, zm. 1846), który przed tragiczną śmiercią zdążył napisać teksty kwalifikujące go do lewicy heglowskiej. Edward Abramowski ((ur. 1868, zm. 1918) był jednym z głównych teoretyków kooperatyzmu. Stanisław Brzozowski (ur. 1878, zm. 1911) łączył poglądy twórcy syndykalizmu Sorela z nietzscheanizmem. Marksistka Róża Luksemburg, (ur. 1871, zm. 1919) głosiła skrajny internacjonalizm.

Zygmunt Bauman

W PRL-u filozofia została związana przez cenzurę, choć w mniejszym stopniu, niż w innych tzw. "demoludach". Jedyną słuszną wykładnią została stalinowska wersja marksizmu. Marksistowską przeszłość ma za sobą Leszek Kołakowski (ur. 1927, zm. 2009), autor Głównych nurtów marksizmu, monumentalnej krytyki całego prądu. Również Zygmunt Bauman (ur. 1925), zaczynał jako sowieckiego chowu stalinowiec (oficer KBW, TW ps. "Sejmon"), a dziś kojarzony jest z postmodernizmem. Z hermeneutyką i filozofią analityczną łączyła marksizm poznańska szkoła metodologiczna.

Aksjologia[edytuj | edytuj kod]

Znani aksjolodzy to Leon Petrażycki (ur. 1867, zm. 1931) i Henryk Elzenberg (ur. 1887, zm. 1967), lecz największe osiągnięcia w tej dziedzinie, a szczególnie w estetyce, miał Roman Ingarden (ur. 1893, zm. 1970), przedstawiciel fenomenologii, uczeń Husserla.

Filozofia nieanalityczna[edytuj | edytuj kod]

Florian Znaniecki (ur. 1882, zm. 1958), twórca kulturalizmu i Feliks Młynarski (ur. 1884, zm. 1972), byli, tak jak i Bauman, myślicielami zorientowanymi socjologicznie.

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Neotomizm[edytuj | edytuj kod]

Mieczysław Krąpiec (ur. 1921, zm. 2008) jest najważniejszym przedstawicielem polskiego neotomizmu.

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Przypisy

  1. Ciszewski, s. 7.
  2. Andrzej Glaber: Gadki o składności członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybrane. Kraków: Akademia Umiejętności, 1893. [dostęp 1.12.2013]..
  3. Kazimierz Wójcik: Petrycy Sebastian z Pilzna. W: Powszechna Encyklopedia Filozofii. T. 8: P-S. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2000. [dostęp 24.11.2013]..
  4. Ciszewski, s. 8.
  5. Ciszewski, s. 8.
  6. Ciszewski, s. 8.
  7. [Roman Ingarden w: Stanford Encyclopedia of Philosophy http://plato.stanford.edu/entries/ingarden/]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marian Ciszewski: Renesansu filozofia. W: Powszechna Encyklopedia Filozofii. T. 8: P-S. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2000. [dostęp 24.11.2013].
  • Zbigniew Ogonowski, Filozofia szkolna w Polsce XVII wieku, Warszawa 1985.
  • Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. I-III, wiele wydań.