Filozofia przyrody

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
XVII-wieczna mapa nieba, autorstwa holenderskiego kartografa Frederika De Wita

Filozofia przyrody – dział filozofii zajmujący się filozoficzną refleksją nad naturą, wiedzą na jej temat oraz stosunkiem do niej człowieka[1].

Filozofia przyrody a nauka i filozofia nauki[edytuj | edytuj kod]

Filozofia przyrody była pierwszym obszarem rozważań filozoficznych w starożytnej Grecji[1]. Z czasem, tematyka filozoficznoprzyrodnicza stała się tylko jednym, choć bardzo istotnym, z działów filozofii. Filozofia przyrody jest również prekursorką nowożytnej nauki, która się z niej wyodrębniła i uniezależniła.

Początkowo, filozofia przyrody zajmowałą się wszystkimi zagadnieniami współczesnej nauki, rozpatrywanymi jednak najczęściej metodami filozoficznymi. Filozofia, rozumiana jako umiłowanie mądrości wiązała się z dążeniem do zrozumienia funkcjonowania wszechświata. Miała ona wtedy jednak charakter spekulatywny i brakowało w niej rozwiniętej metodologii badań i rygoryzmu obserwacji. Stopniowo, jednak empiryczne badanie rzeczywistości materialnej wyodrębniało się z głównego nurtu badań filozoficznych. W XVII w. nastąpiło rozdzielenie filozofii i nauki. Jeszcze do XIX wieku wielu naukowców, było jednocześnie filozofami.

Współczesna filozofia przyrody utraciła własną autonomię[2]. Zajmuje się rozważaniami nad rzeczywistością materialną opierając się o dorobek nauk empirycznych, uwzględniając ich metodologię i historię nauki[2]. Podejmuje również problemy pomijane przez nauki empiryczne, lub też zajmując holistyczne stanowisko wobec człowieka i natury.

Od filozofii przyrody należy też odróżnić filozofię nauki, która za swój przedmiot bierze samą naukę, a nie przyrodę. Filozoficzna refleksja nad nauką obejmuje jej krytykę i analizę jej metod badawczych, a także badanie języka nauki[3].

Zagadnienia[edytuj | edytuj kod]

Zagadnienia występujące we współczesnej filozofii przyrody[4][5]:

  • problem elementarnych składników materii;
  • natura czasu;
  • natura przestrzeni;
  • problemy nieskończoności czasu i przestrzeni;
  • problemy prawidłowości zachodzących w przyrodzie, przyczynowości, determinizmu i intedeterminizmu,
  • istota życia i jego geneza
  • problem świadomości;
  • problem matematyczności przyrody;
  • podstawowe założenia filozoficzne nauk empirycznych[6];
  • filozoficzne interpretacje teorii naukowych[7].

Historia filozofii przyrody[edytuj | edytuj kod]

Jońska filozofia przyrody[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Jońska filozofia przyrody.

Jońska filozofia przyrody (zwana też szkołą milezyjską) reprezentuje archaiczny, grecki materializm żywiołowy zapoczątkowany przez Talesa z Miletu około VI-IV wieku p.n.e.. Podjęła pierwsze niemitologiczne, racjonalne próby wyjaśnienia natury, określanej jako physis. Oprócz Talesa, zalicza się do niej także Anaksymandra i Anaksymanesa.

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

  1. W ontologii reprezentowali monizm materialistyczny
    • Świat ma jednorodną, materialną strukturę, jest zbiorem konkretnych ciał. Początkiem i zasadą świata, a zarazem właściwą naturą rzeczy jest przenikająca wszystko, wieczna pramateria (prasubstancja, prapierwiastek, pierwotny żywioł), która ulegając nieustannej przemianie - ożywia i różnicuje byt. Na tej zasadzie z jedności (pierwotnego żywiołu) powstaje różnorodność.
    • Badania filozoficzne polegały na poszukiwaniu początku-zasady (arche) natury
      • Tales z Miletu - pramaterią jest woda; wysnuł ten wniosek na podstawie potocznych obserwacji, według których woda jest ośrodkiem życia, z wody wywodzi się życie, a dzięki temu, że zmienia stany skupienia - występuje w każdej formie
      • Anaksymander - apeiron (bezkres, nieskończoność, która nie ma zasady, zatem sama musi być zasadą)
      • Anaksymenes - powietrze przenika wszystko wypełniając bezkres
      • Heraklit - osnową wszechświata jest ogień; jest on przejawem dynamicznej energii (panta rei)
    • Hylozoizm (hilozoizm) - atrybutem materii jest ruch, wszystko co jest - jest w ruchu, rozwija się, co jest objawem życia
      • Panpsychizm - cała przyroda ma charakter dynamiczny i kreatywny, żyje, jest jednym wielkim organizmem.
    • Koncepcja czasu cyklicznego - wszystko się powtarza
  2. W gnoseologii - racjonalizm

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Przedstawienie Ziemi w XII-wiecznym traktacie Hildegardy z Bingen Liber Divinorum Operum

Średniowieczna philosophia naturalis była ona bezpośrednią kontynuacją myśli starożytnej. Początkowo była ona traktowana z pogardą (jak mówił Augustyn z Hippony wiedza studiowanie przyrody było czczą próżnością[8]), bądź z podejrzliwością. Głównym źródłem wiedzy o naturze było Pismo Święte, oraz Timajos Platona.

Odrodzenie XII wieku i badania nad odkrytymi pismami przyrodniczymi Arystotelesa spowodowały intensywny rozwój filozofii przyrody. Arystoteles uznany został najwyższym autorytetem w tej dziedzinie, a jego pisma (wraz z komentarzami starożytnych arystotelików) były nie tylko źródłem wiedzy o świecie, lecz także dostarczały pojęć za pomocą których ujmowano przyrodę, wskazywały, jak należy filozofować, oraz co jest dostępne poznaniu. Podobnie jak w innych obszarach filozofii, harmonijne połączenie myśli starożytnej z chrześcijaństwem było niemożliwe i z czasem doprowadziło do wykroczenia poza pisma antycznych autorów i rozwinięcia oryginalnych metod i rozwiązań.

Na kształt dyscypliny silnie wpłynęła także średniowieczna filozofia muzułmańska (np. Awerroes czy Awicenna). Arabskie przekłady i komentarze pism starożytnych były podstawowym źródłem dla filozofów średniowiecznych. Na znacznie wyższym poziomie stała też w krajach islamu medycyna, kosmologia i matematyka.

Problematyka średniowiecznej filozofii przyrody była bardzo szeroka. Obejmowała zarówno wyjaśnianie zjawisk obserwowalnych empirycznie (które później stały się przedmiotem badań nauk przyrodniczych, jak i samą strukturę świata, oraz jej związki z rzeczywistością pozazmysłową (a więc problematykę metafizyczną i teologiczną).

Do głównych problemów należały:

  • problem struktury bytu: z czego składa się byt; jakie są jego podstawowe elementy; w jaki sposób łączą się one w złożone całości;
  • problem struktury świata: jakie jest miejsce ziemi we wszechświecie; jakie jest ułożenie i charakter sfer niebieskich; czy świat jest jeden, czy też istnieje wielość światów; kosmologia (dwa modele alternatywne - arystotelejski i ptolomejski);
  • problem wieczności świata i charakteru czasu;
  • problem roli Boga we wszechświecie: czym jest wszechmoc Boga i jak się objawia; jak Bóg wpływa na działanie świata;
  • problem ruchu i jego przyczyn;
  • problem próżni (możliwość lub niemożliwość jej istnienia);
  • problem relacji teologii i filozofii przyrody;

W przeszłości rozpowszechniony był pogląd, jakoby średniowieczna filozofia przyrody była czystą spekulacją religijną, pozbawioną większych wartości poznawczych. W opinii autorów renesansowych wracali oni do antycznych tradycji badawczych, porzuconych w średniowieczu[9]. Prace współczesnych historyków nauki i filozofii (m.in. Pierre'a Duhema czy Edwarda Granta) wykazały jednak, że to ze średniowiecza bierze swój początek nowożytna nauka.

Średniowieczni filozofowie przyrody badali "zwykły bieg rzeczy", a nie opisane w Biblii cuda[10]. Tym samym ufundowali podstawy fizyki, astronomii, biologii i matematyki. Pomimo istotnej różnicy między nauką średniowieczną a renesansową, widać też wyraźną ciągłość.

Do najważniejszych średniowiecznych filozofów przyrody zalicza się Jana Buridana, Mikołaja z Oresme, Rogera Bacona, Williama Ockhama, Błażeja z Parmy czy Roberta Grosseteste. Filozofia przyrody była również charakterystyczna dla uczonych zgromadzonych wokół szkoły w Chartres (m.in. Wilhelm z Conches czy Teodoryk z Chartres).

Renesans[edytuj | edytuj kod]

Strona z rękopisu De revolutionibus orbium coelestium Kopernika (p. 9 verso)

Rozwój filozofii przyrody był jednym z zasadniczych rysów filozofii renesansu. W dużej mierze polegała ona na krytyce arystotelizmu i poszukiwaniu nowych dróg wyjaśniania zjawisk przyrodniczych, opartych na obserwacji, eksperymencie, oraz szerszym wykorzystaniu matematyki. W początkowym okresie filozofowie przyrody nastawieni byli panteistycznie, łącząc często filozofie przyrody z magią i alchemią, w okresie późniejszym metodologicznie. Renesansowa filozofia przyrody w znaczący sposób przyczyniła się do rozwoju metody naukowej, i stała się podstawą do wyodrębnienia się nauki z filozofii w epoce nowożytnej.

W 1543 ukazało się De revolutionibus orbium coelestium Mikołaja Kopernika. Samo dzieło nie miało filozoficznego charakteru, miało jednak olbrzymie konsekwencje dla podglądów na naturę rzeczywistości, miejsce człowieka w świecie, a także stosunek do dawnych autorytetów: Biblii, Arystotelesa i Ptolemeusza. Zmiany te określa się mianemprzewrotu kopernikańskiego. Odtąd stopniowo poglądy oparte na autorytecie, zastępowane były przez systematyczną obserwację i eksperymenty. Proces ten prowadził niejednokrotnie do konfliktu z Kościołem katolickim. W 1633 r. przed Kongregacją Świętego Oficjum odbył się proces Galileusza, w wyniku którego został on skazany na areszt domowy za obronę teorii heliocentrycznej. W 1600 r. w Rzymie spalony został Giordano Bruno. Bruno był zwolennikiem teorii heliocentrycznej, który jako pierwszy umieścił system słoneczny w nieskończonej przestrzeni. Uważał również, że we wszechświecie istnieje wiele podobnych słonecznemu systemów[11]. Szczególne zasługi dla ukształtowania się nowożytnejmetody naukowej opartej na eksperymencie i indukcji miał Francis Bacon, uważany też za jednego z twórców empiryzmu[12].

Innymi wybitnymi filozofami przyrody byli Bernardino Telesio, Francesco Patrizi i Tommaso Campanella.

Nowożytność[edytuj | edytuj kod]

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Filozofia współczesna[edytuj | edytuj kod]

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Schiemann 2012 ↓.
  2. 2,0 2,1 Łukasik 2010 ↓, s. 33.
  3. Heller 2006 ↓, s. 27, 29.
  4. Łukasik 2010 ↓, s. 32.
  5. Heller 2006 ↓, s. 26.
  6. Łukasik 2010 ↓, s. 35-38.
  7. Łukasik 2010 ↓, s. 38-39.
  8. Władysław Seńko: Jak rozumieć filozofię średniowieczną. Kęty: Antyk, 2001, s. 24 i d..
  9. Edward Grant: Średniowieczne podstawy nauki nowożytnej w kontekście religijnym, instytucjonalnym oraz intelektualnym. Warszawa: 2005, s. 11-14.
  10. Edward Grant: Średniowieczne podstawy nauki nowożytnej w kontekście religijnym, instytucjonalnym oraz intelektualnym. Warszawa: 2005, s. 255.
  11. Lorenzo Casini: Renaissance Philosophy. W: Internet Encyclopedia of Philosophy. 2012. [dostęp 5.09.2013]..
  12. David Simpson: Francis Bacon (1561—1626). W: Internet Encyclopedia of Philosophy. 2012. [dostęp 15.11.2013].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Nauki przyrodnicze a filozofia przyrody. W: Michał Heller: Filozofia i wszechświat. Wybór pism. Kraków: Universitas, 2006, s. 26-33.
  • Andrzej Łukasik. Filozofia przyrody a nauki przyrodnicze. „Ostoja Filozoficzna”, s. 32-39, 2010. 
  • Gregor Schiemann: Naturphilosophie [ver. 2.0]. W: Naturphilosophische Grundbegriffe [on-line]. 2012. [dostęp 2014-08-15].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]