Fomalhaut

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Fomalhaut
α Picis Austrini
Zdjęcie Fomalhauta
Zdjęcie Fomalhauta
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Ryba Południowa
Rektascensja 22h 57m 39,1s
Deklinacja -29° 37' 20"
Odległość 25 ly
7,688 pc
Wielkość obserwowana 1,17m
Charakterystyka fizyczna
Typ widmowy A3 V
Wielkość absolutna 1,74m
Wiek 440 ± 40 milionów lat[1]
Alternatywne oznaczenia
Oznaczenie Flamsteeda: 24 Piscis Austrini
Cordoba Durchmusterung: CD -30°19370
Fundamentalny katalog gwiazd: FK5 876
Katalog Gliesego: GJ 881
Katalog Henry'ego Drapera: HD 216956
Katalog Hipparcosa: HIP 113368
Katalog Jasnych Gwiazd: HR 8728
SAO Star Catalog: SAO 191524
GCTP 5565.00, LTT 9292

Fomalhaut [α Piscis Austrini (α PsA)] – najjaśniejsza niebieskobiała gwiazda w konstelacji Ryby Południowej i jednocześnie jedna z najjaśniejszych gwiazd półkuli południowej. Jest osiemnastą co do jasności gwiazdą na niebie. Nazwa gwiazdy, w języku arabskim فم الحوت (fum al-ħūt), oznacza paszczę wieloryba lub rybie usta[2].
W Polsce widoczna doskonale na przełomie lata i jesieni, góruje o północy w okolicach 15 września. Na szerokości geograficznej Warszawy widoczna jest na wysokości około ośmiu stopni nad horyzontem[2].

Właściwości fizyczne[edytuj | edytuj kod]

Fomalhaut ma jasność widomą 1,17m. Jest to gwiazda typu widmowego A3 V, oddalona od Ziemi o 25,1 lat świetlnych. Masa Fomalhauta wynosi 2,3 mas Słońca, średnica to 2,4 mln km lub 1,7 średnicy Słońca. Temperatura na powierzchni sięga 8500 K, jest ona 16 razy jaśniejsza od naszej Dziennej Gwiazdy.

Dysk pyłowy[edytuj | edytuj kod]

Dysk materii wokół Fomalhauta i planeta b (wstawka), położenia w 2004 i 2006 roku (HST)
Zdjęcie dysku wokół gwiazdy Fomalhaut (ALMA)

W roku 1983 teleskop podczerwieni IRAS wykazał, że gwiazda jest źródłem większej niż oczekiwano ilości promieniowania podczerwonego. Dalsze obserwacje ujawniły, że podczerwień jest emitowana przez zimny dysk otaczający Fomalhauta, zbudowany z cząstek lodowego pyłu[3]. W odległości około 140 j.a. wokół Fomalhaut wykryto pierścień pyłowy (porównywany do Pasa Kuipera wokół Słońca), który jest utrzymywany prawdopodobnie przez dwie planety. Jedna z nich znajduje się przed nim a druga za nim. Szerokość tego pierścienia wynosi 16 j.a., a jego grubość to jedna siódma szerokości. Jest on więc węższy i cieńszy niż wcześniej sądzono[4].

Pierścień pyłowy formuje się w efekcie zderzeń pomiędzy kometami jakie w nim zachodzą. Według szacunków każdego dnia całkowitej destrukcji i rozbiciu na drobiny pyłu ulegają odpowiedniki dwóch dużych komet o średnicy 10 km lub 2000 komet o średnicy 1 km. Liczba komet w pierścieniu pyłowym została oszacowana na pomiędzy 260 miliardów a 83 biliony co oznacza, że jest ich wystarczająco dużo by ten proces mógł zachodzić[5].

Odkrycie pierwszej planety krążącej wokół tej gwiazdy, Fomalhaut b, ogłoszono w 2008 roku na podstawie zdjęć z teleskopu Hubble'a. Uznano ją za pierwszą planetę pozasłoneczną odkrytą bezpośrednio poprzez obserwacje teleskopowe[6], chociaż już 4 lata wcześniej inny obiekt (2M1207b) odkryto na zdjęciach w podczerwieni. Egzoplaneta ma masę co najwyżej porównywalną z masą Jowisza i porusza się po orbicie eliptycznej z okresem około 872 lat[2].

Gwiazda wielokrotna[edytuj | edytuj kod]

Konstelacja Ryby Południowej z Fomalhautem widocznym jako najjaśniejsza gwiazda

Jeszcze w roku 1938 Willem Luyten, na podstawie pomiarów odległości i ruchów własnych gwiazd, postawił hipotezę, że Fomalhaut tworzy układ podwójny z gwiazdą TW Piscis Austrini. Współczesne pomiary potwierdziły, że gwiazdy te znajdują się w odległości 0,28 pc od siebie (0,91 roku świetlnego), zaś prędkość ich ruchu jest taka sama z dokładnością do 0,5 km/s[1]. Mają też bardzo zbliżony wiek, około 400 mln lat. Jest to jedna z najszerszych znanych gwiazd podwójnych, odległość kątowa składników obserwowanych z Ziemi wynosi niecałe 2°. Jest to gwiazda zmienna rozbłyskowa o jasności zmieniającej się w zakresie od 6,44 do 6,49m co około 10,3 dnia[2].

W roku 2013 znaleziono trzeci składnik układu Fomalhaut, gwiazdę typu czerwonego karła o oznaczeniu LP 876-10[7] o jasności zaledwie 12,6m[2]. Podobnie jak w wypadku składnika B dowodem na przynależność gwiazdy do układu Fomalhaut jest fizyczna bliskość oraz zgodność prędkości ruchu i wieku. Gwiazda znajduje się w odległości 0,77 pc od Fomalhaut (odległość kątowa na sferze niebieskiej wynosi 6°), jest to najszerszy znany układ wielokrotny gwiazd.

Ciekawostka[edytuj | edytuj kod]


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Eric E. Mamajek. On the Age and Binarity of Fomalhaut. „The Astrophysical Journal Letters”. 754 (2), s. L20, 2012-07-10. DOI: 10.1088/2041-8205/754/2/L20 (ang.). 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Kamil Złoczewski: Feniks i Ryba Południowa. Poradnik obserwatora.. T. 90. Poznań: Amermedia Sp. z o.o., 2013, s. 22-23, seria: Kosmos. Tajemnice Wszechświata. ISBN 978-83-252-2130-0.
  3. Praca zbiorowa: Encyklopedia Wszechświat. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 249. ISBN 978-83-01-14848-5.
  4. ALMA odsłania mechanizm działania pobliskiego układu planetarnego. ESO. [dostęp 2012-04-13].
  5. Masakra komet wokół Fomalhaut. tłumaczenie JPL. [dostęp 2012-04-15].
  6. Exoplanets finally come into view. 2008-11-13. [dostęp 2008-11-14].
  7. arXiv:1310.0764 (ang.) Przyjęte do publikacji w Astrophysical Journal
  8. National Geographic: Eye of Sauron (Halloween Pictures: Ten Spooky Objects in Outer Space)] (ang.). [dostęp 2010-10-30].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]