Fobia społeczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Fobie społeczne
Phobiæ sociales
ICD-10 F40.1
Fobia społeczna
Phobia socialis
DSM-IV 300.23
MeSH D010698

Fobia społeczna (nerwica społeczna, zaburzenie lęku społecznego) — zaburzenie lękowe z grupy zaburzeń nerwicowych, często mylone z nadmierną nieśmiałością, w którym chory odczuwa lęk wobec wszystkich lub niektórych sytuacji społecznych[1]. Lęk dotyczący kontaktów z innymi ludźmi powoduje znaczne ograniczenia życiowe u osób z tym zaburzeniem. Fobia społeczna jest jednym z najczęściej diagnozowanych zaburzeń psychicznych[2][3]. Przez niektórych naukowców uznawana za chorobę cywilizacyjną[2].

W populacji ogólnej fobia społeczna występuje u 7-9%[4] społeczeństwa. Jej pierwsze objawy pojawiają się z reguły w okresie dojrzewania, w grupie wiekowej od 17. do 30. roku życia[5]. W ciągu całego życia fobia społeczna pojawia się wśród kobiet i mężczyzn z częstością w stosunku 3:2[6][7]. Jako przyczyny tego zaburzenia podaje się czynniki genetyczne, psychologiczne, społeczno-kulturowe i neurobiologiczne. Najbardziej typowymi objawami fobii społecznej są uporczywy lęk (obawa przed nienormalnym zachowaniem się wśród ludzi, ośmieszeniem lub kompromitacją), czerwienienie się, drżenie rąk i mięśni, przyspieszone bicie serca[8], nadpotliwość, duszności.
Prowadzi ona zwykle do znacznego wycofania z relacji społecznych.

Fobię społeczną leczy się terapią poznawczo-behawioralną[2] oraz farmakologicznie, głównie lekami przeciwdepresyjnymi[8][9] .

Objawy[edytuj | edytuj kod]

Fobia społeczna jest zaburzeniem niepsychotycznym.
Człowiek dotknięty tym zaburzeniem może przypominać osobę z cechami nieśmiałości, jednak w wypadku fobii społecznej główną różnicą jest występowanie bardzo silnego unikania sytuacji społecznych oraz cierpienia, spowodowanego wpływem zaburzenia na kontakt z innymi ludźmi. Osoby z fobią społeczną są mało towarzyskie i skryte, uskarżają się na brak tematów do rozmów oraz uważają się za osoby nieatrakcyjne. Niekiedy może występować u nich skłonność do nadużywania alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych, które doraźnie zmniejszają odczucie lęku. Osoby dotknięte fobią społeczną bardzo często rezygnują z życia towarzyskiego, a niekiedy ograniczają też wyjścia z domu do niezbędnego minimum, ponieważ poza najbliższymi krewnymi i znajomymi kontakty z innymi ludźmi wywołują u nich lęk[2]. Ze względu na trudności w kontaktach międzyludzkich osoby takie mogą prędzej szukać kontaktu z innymi ludźmi poprzez Internet[8]. Niektórzy chorzy z fobią społeczną są w stanie zapanować nad swymi objawami i tłumią lęk w sobie, na zewnątrz sprawiając tylko wrażenie introwertyków, ludzi spokojnych i opanowanych[2][5][8]. Rzadziej manifestują radość i swobodne zachowanie, bardziej typowa jest ich powaga i nadmierne kontrolowanie mimiki i zachowania.

Osoby cierpiące na fobię społeczną:

  • unikają wystąpień publicznych
  • unikają jedzenia i picia w miejscach publicznych
  • nie odzywają się w obecności innych
  • unikają rozmów, zwłaszcza z osobami, które są dla nich autorytetem
  • nie mogą pracować, gdy ktoś na nie patrzy
  • prowadzą najczęściej samotniczy tryb życia

Wiele codziennych spraw (załatwienie czegokolwiek w urzędzie czy banku, wizyta u lekarza, zakupy w sklepie innym niż samoobsługowy, umówienie się z kimś) jest dla osób cierpiących na fobię społeczną prawdziwą torturą.

W momencie, gdy człowiek dotknięty tym zaburzeniem jest narażony na ekspozycję społeczną, mogą u niego wystąpić następujące objawy somatyczne[8][10]:

Objawy te mogą narastać nawet do rozmiarów lęku panicznego, jeśli chory nie wycofa się z sytuacji w porę. Obawa przed tym często powoduje niezrozumiałe dla innych zachowania, które z zewnątrz mogą wyglądać jak tchórzostwo.

Bardzo często osoby cierpiące na fobię społeczną, występowanie objawów somatycznych określają jako swój główny problem w tym zaburzeniu[8].

Fobia społeczna a nieśmiałość[edytuj | edytuj kod]

Fobia społeczna ze względu na niektóre ze swoich objawów może być mylona z nieśmiałością; nie jest z nią jednak związana w sposób ścisły. W jednym z badań wykazano, że na fobię społeczną cierpi około 49% osób nieśmiałych w znaczącym stopniu i 18% osób z nieśmiałością w granicach normy[11].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze zachowane wzmianki dotyczące nadmiernego lęku przed ludźmi pochodzą z IV wieku p.n.e. Hipokrates opisał przypadek człowieka, który:

Quote-alpha.png
Nie spotykał się poza murami domu, kochał życie w ciemności, nie znosił światła [...] nie zbliżał się do innych z obawy przed złym potraktowaniem, upokorzeniem, ze strachu, że zrobi lub powie coś głupiego, lub że się rozchoruje. Miał wrażenie, że każdy mu się przygląda.

Badaniem fizjologii i społecznych znaczeń rumieńca i wstydu zajmował się jako pierwszy Charles Darwin[12]. Określenie "fobia społeczna" jak i jej definicja zostały utworzone przez Isaaca Marksa i Geldera w latach 60. XX wieku, a w latach 80. zaburzenie to zostało uznane za jednostkę diagnostyczną w Stanach Zjednoczonych. Do klasyfikacji ICD-10 fobia społeczna została wpisana w 1992. Przed wprowadzeniem nerwicy społecznej jako jednostki nozologicznej występowanie tego typu lęku określano ogólnie nerwicą lękową[8][12].

Terminologia[edytuj | edytuj kod]

Inne określenia stosowane dla fobii społecznej to: socjofobia, nerwica społeczna, fobia socjalna, chorobliwa nieśmiałość, lęk towarzyski oraz lęk społeczny[2], chociaż to ostatnie określenie bywa czasem stosowane w stosunku do innego zjawiska psychologicznego[5]. Fobia społeczna występuje w dwóch postaciach. Jeśli lęki dotyczą niemal wszystkich sytuacji społecznych, z wyjątkiem sytuacji związanych z najbliższą rodziną czy ścisłym kręgiem przyjaciół, jest to fobia uogólniona. Fobia nieuogólniona występuje natomiast wtedy, gdy lęk dotyczy tylko niektórych sfer i typów aktywności społecznej (np.: publicznych wystąpień)[4].

Epidemiologia[edytuj | edytuj kod]

Fobia społeczna ujawnia się zwykle w okresie dojrzewania – pierwsze objawy pojawiają się pomiędzy 17. a 30. rokiem życia[5]. Choć w tym okresie rozwoju występuje równie często u chłopców jak i dziewcząt, to w wieku dorosłym zaburzenie to jest dwukrotnie częściej obserwowane u kobiet[4]. Trzy czwarte diagnozowanych przypadków stanowią chorzy z fobią uogólnioną[4].

Przyjmuje się, że na fobię cierpi średnio od 7 do 9 procent społeczeństwa, jednak wyniki badań nie są jednoznaczne i mogą być różne w różnych kulturach[4]. Według Janusza Rybakowskiego fobia ta dotyka od 2% do 3% społeczeństwa w populacji ogólnej[13]. W badaniu przeprowadzonym w Brazylli ustalono, że fobia społeczna występuje u 4,7–7,9% ludzi w tym kraju[14]. Występowanie fobii społecznej w Stanach Zjednoczonych waha się od 2% do 7%[15], w Australii od 1% do 2,7%[16]. Występowanie tego zaburzenia u dzieci w Wielkiej Brytanii wynosi 0,4% (Anglia) oraz 1,8% (Szkocja)[17]. Ze względu na trudności w odróżnieniu fobii społecznej od słabych umiejętności społecznych lub nieśmiałości, w niektórych badaniach rozrzut chorobowości jest znaczny[18].

Etiologia[edytuj | edytuj kod]

Początkowo występowanie fobii społecznej przypisywano cechom osobowości bądź wyuczonym zachowaniom wynikającym z doświadczeń życiowych oraz relacji dziecka z rodzicami, mającej wpływ na rozwinięcie u niego ufności wobec ludzi[8]. Taki pogląd wyraża m.in. dr Thomas Richards z Social Anxiety Institute.

Jedną z przyczyn wystąpienia fobii społecznej może być odrzucenie przez grupę (np. szkolną) oraz strach przed kompromitacją[2]. Pośrednią przyczyną fobii może być również obniżona samoocena, brak umiejętności autoprezentacyjnych[5], dysmorfofobia (u 37% osób cierpiących na to zaburzenie występuje fobia społeczna[19]), a w rzadkich wypadkach depresja[5]. Pacjenci z fobią społeczną często doświadczali w przeszłości traumatycznych przeżyć (np.: nadużycia fizyczne, molestowanie seksualne, gwałt, doświadczenia wojenne) i stwierdzano u nich wcześniejsze zaburzenia związane ze stresem[4].

Czynniki neurobiologiczne[edytuj | edytuj kod]

W latach 80. XX wieku rozpoczęto badania nad czynnikami biologicznymi mogącymi mieć wpływ na wystąpienie fobii społecznej. Według nich ryzyko wystąpienia u dziecka tego zaburzenia znacznie się zwiększa, gdy u jednego z rodziców stwierdzono występowanie fobii społecznej[8]. W 2000 przeprowadzono badania w USA, których wynik sugeruje obniżony potencjał przyłączania się dopaminy do receptorów dopaminergicznych D2 u osób cierpiących na fobię społeczną. Istnieją spekulacje na temat prawdopodobnej, patologicznie niższej aktywności układu dopaminergicznego wobec aktywności układu współczulnego u osób dotkniętych tym zaburzeniem[20].

Czynniki genetyczne[edytuj | edytuj kod]

W badaniach na bliźniętach jednojajowych wychowanych w różnych rodzinach wykazano, że jeśli u jednego z bliźniąt rozwinie się fobia społeczna, to prawdopodobieństwo wystąpienia tego zaburzenia u drugiego z bliźniąt jest wyższe względem pozostałej populacji o 30–50%[21]. Wpływ dziedziczenia może być w pewnym stopniu nieswoisty; wykazano na przykład, że jeśli jeden rodzic ma zaburzenia lękowe lub depresję, to u dziecka podwyższone jest ryzyko wystąpienia zaburzeń lękowych i fobii społecznej[22].

Poznawczo-behawioralne modele fobii społecznej[edytuj | edytuj kod]

David Clark i A. Wellas próbując odkryć mechanizm funkcjonowania fobii społecznej stworzyli poznawczo-behawioralny model jej powstawania i utrwalania[23]. Do bezpośrednich przyczyn powstawania lęku zaliczyli:

  • błędne wyobrażenie pacjenta o własnym obrazie w oczach innych ludzi,
  • ciągły wybór negatywnej interpretacji zaistniałych w życiu zdarzeń, nawet gdy jest możliwość neutralnej lub pozytywnej oceny,
  • wybiórczą koncentrację uwagi na domniemanym zagrożeniu,
  • przekonanie, że wymagania innych są wyższe niż możliwości pacjenta, wskutek czego niemożliwe jest zdobycie ich aprobaty,
  • przypisywanie zbyt dużej mocy sprawczej ocenom innych.

Lęk powstały w ten sposób zostaje utrwalony poprzez:

  • koncentrację na obserwacji własnych reakcji somatycznych (rumieńce, jąkanie, etc.) i wyciąganiu negatywnych dla siebie wniosków,
  • działania zabezpieczające, takie jak unikanie sytuacji społecznych, cenzurowanie swoich wypowiedzi, unikanie kontaktu wzrokowego; uniemożliwia to pacjentowi zmianę opinii o sobie, a jednocześnie może u innych rzeczywiście powodować wrażenie, że osoba z fobią jest nieprzyjazna,
  • szczegółową, lecz selektywną i negatywną analizę byłych i spodziewanych sytuacji społecznych.

Większość spostrzeżeń Clarka i Wellsa została potwierdzona eksperymentalnie, co do niektórych niezależne badania naukowe nie dają jednoznacznych wyników. Mimo to powyższy schemat jest powszechnie akceptowany i wykorzystywany przez współczesnych psychologów. Na podobne mechanizmy powstawania i utrwalania fobii społecznej wskazuje model stworzony przez Heimberga i Rapee[24], w którym w centrum analizy znalazła się, fałszywa u osób chorych, "mentalna reprezentacja własnej osoby".

Zaburzenia współistniejące[edytuj | edytuj kod]

Fobii społecznej bardzo często towarzyszą inne schorzenia na tle nerwicowym. Polscy psychiatrzy szacują ten odsetek na 65%[5]. Zespół The National Comorbidity Survey (NCS) badając w latach 90. amerykańskie społeczeństwo stwierdził u 80% chorych na fobię społeczną współwystępujące inne zaburzenia psychiczne. Badania prowadzone Stanach Zjednoczonych wskazują na następujące zależności współwystępowania[25]:

  • Najczęściej pojawiającym się schorzeniem współistniejącym jest agorafobia – lęk przed przebywaniem na otwartej przestrzeni. Występuje on u 45% cierpiących na fobię społeczną.
  • Ponieważ spożywanie alkoholu doraźnie zmniejsza odczucie lęku, chorzy na socjofobię są szczególnie narażeni na uzależnienie. 20% osób cierpiących na socjofobię popada w alkoholizm[26]. Badania wskazują na podwyższone ryzyko samobójstwa u mężczyzn alkoholików, cierpiących jednocześnie na socjofobię. Również środki psychoaktywne mogą dawać chorym chwilowe poczucie odprężenia, ich nadużywanie zaobserwowano u 13 procent badanych.
  • Depresja występuje u 20% osób z socjofobią, przy czym kobiety są dużo bardziej niż mężczyźni na nią podatne. Depresja pojawia się (według badań NCS) średnio po 12 latach od zaobserwowania pierwszych objawów fobii[4]. Rzadko depresja jest przyczyną fobii[5].
  • Dystymia występuje u 15% osób z socjofobią.
  • 12% chorych cierpi na zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne.
  • 7% doświadcza nagłych napadów paniki[4].

Inne badania wskazują także na częstsze niż w przypadku ludzi zdrowych występowanie zaburzenia afektywnego dwubiegunowego, dysmorfofobii, zaburzeń odżywiania (jadłowstrętu, bulimii), zespołu lęku uogólnionego[4]. Nierzadko osoby dotknięte fobią społeczną wykazują skłonność do prokrastynacji[27]. Z fobią społeczną powiązane jest też występowanie osobowości unikającej, a przez niektórych naukowców osobowość ta traktowana jest jako jedna z form nerwicy społecznej[28][29].

Rozpoznanie[edytuj | edytuj kod]

Jeśli fobia pojawia się u pacjenta w młodym wieku, często jest przez niego i otoczenie określana jako "wyjątkowa wstydliwość/nieśmiałość" i jej zdiagnozowanie bywa utrudnione[4]. Tymczasem nieleczona fobia społeczna jest schorzeniem chronicznym i, nieleczona, może trwać nawet całe życie[30].

Według klasyfikacji DSM-IV fobia społeczną rozpoznaje się, gdy[31]:

  • występują obawy, że słowa lub działania mogą spowodować upokorzenie bądź zawstydzenie,
  • narażenie się na ekspozycję społeczną lub nawet samo myślenie o niej powoduje wystąpienie lęku oraz objawów somatycznych,
  • obawy przed upokorzeniem bądź zawstydzeniem są nieuzasadnione lub nadmierne,
  • występuje unikanie sytuacji wywołujących lęk oraz odczuwanie silnego stresu podczas narażenia na ekspozycję społeczną,
  • odczuwalne jest cierpienie spowodowane unikaniem sytuacji społecznych,
  • występują problemy społeczne i zawodowe.

Do określania nasilenia fobii społecznej (w przybliżeniu) może służyć skala lęku społecznego, opracowana przez amerykańskiego specjalistę Michaela Liebowitza. Określa ona szacunkowo poziom lęku odczuwanego przez osobę w określonych sytuacjach społecznych (rodzaje lękotwórczych interakcji społecznych) oraz stopień unikania ich. Skala ta bywa używana w celu oceny skuteczności leczenia[32].

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

W leczeniu stosuje się na ogół kilka rodzajów psychoterapii (głównie poznawczo-behawioralną[2]) oraz leczenie farmakologiczne[8].

Leczenie doraźne[edytuj | edytuj kod]

W celu doraźnego zmniejszenia lęku stosuje się leki anksjolityczne:

Farmaceutyki te w pełni rozwijają swe działanie zwykle po czasie 1–1,5 godziny od momentu doustnego zażycia, różnią się jednak znacznie okresem półtrwania.

Leczenie przewlekłe[edytuj | edytuj kod]

Obecne standardy leczenia zalecają psychoterapię jako leczenie podstawowe[33][34] oraz treningiem umiejętności społecznych[4].

Farmakoterapia[edytuj | edytuj kod]

Stosuje się zwykle antydepresanty o dodatkowym działaniu tłumiącym lęk, takie jak:

Leki te podaje się zazwyczaj kilka do kilkunastu miesięcy, po czym stopniowo odstawia. Część z nich (m.in. SSRI[35], takie jak sertralina, czy będący lekiem typu DNRI bupropion) po upływie kilku tygodni łagodzi także bezpośrednie objawy nadpobudliwości układu współczulnego poprzez działanie noradrenergiczne.

Psychoterapia[edytuj | edytuj kod]

W oparciu o istniejący model fobii została opracowana terapia poznawczo-behawioralna. Składają się na nią: stopniowa konfrontacja z sytuacją wywołującą lęk, desensytyzacja (uczenie się swobodnej reakcji na stresogenną sytuację społeczną), techniki relaksacyjne, restrukturyzacja poznawcza (zmiana przekonań). Jej celem jest rozpoznanie, a następnie weryfikacja i przeformułowanie błędnych myśli i sądów pacjenta oraz zmiana jego zachowań. Kolejne etapy terapii w oparciu o model Clarka i Wellasa przedstawia poniższa tabela:

Przebieg terapii poznawczo behawioralnej u osób z fobią społeczną[30]
Cele
Metody
Rozpoznanie mechanizmów lękowych pacjenta Przedstawienie pacjentowi ogólnego mechanizmu powstawania reakcji lękowych (modelu poznawczego), opracowanie indywidualnego modelu dla danego pacjenta
Zmiana zachowań zabezpieczających u pacjenta Manipulacja elementami modelu poznawczego poprzez eksperymenty behawioralne, np.: stosowanie i celowe porzucanie zachowań zabezpieczających, koncentracja uwagi na sobie lub na otoczeniu, analiza skutków tych zachowań
Zmiana zniekształconych wyobrażeń na temat własnej osoby, odejście od koncentracji pacjenta na sobie Uzyskanie informacji zwrotnych od innych ludzi (np. przy wykorzystaniu sprzętu audio i wideo), uświadomienie pacjentowi rzeczywistego (negatywnego) wpływu jego zachowań zabezpieczających na opinię o nim, analiza materiałów, próby przezwyciężania niewłaściwych zachowań
Modyfikacja przekonań dotyczących negatywnych skutków zachowania się pacjenta "Sprawdzanie środowiska" – eksperymenty behawioralne, polegające na świadomym zachowaniu się pacjenta w taki sposób, aby (według jego dotychczasowych przekonań) sprowokować negatywną ocenę, analiza rezultatów
Zmiana nawyku rozpamiętywania negatywnych wspomnień Praca nad modyfikacją negatywnych wspomnień poprzez skierowanie myśli pacjenta na obiektywne zdarzenia, a nie subiektywne odczucia
Zakończenie terapii Przygotowanie pacjenta do samodzielnego radzenia sobie z lękami w przyszłości

Skuteczność leczenia[edytuj | edytuj kod]

Zdaniem Thomasa Richardsa z SAI oraz brytyjskich specjalistów, zajmujących się tym zaburzeniem, najlepsze efekty przynosi terapia behawioralna prowadzona w grupach przez psychoterapeutę, specjalizującego się tylko w tym typie zaburzeń, gdy zajęcia prowadzone są z innymi pacjentami cierpiącymi na tę samą przypadłość[36][37]. Według badań przeprowadzonych przez H.R. Justera i Richarda Heimberga po 5 latach od zakończenia terapii poznawczo-behawioralnej nadal utrzymują się jej efekty[38]. W badaniach prowadzonych przez David Clarka uzyskano wyniki świadczące o większej skuteczności terapii poznawczo-behawioralnej niż leczenia farmakologicznego[39]. Heimberg w wyniku swoich badań wykazał, że ryzyko nawrotu choroby jest większe w przypadku stosowania leczenia lekami niż przy użyciu psychoterapii[33]. S. Rosser, A. Erskine oraz Rocco Crino wykazali w swojej pracy brak wpływu wcześniejszego przyjmowania leków przeciwdepresyjnych na skuteczność terapii poznawczo-behawioralnej[40].

Przypisy

  1. American Psychiatric Association. Diagnosic and Statistical Manual of Mental Disorders, Washington 1994, s. 116.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Audycja W domu najlepiej – fobia społeczna.
  3. Social Phobia: Diagnosis, Assessment, and Treatment. Richard G. Heimberg. Guilford Press, ss. 29–30
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 Rabe-Jabłońska J. Fobia społeczna. Rozpowszechnienie, kryteria rozpoznawania, podtypy, przebieg, współchorobowość, leczenie. „Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej”. 2 (3), s. 161-166, 2002. 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 S. Porczyk: Lęk społeczny – jak pozbyć się paraliżującej tremy. [dostęp 2009-12-08].
  6. RC. Kessler, KA. McGonagle, S. Zhao, CB. Nelson i inni. Lifetime and 12-month prevalence of DSM-III-R psychiatric disorders in the United States. Results from the National Comorbidity Survey. „Arch Gen Psychiatry”, s. 8-19, styczeń 1994. PMID 8279933. 
  7. Richard G. Heimberg, Michael R. Liebowitz, Debra A. Hope, Franklin R. Schneier: Social Phobia: Diagnosis, Assessment, and Treatment. The Guilford Press, s. 29–30. ISBN 978-1-57230-012-5.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 8,9 S Porczyk: Fobia społeczna (lęk społeczny) – Grupa Synapsis Online. [dostęp 2009-11-25].
  9. Marek Jarema: Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Gdańsk: ViaMedica, 2011, s. 181. ISBN 978-83-7599-286.
  10. A. Zielińska: Fobia społeczna. 26 sierpnia 2009.
  11. D. A. Chavira, M. B. Stein, V. L. Malcarne. Scrutinizing the relationship between shyness and social phobia. „Journal of anxiety disorders”. 6 (16), s. 585–98, 2002. PMID 12405519. 
  12. 12,0 12,1 G Kopacz: (artykuły – fobia społeczna – W skorupce nieśmiałości). [dostęp 2009-11-25].
  13. J. Rybakowski, Współczesne poglądy na patogenezę i leczenie zaburzeń lękowych. Przewodnik Lekarza 2001.
  14. F. L. Rocha i in. Comparing the prevalence rates of social phobia in a community according to ICD-10 and DSM-III-R. „Revista brasileira de psiquiatria (São Paulo, Brazil: 1999)”. 3 (27), s. 222–4, wrzesień 2005. doi:/S1516-44462005000400011. PMID 16224610. 
  15. Mental Health, A Report of the Surgeon General.
  16. L. Lampe, T. Slade, C. Issakidis, G. Andrews. Social phobia in the Australian National Survey of Mental Health and Well-Being (NSMHWB). „Psychol Med”, s. 637–46, maj 2003. PMID 12785465. 
  17. National Statistics, The mental health of young people looked after by local authorities in Scotland.[martwy link]
  18. T. Furmark, M. Tillfors, P. Everz, I. Marteinsdottir i inni. Social phobia in the general population: prevalence and sociodemographic profile. „Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol”, s. 416-24, sierpień 1999. PMID 10501711. 
  19. K. A. Phillips, The Broken Mirror. Understanding and treating body dysmorphic disorder, New York 1996.
  20. F. R. Schneier i in. Low dopamine D(2) receptor binding potential in social phobia. „The American journal of psychiatry”. 3 (157), s. 457–9, marzec 2000. PMID 10698826. 
  21. KS. Kendler, LM. Karkowski, CA. Prescott. Fears and phobias: reliability and heritability. „Psychol Med”, s. 539-53, maj 1999. PMID 10405076. 
  22. KR. Merikangas, S. Avenevoli, L. Dierker, C. Grillon. Vulnerability factors among children at risk for anxiety disorders. „Biol Psychiatry”, s. 1523-35, grudzień 1999. PMID 10599480. 
  23. D. M. Clark, Lęk paniczny i fobia społeczna, w: Terapia poznawczo-behawioralna. Badania naukowe i praktyka kliniczna, red. D. M. Clark, C. G. Fairburn, Gdynia 2006, s. 111–142.
  24. RM. Rapee, RG. Heimberg. A cognitive-behavioral model of anxiety in social phobia. „Behav Res Ther”, s. 741–56, sierpień 1997. PMID 9256517. 
  25. FR. Schneier, J. Johnson, CD. Hornig, MR. Liebowitz i inni. Social phobia. Comorbidity and morbidity in an epidemiologic sample. „Arch Gen Psychiatry”, s. 282–8, Apr 1992. PMID 1558462. 
  26. W. Sarah, L. R. Carrie, Alcohol Research and Health, Social anxiety disorder and alcohol use
  27. Individual differences in statistics anxiety: the roles of perfectionism, procrastination and trait anxiety DOI:10.1016/S0191-8869(01)00148-9
  28. Armenian Medical Network, Avoidant Personality Disorder Causes, Frequency, Siblings and Mortality – Morbidity.
  29. C. J. M. Van Velzen, Social phobia and personality disorders. Comorbidity and treatment issues, Groningen 2002.
  30. 30,0 30,1 M. Trzcińska, Terapia fobii społecznej w ujęciu poznawczo-behawioralnym, Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 4(2007), nr 7, s. 176–183.
  31. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. IV Edition — DSM-IV. American Psychiatric Association, Washington, DC 1994; 393–444.
  32. HTS: Liebowitz Social Anxiety Scale.
  33. 33,0 33,1 MR. Liebowitz, RG. Heimberg, FR. Schneier, DA. Hope i inni. Cognitive-behavioral group therapy versus phenelzine in social phobia: long-term outcome. „Depress Anxiety”, s. 89-98, 1999. PMID 10604081. 
  34. JP. Hambrick, JW. Weeks, GC. Harb, RG. Heimberg. Cognitive-behavioral therapy for social anxiety disorder: supporting evidence and future directions. „CNS Spectr”, s. 373-81, maj 2003. PMID 12766693. 
  35. S. T. Szabo, C. Montigny, P. Blier. Modulation of noradrenergic neuronal firing by selective serotonin reuptake blockers. „British journal of pharmacology”, s. 568–71, luty 1999. doi:10.1038/sj.bjp.0702343. PMID 10188964. 
  36. The Social Anxiety Institute: "Overcoming Social Anxiety" series. [dostęp 2009-11-25].
  37. Comprehensive Cognitive-Behavioral Therapy for Social Anxiety Disorder. [dostęp 2009-11-25].
  38. HR. Juster, RG. Heimberg. Social phobia. Longitudinal course and long-term outcome of cognitive-behavioral treatment. „Psychiatr Clin North Am”, s. 821–42, grudzień 1995. PMID 8748383. 
  39. DM. Clark, A. Ehlers, F. McManus, A. Hackmann i inni. Cognitive therapy versus fluoxetine in generalized social phobia: a randomized placebo-controlled trial. „J Consult Clin Psychol”, s. 1058–67, grudzień 2003. doi:10.1037/0022-006X.71.6.1058. PMID 14622081. 
  40. S. Rosser, A. Erskine, R. Crino. Pre-existing antidepressants and the outcome of group cognitive behaviour therapy for social phobia. „Aust N Z J Psychiatry”, s. 233–9, kwiecień 2004. doi:10.1111/j.1440-1614.2004.01345.x. PMID 15038802. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.