Filozofia przyrody

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
XVII-wieczna mapa nieba, autorstwa holenderskiego kartografa Frederika De Wita

Filozofia przyrody – dział filozofii zajmujący się filozoficzną refleksją nad naturą, wiedzą na jej temat oraz stosunkiem do niej człowieka[1].

Filozofia przyrody a nauka i filozofia nauki[edytuj | edytuj kod]

Filozofia przyrody była pierwszym obszarem rozważań filozoficznych w starożytnej Grecji[1]. Z czasem, tematyka filozoficznoprzyrodnicza stała się tylko jednym, choć bardzo istotnym, z działów filozofii. Filozofia przyrody jest również prekursorką nowożytnej nauki, która się z niej wyodrębniła i uniezależniła.

Początkowo, filozofia przyrody zajmowałą się wszystkimi zagadnieniami współczesnej nauki, rozpatrywanymi jednak najczęściej metodami filozoficznymi. Filozofia, rozumiana jako umiłowanie mądrości wiązała się z dążeniem do zrozumienia funkcjonowania wszechświata. Miała ona wtedy jednak charakter spekulatywny i brakowało w niej rozwiniętej metodologii badań i rygoryzmu obserwacji. Stopniowo, jednak empiryczne badanie rzeczywistości materialnej wyodrębniało się z głównego nurtu badań filozoficznych. W XVII w. nastąpiło rozdzielenie filozofii i nauki. Jeszcze do XIX wieku wielu naukowców, było jednocześnie filozofami.

Współczesna filozofia przyrody utraciła własną autonomię[2]. Zajmuje się rozważaniami nad rzeczywistością materialną opierając się o dorobek nauk empirycznych, uwzględniając ich metodologię i historię nauki[2]. Podejmuje również problemy pomijane przez nauki empiryczne, lub też zajmując holistyczne stanowisko wobec człowieka i natury.

Od filozofii przyrody należy też odróżnić filozofię nauki, która za swój przedmiot bierze samą naukę, a nie przyrodę. Filozoficzna refleksja nad nauką obejmuje jej krytykę i analizę jej metod badawczych, a także badanie języka nauki[3].

Zagadnienia[edytuj | edytuj kod]

Zagadnienia występujące we współczesnej filozofii przyrody[4][5]:

  • problem elementarnych składników materii;
  • natura czasu;
  • natura przestrzeni;
  • problemy nieskończoności czasu i przestrzeni;
  • problemy prawidłowości zachodzących w przyrodzie, przyczynowości, determinizmu i intedeterminizmu,
  • istota życia i jego geneza
  • problem świadomości;
  • problem matematyczności przyrody;
  • podstawowe założenia filozoficzne nauk empirycznych[6];
  • filozoficzne interpretacje teorii naukowych[7].

Historia filozofii przyrody[edytuj | edytuj kod]

Filozofia przedsokratejska[edytuj | edytuj kod]

Filozofia przyrody była głównym przedmiotem zainteresowania przedsokratejskich filozofów starożytnej Grecji (od VI do końca V w. p.n.e.), z tego powodu okres ten nazywany jest okresem naturalistycznym[8]. Filozofowie ci podjęli pierwsze niemitologiczne, racjonalne próby wyjaśnienia natury (physis), kładąc podwaliny pod filozofię i naukę europejską[9]. Problemy i idee postawione przez przedsokratejskich filozofów przyrody były inspiracją i istotnym punktem odniesienia dla badaczy przyrody aż do powstania nowożytnej nauki.

Pierwszą grupą filozofów byli tzw. jońscy filozofowie przyrody (m.in. Tales z Miletu, Anaksymander, Anaksymenes, Heraklit, Anaksagoras). Dążyli oni do wyjaśnienia rzeczywistości poprzez znalezienie jej najbardziej podstawowej zasady (arché), przenikającej całość rzeczywistości. Różni filozofowie w czym innym upatrywali tę podstawową zasadę: Tales w wodzie, Anaksymander w bezkresie (apeiron), Heraklit w ogniu, natomiast Anaksymenes w powietrzu[10]. Bardzo wpływowa była filozofia Heraklita, uznającego zmianę za podstawową zasadę rządzącą rzeczywistością[11].

W południowej Italii Pitagoras skupił wokół siebie grono uczniów, nauczają o matematycznej strukturze rzeczywistości. Zasadą podstawową była dla nich liczba, która stanowiła element rzeczy. Dzięki temu pitagorejczycy rozwinęli bardzo badania matematyczne[12].

Istotne znaczenie dla starożytnej metafizyki miała też działalność eleatów. Negowali oni możliwość ruchu i wielości. Był to dla nich jedynie pozór, a prawdziwa rzeczywistość była według nich niezmienną jednością[13].

Ostatnią z ważnych szkół byli atomiści (Leukippos, Demokryt) głoszący materialny charakter rzeczywistości, składającej się z małych i niepodzielnych elementów nazwanych przez nich atomami[14].

W kolejnych pokoleniach, problematyka filozoficzna uległa rozszerzeniu na inne dziedziny, a filozofia z okresu naturalistycznego, przeszła w okres humanistyczny, gdy zaczęła dominować tematyka antropologiczna, etyczna i polityczna[8].

Sokrates i Platon[edytuj | edytuj kod]

W V w.p.n.e. pojawili się wędrowni nauczyciele retoryki i filozofii, nazywani sofistami. Przełomowe znaczenie ma filozofia Sokratesa, który zajął się wyłącznie filozoficzną refleksją nad człowiekiem. Wskazywał, iż poznanie tajemnic rzeczywistości leży poza możliwościami człowieka[15]. Pod wpływem Sokratesa, uznawanego za właściwego twórcę etyki, filozofia przyrody przestała być istotnym problemem filozofii.

Dla Platona, ucznia Sokratesa, rzeczywistość materialna była tylko odbiciem niematerialnych i wiecznych idei (m.in. idei matematycznych i geometrycznych)[16]. Stąd nad empiryczne poznawanie rzeczywistości, cenił spekulację filozoficzną. W Timajosie, dialogu, który przez większą część średniowiecza był podstawowym traktatem filozoficznoprzyrodniczym, Platon opisał swoją swoją teorię rzeczywistości zmysłowej (materialnej), zgodnie z którą składa się ona z czterech wielościanów foremnych (nazywanych też bryłami platońskimi), którym odpowiadają cztery żywioły. Po ponownym odkryciu pism Arystotelesa w XI i XII w., stracił na znaczeniu, aż do czasów renesansu. Wtedy to, pod wpływem koncepcji Platona, zaczęto ujmować przyrodę matematycznie i widzieć idealne prawidłowości stojące za empiryczną rzeczywistością.

Arystoteles[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Arystoteles, w sekcji Filozofia przyrody.

Arystoteles był odnowicielem starożytnej filozofii przyrody. Filozofia Arystotelesa jest złożonym systemem, mającym w zamierzeniu całościowo tłumaczyć rzeczywistość. Wypracowana przez niego pojęciowość miała ogromny wpływ na późniejszych filozofów i badaczy przyrody, aż do XVI w. W Corpus Aristotelicum zebrano 27 pism filozoficznoprzyrodniczych, obejmujących zagadnienia kosmologiczne, fizyczne, biologiczne i psychologiczne (dla części z nich atrybucja jest wątpliwa)[17]. Podstawowym pismem filozoficznoprzyrodniczym Stagiryty jest Fizyka.

Obok szeregu obserwacji przyrodoznawczych, Arystoteles formułuje również wpływowe koncepcje dotyczące ruchu i zmiany, czasu, przestrzeni, budowy materii, a także natury życia.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Przedstawienie Ziemi w XII-wiecznym traktacie Hildegardy z Bingen Liber Divinorum Operum

Średniowieczna philosophia naturalis była ona bezpośrednią kontynuacją myśli starożytnej. Początkowo była ona traktowana z pogardą (jak mówił Augustyn z Hippony wiedza studiowanie przyrody było czczą próżnością[18]), bądź z podejrzliwością. Głównym źródłem wiedzy o naturze było Pismo Święte, oraz Timajos Platona.

Odrodzenie XII wieku i badania nad odkrytymi pismami przyrodniczymi Arystotelesa spowodowały intensywny rozwój filozofii przyrody. Arystoteles uznany został najwyższym autorytetem w tej dziedzinie, a jego pisma (wraz z komentarzami starożytnych arystotelików) były nie tylko źródłem wiedzy o świecie, lecz także dostarczały pojęć za pomocą których ujmowano przyrodę, wskazywały, jak należy filozofować, oraz co jest dostępne poznaniu. Podobnie jak w innych obszarach filozofii, harmonijne połączenie myśli starożytnej z chrześcijaństwem było niemożliwe i z czasem doprowadziło do wykroczenia poza pisma antycznych autorów i rozwinięcia oryginalnych metod i rozwiązań.

Na kształt dyscypliny silnie wpłynęła także średniowieczna filozofia muzułmańska (np. Awerroes czy Awicenna). Arabskie przekłady i komentarze pism starożytnych były podstawowym źródłem dla filozofów średniowiecznych. Na znacznie wyższym poziomie stała też w krajach islamu medycyna, kosmologia i matematyka.

Problematyka średniowiecznej filozofii przyrody była bardzo szeroka. Obejmowała zarówno wyjaśnianie zjawisk obserwowalnych empirycznie (które później stały się przedmiotem badań nauk przyrodniczych, jak i samą strukturę świata, oraz jej związki z rzeczywistością pozazmysłową (a więc problematykę metafizyczną i teologiczną).

Do głównych problemów należały:

  • problem struktury bytu: z czego składa się byt; jakie są jego podstawowe elementy; w jaki sposób łączą się one w złożone całości;
  • problem struktury świata: jakie jest miejsce ziemi we wszechświecie; jakie jest ułożenie i charakter sfer niebieskich; czy świat jest jeden, czy też istnieje wielość światów; kosmologia (dwa modele alternatywne - arystotelejski i ptolomejski);
  • problem wieczności świata i charakteru czasu;
  • problem roli Boga we wszechświecie: czym jest wszechmoc Boga i jak się objawia; jak Bóg wpływa na działanie świata;
  • problem ruchu i jego przyczyn;
  • problem próżni (możliwość lub niemożliwość jej istnienia);
  • problem relacji teologii i filozofii przyrody;

W przeszłości rozpowszechniony był pogląd, jakoby średniowieczna filozofia przyrody była czystą spekulacją religijną, pozbawioną większych wartości poznawczych. W opinii autorów renesansowych wracali oni do antycznych tradycji badawczych, porzuconych w średniowieczu[19]. Prace współczesnych historyków nauki i filozofii (m.in. Pierre'a Duhema czy Edwarda Granta) wykazały jednak, że to ze średniowiecza bierze swój początek nowożytna nauka.

Średniowieczni filozofowie przyrody badali "zwykły bieg rzeczy", a nie opisane w Biblii cuda[20]. Tym samym ufundowali podstawy fizyki, astronomii, biologii i matematyki. Pomimo istotnej różnicy między nauką średniowieczną a renesansową, widać też wyraźną ciągłość.

Do najważniejszych średniowiecznych filozofów przyrody zalicza się Jana Buridana, Mikołaja z Oresme, Rogera Bacona, Williama Ockhama, Błażeja z Parmy czy Roberta Grosseteste. Filozofia przyrody była również charakterystyczna dla uczonych zgromadzonych wokół szkoły w Chartres (m.in. Wilhelm z Conches czy Teodoryk z Chartres).

Renesans[edytuj | edytuj kod]

Strona z rękopisu De revolutionibus orbium coelestium Kopernika (p. 9 verso)

Rozwój filozofii przyrody był jednym z zasadniczych rysów filozofii renesansu. W dużej mierze polegała ona na krytyce arystotelizmu i poszukiwaniu nowych dróg wyjaśniania zjawisk przyrodniczych, opartych na obserwacji, eksperymencie, oraz szerszym wykorzystaniu matematyki. W początkowym okresie filozofowie przyrody nastawieni byli panteistycznie, łącząc często filozofie przyrody z magią i alchemią, w okresie późniejszym metodologicznie. Renesansowa filozofia przyrody w znaczący sposób przyczyniła się do rozwoju metody naukowej, i stała się podstawą do wyodrębnienia się nauki z filozofii w epoce nowożytnej.

W 1543 ukazało się De revolutionibus orbium coelestium Mikołaja Kopernika. Samo dzieło nie miało filozoficznego charakteru, miało jednak olbrzymie konsekwencje dla podglądów na naturę rzeczywistości, miejsce człowieka w świecie, a także stosunek do dawnych autorytetów: Biblii, Arystotelesa i Ptolemeusza. Zmiany te określa się mianemprzewrotu kopernikańskiego. Odtąd stopniowo poglądy oparte na autorytecie, zastępowane były przez systematyczną obserwację i eksperymenty. Proces ten prowadził niejednokrotnie do konfliktu z Kościołem katolickim. W 1633 r. przed Kongregacją Świętego Oficjum odbył się proces Galileusza, w wyniku którego został on skazany na areszt domowy za obronę teorii heliocentrycznej. W 1600 r. w Rzymie spalony został Giordano Bruno. Bruno był zwolennikiem teorii heliocentrycznej, który jako pierwszy umieścił system słoneczny w nieskończonej przestrzeni. Uważał również, że we wszechświecie istnieje wiele podobnych słonecznemu systemów[21]. Szczególne zasługi dla ukształtowania się nowożytnejmetody naukowej opartej na eksperymencie i indukcji miał Francis Bacon, uważany też za jednego z twórców empiryzmu[22].

Innymi wybitnymi filozofami przyrody byli Bernardino Telesio, Francesco Patrizi i Tommaso Campanella.

Nowożytność[edytuj | edytuj kod]

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Filozofia współczesna[edytuj | edytuj kod]

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Schiemann 2012 ↓.
  2. 2,0 2,1 Łukasik 2010 ↓, s. 33.
  3. Heller 2006 ↓, s. 27, 29.
  4. Łukasik 2010 ↓, s. 32.
  5. Heller 2006 ↓, s. 26.
  6. Łukasik 2010 ↓, s. 35-38.
  7. Łukasik 2010 ↓, s. 38-39.
  8. 8,0 8,1 Reale 1994 ↓, s. 61.
  9. Thomas M.T. M. Robinson Thomas M.T. M., Filozofowie presokratejscy, [w:] Richard H.R. . Popkin Richard H.R. . (red.), Historia filozofii zachodniej, Poznań: Zysk i S-ka, 2003, s. 34, ISBN 83-7298-496-4.
  10. Reale 1994 ↓, s. 75-92.
  11. Reale 1994 ↓, s. 93-102.
  12. Reale 1994 ↓, s. 109-115.
  13. Reale 1994 ↓, s. 139-168.
  14. Reale 1994 ↓, s. 190-204.
  15. Reale 1994 ↓, s. 311.
  16. Reale 2001 ↓, s. 158.
  17. Arystoteles: Dzieła wszystkie. Warszawa: PWN, 1990-2003.
  18. Władysław Seńko: Jak rozumieć filozofię średniowieczną. Kęty: Antyk, 2001, s. 24 i d..
  19. Edward Grant: Średniowieczne podstawy nauki nowożytnej w kontekście religijnym, instytucjonalnym oraz intelektualnym. Warszawa: 2005, s. 11-14.
  20. Edward Grant: Średniowieczne podstawy nauki nowożytnej w kontekście religijnym, instytucjonalnym oraz intelektualnym. Warszawa: 2005, s. 255.
  21. Lorenzo Casini: Renaissance Philosophy. W: Internet Encyclopedia of Philosophy. 2012. [dostęp 5.09.2013]..
  22. David Simpson: Francis Bacon (1561—1626). W: Internet Encyclopedia of Philosophy. 2012. [dostęp 15.11.2013].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Nauki przyrodnicze a filozofia przyrody. W: Michał Heller: Filozofia i wszechświat. Wybór pism. Kraków: Universitas, 2006, s. 26-33.
  • Andrzej Łukasik. Filozofia przyrody a nauki przyrodnicze. „Ostoja Filozoficzna”, s. 32-39, 2010. 
  • Giovanni Reale: Historia filozofii starożytnej. T. 1. Lublin: Wydawnictwo KUL, 1994.
  • Giovanni Reale: Historia filozofii starożytnej. T. 2. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2001.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]