Formacja gogolińska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Formacja gogolińska (ang. Gogolin Formation) – formacja triasowa, najniższa jednostka litostratygraficzna dolnego wapienia muszlowego Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, leżącą pomiędzy węglanowymi utworami retu (górny pstry piaskowiec, trias dolny) i wapienną formacją górażdżańską (wapień muszlowy, trias środkowy)[1] [2]. Formacja gogolińska rozpoczyna trias środkowy na tym obszarze.

Geneza nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa historyczna, pochodząca od miejscowości Gogolin, z okolic której zostały po raz pierwszy opisane warstwy gogolińskie. [3].

Historia i synonimika[edytuj | edytuj kod]

Formacja gogolińska odpowiada wyróżnionym przez Paula Assmanna [3] [4] warstwom gogolińskim (niem. Gogoliner Schichten); nieznacznemu przesunięciu uległa jedynie jej górna granica[1] [2]. Podstawą do sformalizowania litostratygrafii formacji gogolińskiej stał się podział wprowadzony przez Assmanna [3] [4] [2].

Wiek[edytuj | edytuj kod]

Wiek formacji gogolińskiej nie został jednoznacznie określony. Rozbieżności są niewielkie i dotyczą jedynie dolnej granicy. Pozycja chronostratygraficzna została wyznaczona na podstawie występowania konodontów[5] i badań magnetostratygraficznych [6]. Zawidzka [5] przypisała niższą część warstw gogolińskich ze Śląska Opolskiego do dolnego anizyku, a najwyższą (kilka ostatnich metrów obecnego ogniwa wapienia falistego z Ligockiej Góry) – do pelsonu (od miejsca pojawienia się indeksowego gatunku konodonta Neospathodus kockeli). Badania magnetostratygraficzne wskazują, że najniższa część formacji gogolińskiej należy do górnego oleneku (spasianu), wyższa część formacji gogolińskiej do egeju i bitynu, a najwyższa do pelsonu [6].

Granice[edytuj | edytuj kod]

Współcześnie dolna granica formacji gogolińskiej nie jest odsłonięta. Paul Assmann [3] przyjął pięć kryteriów makroskopowych do wyznaczania granicy retu i wapienia muszlowego. Do ustalenia tej granicy w terenie wystarczające jest jedno z trzech kryteriów litologicznych zaproponowanych przez Paula Assmanna [3]: (1) brak struktury jamistej, charakterystycznej dla leżących poniżej wapieni retu, (2) pojawienie się wapieni pelitowych lub organodetrytycznych o strukturze falistej lub falisto-gruzłowej,(3) pojawienie się wapieni organodetrytycznych zawierających wśród składników ziarnistych elementy szkieletowe liliowców. Górną granicę formacji gogolińskiej i jednocześnie dolną granicę leżącej powyżej formacji górażdżańskiej wyznacza spąg pierwszej grubej ławicy wapienia ziarnistego (onkolitowego)[7].

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Formacja gogolińska jest zbudowana głównie z : (1) kremowych, szarych i różowawych, grubo-, średnio- i cienkoławicowych wapieni organodetrytycznych, (2) kremowych i szarych, średnio- i cienkoławicowych wapieni pelitowych, często o strukturze falistej lub falisto-gruzłowej, (3) żółtawych i pomarańczowych dedolomitów (wapienie margliste),(4) szarych wapieni piaszczystych, (4) zlepieńców śródformacyjnych, (5) szarych i brązowych margli, zazwyczaj złupkowanych [1].

Miąższość[edytuj | edytuj kod]

We wschodniej części monokliny przedsudeckiej, na Śląsku Opolskim, miąższość wynosi średnio 55 m. W okolicy Opola miąższość formacji wynosi około 40–60 m, w okolicy Strzelec Opolskich – od 49 m do 58 m w rejonie Lublińca i Zawadzkich – około 50 m, a w okolicy Wierchlesia – około 66 m. Na zachód od Opola, w środkowej i zachodniej części monokliny przedsudeckiej, miąższość formacji wyraźnie wzrasta i wynosi od 60 do ponad 80 m. Na wschodnim obszarze występowania formacji miąższość została ogólnie oszacowana na 41–46 m i jest możliwa do ustalenia tam, gdzie utwory nie zostały wtórnie przeobrażone w dolomity kruszconośne. Miąższość jest zredukowana przy krańcach zasięgu jednostki (np. 21 m w okolicy Pogorzyc i Płazy, 35 m w okolicach Siewierza i Chrzanowa). Dane na temat miąższości utworów odpowiadających warstwom gogolińskim w niecce północnosudeckiej (okolice Raciborowic) są rozbieżne - od 63 m do 91 m.

Podział na jednostki niższego rzędu[edytuj | edytuj kod]

W zachodniej części występowania formacji gogolińskiej (Opolszczyzna) zostały wyróżnione 4 jednostki formalne w randze ogniw, 6 formalnych jednostek podrzędnych w randze warstw oraz dwie jednostki nieformalne - poziomy [1] [2]. Podział na pozostałych obszarach - jak dotychczas.

Najniższa część formacji gogolińskiej - Gogolin.

Ogniwa i poziomy[edytuj | edytuj kod]

Ogniwa i poziomy w zachodniej części formacji gogolińskiej (od najstarszych)[1] [2]:

  1. Ogniwo wapienia krynoidowego z Zakrzowa (obejmuje warstwę wapienia pelitowego z Krapkowic, warstwę wapienia organodetrytycznego z Dąbrówki, warstwę wapienia organodetrytycznego z Podboru);
  2. Ogniwo margla ze Skały (w jego najniższej części została wydzielona warstwa zlepieńca śródformacyjnego z Kociny);
  3. Ogniwo wapienia komórkowego z Emilówki (obejmuje warstwę wapienia organodetrytycznego z Karłubca, warstwę wapienia marglistego z Otmętu);
  4. Poziom wapienia marglistego z Odrowąża;
  5. Poziom wapienia z Malni;
  6. Ogniwo wapienia falistego z Ligockiej Góry.

Stratotypy[edytuj | edytuj kod]

Całkowity profil formacji nie jest nigdzie odsłonięty, dlatego został ustanowiony stratotyp złożony, na który składają się stratotypy poszczególnych ogniw i poziomów. Stratotypy znajdują się w Gogolinie i jego najbliższej okolicy, Błotnicy Strzeleckiej oraz Ligocie Dolnej [1] [2].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Kowal-Linka M. 2008. Formalizacja litostratygrafii formacji gogolińskiej (trias środkowy) na Śląsku Opolskim. Geologos 14 (2): 125–161
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Kowal-Linka M. 2009. Nowe jednostki litostratygraficzne w randze warstw w obrębie formacji gogolińskiej (trias środkowy) na Śląsku Opolskim. Geologia 35 (2): 153-174
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Assmann P., 1913 - Beitrag zur Kenntniss der Stratigraphie des oberschlesischen Muschelkalks. Jb. Preuss. Geol. Landesanst., 34: 658 - 671, Berlin
  4. 4,0 4,1 Assmann P., 1944. Die Stratigraphie der oberschlesischen Trias. Teil 2: Der Muschelkalk. Abhandlungen des Reichsamtes für Bodenforschung, Neue Folge, 208: 1–124
  5. 5,0 5,1 Zawidzka K., 1975. Conodont stratigraphy and sedimentary environment of the Muschelkalk in Upper Silesia. Acta Geologica Polonica, 25: 217–256
  6. 6,0 6,1 Nawrocki J. & Szulc J., 2000: The Middle Triassic magnetostratigraphy from the Peri-Tethys basin in Poland. Earth and Planetary Science Letters, 182: 77–92
  7. Niedźwiedzki R., 2000: Litostratygrafia formacji górażdżańskiej i formacji dziewkowickiej na Śląsku Opolskim. Prace Geologiczno-Mineralogiczne, 71, 1–72

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Assmann P.: Beitrag zur Kenntniss der Stratigraphie des oberschlesischen Muschelkalks, Jb. Preuss. Geol. Landesanst., Berlin 1913, 34: 658-671.
  • Assmann P.: Die Stratigraphie der oberschlesischen Trias, Teil 2: Der Muschelkalk. Abhandlungen des Reichsamtes für Bodenforschung, Neue Folge, 1944, 208: 1–124.
  • Kowal-Linka M.: Formalizacja litostratygrafii formacji gogolińskiej (trias środkowy) na Śląsku Opolskim, 2008, Geologos 14 (2): 125–161 (i wszystkie prace tam cytowane).
  • Kowal-Linka M.: Nowe jednostki litostratygraficzne w randze warstw w obrębie formacji gogolińskiej (trias środkowy) na Śląsku Opolskim, 2009, Geologia 35 (2): 153-174 (i wszystkie prace tam cytowane).
  • Nawrocki J. & Szulc J.: The Middle Triassic magnetostratigraphy from the Peri-Tethys basin in Poland, Earth and Planetary Science Letters, 2000, 182: 77–92.
  • Niedźwiedzki R.: Litostratygrafia formacji górażdżańskiej i formacji dziewkowickiej na Śląsku Opolskim, 2000, Prace Geologiczno-Mineralogiczne, 71, 1–72.
  • Zawidzka K.: Conodont stratigraphy and sedimentary environment of the Muschelkalk in Upper Silesia, 1975, Acta Geologica Polonica, 25: 217–256.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]