Filozofia wieczysta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Filozofia wieczysta (łac. philosophia perennis) – termin użyty po raz pierwszy prawdopodobnie przez Agostino Steuco w książce De perenni philosophia libri X (Lugdunum, 1540), w której chrześcijańska filozofia scholastyczna została uznana za "szczyt mądrości, do którego w mniejszym lub większym stopniu zmierzają wszystkie inne nurty filozoficzne". To pojęcie dominuje dzisiaj we wszystkich specyficznych rozumieniach tego terminu (odnoszących go do różnych tradycji filozoficznych i mistycznych).

Idea filozofii wieczystej została podjęta przez Gottfrieda Leibniza, który użył jej w sensie wspólnego odwiecznego podłoża myśli, leżącego u podstaw wszystkich religii i filozofii, przenikającego zwłaszcza nurty mistyczne. Do pojęcia tego często dołącza się inne terminy, jak sophia perennis ("mądrość wieczysta", termin renesansowy, używany dziś przez René Guénona), czy religio perennis ("religia wieczysta").

W zależności od kierunku filozoficznego "filozofia wieczysta" rozumiana jest jako:

  1. cała zachodnia tradycja filozoficzna głównego nurtu (realistycznego i metafizycznego), od Talesa po czasy współczesne (Peter Frederick Strawson).
  2. tradycja filozofii realistyczno-metafizycznej nurtu arystotelesowsko-tomistycznego (zwłaszcza u Étienne'a Gilsona). W Polsce takie stanowisko zajmowali m.in. Stefan Swieżawski, Mieczysław Albert Krąpiec. Zdaniem niektórych tomistów (Franciszek Kwiatkowski) pojęcie to jest synonimiczne z pojęciem "teologia naturalna". Jest to definicja najbardziej rozpowszechniona wśród zawodowych filozofów (w słownikach filozoficznych można spotkać utożsamienie filozofii wieczystej z tomizmem).
  3. filozofia nurtu idealizmu transcendentalnego[1], wywodzącego się od Immanuela Kanta, oznaczona przez Arthura Schopenhauera, w myśl tezy: "Prawdziwy realizm może być tylko idealizmem transcendentalnym". Kant odrzucał możliwość metafizyki. Schopenhauer w swej myśli inspirował się m.in. filozofią indyjską.
  4. cały nurt idealistyczny w filozofii światowej, zwłaszcza filozofii indyjskiej, a w tym zwłaszcza nurt wedanty w jej odmianie monistycznej, adwajty, którego przedstawicielami są: Paul Deussen, Max Müller, Rabindranath Tagore, Aurobindo, Paul Carus. Monizm jest tu uważany za "nową", "wyższą" postać metafizyki. Zwolennicy tego nurtu nawiązują m.in. do Schopenhauera, ale uważają, że termin "philosophia perennis" odpowiada ściśle sanskryckiemu terminowi sanātanadharma, oznaczającego pierwotnie hinduizm, ale w interpretacji neowedanty od Vivekanandy oznaczającego wszelką religijność świata, której źródłem ma być religja wedyjska. Takie rozumienie przejmuje współczesny krysznaizm na Zachodzie (ruch Hare Kṛṣṇa czyli ISKCON, Bhaktiwedanta Swami Prabhupada). Odmiany tego stanowiska głoszą m.in. Arnaud Desjardins i Ananda Coomaraswamy. Bliski temu stanowisku jest też Mircea Eliade.
  5. idealistyczna filozofia Aldousa Huxleya i tytuł jednego z jego głównych dzieł filozoficznych: The perennial philosophy (pol. Filozofia wieczysta, wyd. Santorski i ska). Nawiązuje ono do myśli indyjskiej i jej interpretacji, zwłaszcza u Paula Deussena i Aurobindo. Do tego rozumienia nawiązują dzisiaj z kolei myśliciele nurtu New Age, oraz Alan Watts.
  6. myśl Kena Wilbera, czasami zwanej też "filozofią nowowieczystą". Ma ono być uzupełnieniem i przekroczeniem myśli Huxleya i Aurobindo.
  7. cała filozofia, bez względu na krąg kulturowy i nurt myśli (np. Thomas Merton). Merton nawiązuje do Huxleya, którego był uczniem, ale przekracza jego myśl i powraca do pierwotnego znaczenia spotykanego u Leibniza. W tym rozumieniu nawiązuje do myślicieli indyjskich (np. Bhagawadgita, Bhaktiwedanta Swami Prabhupada), buddyjskich (zen, therawada np. Daisetz Teitaro Suzuki, Dalajlama), chińskich (np. Zhuangzi), muzułmańskich (sufizm, np. Ibn Abbad) i zachodnich (m.in. tradycja zakonna benedyktyńska, trapistów, Ojców Pustyni, Święty Jan od Krzyża, Tomasz z Akwinu). Merton nawiązuje do wspólnego wszystkim ludziom pierwotnego doświadczenia mistycznego Absolutu[2].
  8. stanowisko pośrednie między stanowiskiem A. Wattsa i T. Mertona, które zajmuje Joel Kupperman. Nawiązuje on do pojęcia pierwotnych intuicji filozoficznych leżących u podłoża wszelkich systemów filozoficznych i dającego się na nie przełożyć.
  9. termin używany przez myślicieli, należących do szeroko pojętego nurtu perennializmu lub tradycjonalizmu, lub będących poza nimi, jak René Guénon czy Frithjof Schuon, zbliżających się najczęściej do rozumienia 4, 5, 7 lub 8.

Przypisy

  1. Transcendencja (filozofia)
  2. T. Merton, Myśli o Wschodzie, Lublin 2003