Forma czynności prawnej (prawo polskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Forma czynności prawnej – sposób, w jaki czynność prawna zostaje wyrażona na zewnątrz. Przykładowo umowę można zawrzeć w formie ustnej lub w formie pisemnej. Umowę w formie pisemnej można z kolei sporządzić np. w postaci własnoręcznie podpisanego dokumentu czy aktu notarialnego.

Większość czynności prawnych, w szczególności drobnych umów zawieranych w sklepie, kiosku, itp. dochodzi do skutku bez konieczności przestrzegania jakichkolwiek wymogów dotyczących ich formy, czyli przez ustne lub konkludentne wyrażenie woli zawarcia danej czynności.

Istnieje jednak również szereg czynności prawnych, które ze względu np. na ich dużą wartość ekonomiczną (m.in. sprzedaż nieruchomości, przedsiębiorstwa, rzeczy większej wartości, ustanowienie zastawu) wymagają od ich stron szczególnej rozwagi, a w związku z tym odpowiedniego zabezpieczenia dowodowego stron na wypadek sporu, szczególnie gdy w jego ramach kwestionuje się sam fakt dokonania czynności. Temu celowi służą uregulowane w prawie formy kwalifikowane, które przedstawiono poniżej. Strony same – w ramach swobody kształtowania treści umów mogą ustalić, czy i jakie wymogi dotyczące formy mają między nimi obowiązywać. W wielu wypadkach ustanawiają je również ustawy. Rygor formy co do zasady dotyczy całej czynności prawnej, jednak niekiedy, w przypadku umów, może obejmować oświadczenie woli tylko jednej ze stron. Przykładem tego jest umowa darowizny, w której wymóg formy aktu notarialnego przewidziany jest tylko dla oświadczenia darczyńcy.

Forma pisemna[edytuj | edytuj kod]

Spełnienie wymogu formy pisemnej w zakresie jednostronnej czynności prawnej polega na zamieszczeniu własnoręcznego podpisu przez osobę dokonującą czynności na dokumencie zawierającym jej oświadczenie woli. Nie jest konieczne sporządzanie własnoręcznym pismem całego dokumentu, wyjątek stanowi wymóg własnoręcznego sporządzenia testamentu.

Z formą pisemną zrównana jest forma dokumentu elektronicznego podpisanego bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu (art. 78 § 2 Kodeksu cywilnego).

Forma pisemna z urzędowo poświadczoną datą[edytuj | edytuj kod]

Czynność prawna w formie dokumentu pisemnego z urzędowo poświadczoną datą polega na stwierdzeniu wiążącym, także osoby nieuczestniczące w czynności prawnej, że dana czynność została dokonana w określonym czasie.

Stwierdzenie to następuje poprzez:

  • urzędowe poświadczenie daty na okazanym dokumencie przez notariusza (notariusz stwierdza datę okazania mu dokumentu);
  • stwierdzenie dokonania czynności w jakimkolwiek dokumencie urzędowym – od daty dokumentu urzędowego;
  • wzmianka na dokumencie dokonana przez organ państwowy, organ samorządu terytorialnego albo notariusza – od daty wzmianki
  • śmierć jednej z osób podpisanych na dokumencie – od daty śmierci

Forma pisemna z podpisami notarialnie lub urzędowo poświadczonymi[edytuj | edytuj kod]

Czynność prawna jest dokonana w formie dokumentu pisemnego z podpisem poświadczonym polega na umieszczeniu przez notariusza lub powołany organ klauzuli stwierdzającej własnoręczność wskazanej w tej klauzuli osoby.

Wymóg takiej formy jest stosowany np. przy zbywaniu przedsiębiorstwa, albo przy ustanawianiu na nim użytkowania. Zmniejsza ryzyko, że osoba, na którą wskazuje podpis zaprzeczy, ze go złożyła.

W przypadku, gdy w miejscowości nie ma siedziby kancelaria notarialna – Minister Sprawiedliwości może na podstawie Prawa o Notariacie upoważnić do sporządzania poświadczeń organy jednostek samorządu terytorialnego oraz banki mające siedzibę w tej miejscowości.

Akt notarialny[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: akt notarialny.

Zgodnie z polskim prawem akt notarialny powinien być sporządzony w języku polskim przez notariusza i zawierać:

  • dzień, miesiąc i rok sporządzenia aktu, a w razie potrzeby lub na żądanie strony - godzinę i minutę rozpoczęcia i podpisania aktu;
  • miejsce sporządzenia aktu;
  • imię, nazwisko i siedzibę kancelarii notariusza, a jeżeli akt sporządził zastępca notariusza - nadto imię i nazwisko zastępcy;
  • imiona, nazwiska, imiona rodziców i miejsce zamieszkania osób fizycznych, nazwę i siedzibę osób prawnych lub innych podmiotów biorących udział w akcie, imiona, nazwiska i miejsce zamieszkania osób działających w imieniu osób prawnych, ich przedstawicieli lub pełnomocników, a także innych osób obecnych przy sporządzaniu aktu;
  • oświadczenia woli stron, z powołaniem się w razie potrzeby na okazane przy akcie dokumenty;
  • stwierdzenie, na żądanie stron, faktów i istotnych okoliczności, które zaszły przy spisywaniu aktu;
  • stwierdzenie, że akt został odczytany, przyjęty i podpisany;
  • podpisy biorących udział w akcie oraz osób obecnych przy sporządzaniu aktu;
  • podpis notariusza.

Forma zastępcza dla pisma[edytuj | edytuj kod]

Przewidziana jest w celu ochrony osób niepiśmiennych lub nieumiejących czytać i umożliwienia im składania oświadczeń woli na piśmie.

Osoba niepiśmienna, ale która umie czytać, może potwierdzić złożenie oświadczenia woli poprzez uczynienie na dokumencie tuszowego odcisku palca, a obok tego odcisku inna osoba wpisze jej imię i nazwisko oraz umieści swój podpis. Innym sposobem jest złożenie podpisu przez inną osobę i poświadczenie przez notariusza lub wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starostę lub marszałka województwa z zaznaczeniem, że został złożony na życzenie osoby nie mogącej pisać lecz mogącej czytać.

Postać elektroniczna[edytuj | edytuj kod]

Upowszechnienie innych niż papier środków komunikacji skutkuje koniecznością rozróżnienia między formą dokumentu (pisemna, ustna) a jego postacią (papierowa, elektroniczna). Dokument może mieć więc postać pisemną w formie elektronicznej (elektroniczny dokument tekstowy) lub pisemną w formie papierowej. Część środowiska prawniczego w Polsce nadal interpretuje formę "pisemną" jako "pisemną na papierze"[1], co jednak jest sprzeczne z aktualnym orzecznictwem[2].

Różne postacie dokumentów elektronicznych różnią się pod względem skutków prawnych. Dokument elektroniczny podpisany z użyciem podpisu kwalifikowanego jest równoważny dokumentowi opatrzonemu podpisem odręcznym[3].

Skutki niedochowania formy[edytuj | edytuj kod]

Niezachowanie formy czynności prawnej zastrzeżonej ad solemnitatem powoduje jej bezwzględną nieważność (art. 73 i 76 k.c.).

Jeżeli forma czynności prawnej była zastrzeżona ad probationem, konsekwencją jej niedochowania są ograniczenia dowodowe (art. 74 k.c.) podczas procesu: niedopuszczalność przeprowadzenia dowodu ze świadków lub z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności. Ograniczenie dowodowe zostaje uchylone jeżeli (art. 74 § 2 i 3 k.c.):

  1. obie strony zgodzą się na przeprowadzenie tych dowodów;
  2. konsument żąda przeprowadzenia dowodów ze świadków lub zeznań stron w sporze z przedsiębiorcą lub
  3. fakt dokonania czynności uprawdopodobniono na piśmie i
  4. obydwie strony nie są przedsiębiorcami.

Jeżeli forma była zastrzeżona ad eventum, czynność prawna nie wywołuje określonych, zamierzonych przez strony i przewidzianych przez ustawę skutków prawnych. Ustawa wymaga formy ad eventum najczęściej przez wzgląd na ochronę osób trzecich nie uczestniczących w dokonywaniu danej czynności prawnej.

W prawie prywatnym międzynarodowym[edytuj | edytuj kod]

Ustawa Prawo prywatne międzynarodowe[4] przewiduje, że forma czynności prawnej podlega prawu właściwemu dla tej czynności. Wystarczy jednak zachowanie formy przewidzianej przez prawo państwa, w którym czynność zostaje dokonana.

Od tego uregulowania istnieją pewne wyjątki. Osobno uregulowano formę zawarcia małżeństwa, formę czynności prawnych mortis causa, formę oświadczenia wekslowego i czekowego[5].

Odnośnie form umów obligacyjnych wypowiada się konwencja rzymska z 1980 roku o prawie właściwym dla zobowiązań umownych. Dla umów dochodzących do skutku pomiędzy osobami znajdującymi się w tym samym państwie przewiduje właściwość albo legis causae, albo legis loci actus. Jeżeli dochodzi do umowy między osobami znajdującymi się w różnych państwach, wystarczy spełnić formy przewidziane w prawie jednego z tych państw lub w prawie właściwym dla umowy według postanowień konwencji[6].

Prawu właściwemu dla formy podlegają też wymagania tego rodzaju ustanowione przez same strony.

Przypisy

  1. Kazimierz Schmidt: Profil zaufany ePUAP geneza, cel, przepisy, praktyka (planowana). Konferencja „Nowoczesna administracja – ePUAP nowych możliwości”, 19 maja 2011.
  2. Dokument elektroniczny nie powinien być traktowany gorzej od pisemnego. Gazeta Prawna, 2012.
  3. Art.5 ust.2 ustawy o podpisie elektronicznym (2001): Dane w postaci elektronicznej opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu są równoważne pod względem skutków prawnych dokumentom opatrzonym podpisami własnoręcznymi, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej
  4. Dz. U. z 2011 r. Nr 80, poz. 432
  5. Według polskiego prawa formę oświadczenia wekslowego i czekowego ocenia się według prawa państwa, w którym oświadczenie zostało podpisane. "Zobowiązania wekslowe i czekowe zaciągnięte za granicą przez polskiego obywatela są ważne w Polsce w stosunku do innego obywatela polskiego także wówczas, jeżeli zostały zaciągnięte z zachowaniem formy przewidzianej przez prawo polskie" (M. Pazdan, Prawo prywatne międzynarodowe, wyd. 10, Warszawa 2007, s. 114).
  6. Prawo właściwe dla konwencji to prawo wybrane przez strony lub prawo wskazane przez normy konwencyjne posługujące się łącznikami obiektywnymi.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Radwański Z., Prawo cywilne - część ogólna, Warszawa 2007.
Scale of justice gold.png Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.