Formuła Radbrucha

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Formuła Radbrucha – formuła filozoficznoprawna autorstwa niemieckiego prawnika i filozofa Gustawa Radbrucha. Głosi ona, że jeśli norma prawna w drastyczny sposób łamie podstawowe normy moralne, to nie obowiązuje (łac. lex iniusta non est lex). Taka norma nie dostępuje godności bycia prawem, może być odrzucona i tym samym obywatele nie mają obowiązku jej przestrzegania, a administracja państwowa i sądownictwo jej stosowania. Jest ona jedną z czołowych współczesnych koncepcji zbliżających do siebie pozytywizm prawniczy i prawnonaturalizm.

Formuła została zaprezentowana po raz pierwszy w 1945 r. w audycji "Pięć minut filozofii prawa", a rozwinięta w klasycznej formie w artykule z 1946 r. Ustawowe bezprawie i ponadustawowe prawo[1], który był reakcją na degenerację systemu prawnego w czasach Trzeciej Rzeszy. Według Radbrucha prawnicy niemieccy przez silne przywiązanie do pozytywizmu prawnego, nie byli w stanie przeciwstawić się instrumentalizacji prawa przez nazistów.

Formuła Radbrucha w orzecznictwie sądów[edytuj | edytuj kod]

Do formuły Radbrucha wielokrotnie odwoływały się niemieckie sądy, szczególnie Federalny Trybunał Konstytucyjny[2].

Dzięki niej możliwe było podważenie wielu krzywdzących aktów prawnych, wyroków i decyzji wydanych w czasach Trzeciej Rzeszy. Za bezprawne uznano m.in. rozporządzenie nr 11 do Ustawy o Obywatelstwie Rzeszy z 25 listopada 1941 r.[3], pozbawiające majątku i obywatelstwa emigrantów pochodzenia żydowskiego. Wyroki powołujące się na formułę Radbrucha zapadały także sprawach cywilnych i karnych prowadzonych przed Trybunałem Federalnym[4]

Po formułę sięgnięto ponownie w latach dziewięćdziesiątych w tzw. procesach strzelców, czyli procesach strażników granicznych strzelających do uciekających przez Mur Berliński do Berlina Zachodniego[5]. Główny wyrok w tej sprawie zapadł przed BVerfG 3 listopada 1992 r., w którym uznano za nieobowiązujące okoliczności wyłączające bezprawność użycia broni wobec osób bezprawnie przekraczających granicę niemiecko-niemiecką.

Chociaż koncepcja Radbrucha jest szeroko znana i dyskutowana, poza Niemcami brak jest bezpośrednich odwołań do niej w orzecznictwie sądowym (choć można znaleźć wyroki, uzasadniane w podobny sposób).

Przypisy

  1. Gustav Radbruch: Ustawowe bezprawie i ponadustawowe prawo. W: Zarys filozofii prawa. Maria Szyszkowska (red.). Białystok: Temida 2, 2000, s. 256-266. ISBN 83-86137-72-X.
  2. Iwona Wróblewska: Formuła Radbrucha. Pojęcie i zastosowanie w orzecznictwie. W: Wykładnia prawa i inne problemy filozofii prawa. Lech Morawski (red.). Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2005, s. 171-186.
  3. orzeczenia BVerfG z 14 lutego 1968 r, (Staatsangehrigkeitsbeschluss), por. też orzeczenia Staatsangehörigkeitsbeschluss II z 15 kwietnia 1980, Gestapobeschuss z 19 lutego 1957
  4. Katastrophenbefehlurteil z 12 grudnia 1951, oraz Deportationsurteil z 29 stycznia 1952)r
  5. Jerzy Zajadło: Odpowiedzialność za Mur. Procesy strzelców przy Murze Berlińskim. Gdańsk: 2003.; Iwona Wróblewska: Formuła Radbrucha. Pojęcie i zastosowanie w orzecznictwie. W: Wykładnia prawa i inne problemy filozofii prawa. Lech Morawski (red.). Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2005, s. 181-186.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Gustav Radbruch: Ustawowe bezprawie i ponadustawowe prawo. W: Zarys filozofii prawa. Maria Szyszkowska (red.). Białystok: Temida 2, 2000, s. 256-266. ISBN 83-86137-72-X.
  • Jerzy Zajadło: Formuła Radbrucha. Filozofia prawa na granicy pozytywizmu prawniczego i prawa natury. Gdańsk: 2001.
  • Jerzy Zajadło: Odpowiedzialność za Mur. Procesy strzelców przy Murze Berlińskim. Gdańsk: 2003.