Fosforos (mitologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Fosforos, Selene i Hesperos, marmurowy ołtarz z II wieku, Luwr, Paryż
Stanisław Wyspiański: Jutrzenka, Fosforos, Hesperos, Helios, rysunek ołówkiem do Iliady, Muzeum Narodowe w Warszawie

Fosforos (także Fosforus, Eosforos, Eosforus, Heosforos, Heosforus, Lucyfer, Gwiazda Poranna[1], Gwiazda Zaranna[1], Jutrzenka[2], gr. Φωσφόρος Phōsphóros ‘niosący światło’, Ἐωσφόρος Eōsphóros ‘niosący świt’, łac. Luciferus, Lucifer ‘światłonośny’, ‘przynoszący światło’, ‘gwiazda poranna’, ‘jutrzenka’) – w mitologii greckiej bóg i uosobienie Gwiazdy Porannej (planety Wenus).

Według wierzeń starożytnych Greków, Fosforos był bóstwem związanym z kultem ciał niebieskich (astrolatrią). Uosabiał planetę Wenus, gdy była widoczna nad horyzontem przed wschodem Słońca[3][4]. Pojawiał się na niebie przed Eos – zwiastował jej nadejście[5][6][7].

Uchodził za syna Eos i Astrajosa (lub Kefalosa) oraz za brata niektórych gwiazd[a], Boreasza, Eurosa, Notosa, Zefira, przypuszczalnie także Apeliotesa, Kajkiasa, Lipsa i Skirona (bóstw uosabiających wiatry)[3][8][9][10]. Był ojcem Keyksa oraz dwóch córek: Filonis (którą miał z Kleoboją) i Telauge[9][11][12].

Nie odgrywał większej roli w greckim panteonie[3].

Pierwotnie Fosforos i Hesperos byli uważani za odrębne postacie (pierwszy – za personifikację Gwiazdy Porannej, drugi – za personifikację Gwiazdy Wieczornej), natomiast w późniejszym czasie – za jedno bóstwo[b][13][14].

W sztuce wyobrażany jest zwykle w postaci młodzieńca ze skrzydłami, z gwieździstą aureolą wokół głowy i pochodnią w ręce[15].

W starożytnej Grecji imieniem boga nazywano planetę Wenus, gdy była widoczna nad horyzontem przed wschodem Słońca[4]. Spotykany w poezji jako uosobienie ma postać gwiazdy, która zapowiada Eos[16].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Z pominięciem gwiazd, w które zostali przemienieni niektórzy bohaterowie, stworzenia, istoty, artefakty np. Kastor i Polideukes (Polluks), Plejady, Hiady.
  2. Autorzy hellenistyczni identyfikowali Hesperosa z gwiazdą Fosforos.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Gwiazda Poranna. sjp.pwn.pl. [dostęp 2010-04-27].
  2. Jutrzenka. sjp.pwn.pl. [dostęp 2010-04-27].  Cytat: „1. Jutrzenka «planeta Wenus widoczna nad horyzontem przed wschodem słońca»”.
  3. 3,0 3,1 3,2 Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 261. ISBN 80-8046-098-1. (słow.); polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
  4. 4,0 4,1 Anton Hajduk, Ján Štohl (red.): Encyklopédia astronómie. Bratislava: Vydavateľstvo Obzor, 1987, s. 643. (słow.)
  5. Homer: Iliada. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968, s. 392. Cytat: „Już gwiazda ranna bliski światła powrót głosi, Już różana Jutrzenka na niebie się wznosi [...]”.
  6. Henryk Sienkiewicz: Quo vadis (Tom I, Rozdział 3). pl.wikisource.org. [dostęp 2010-12-10].  Cytat: „[...] a poranny »Lucyfer« świeci coraz mocniej. Wkrótce jutrzenka zaróżowi morze [...]”.
  7. Powrót Odyssa. W: Homer: Odyseja. Warszawa: Biblioteka Klasyki Polskiej i Obcej. Czytelnik, 1972, s. 201. Cytat: „Właśnie wzeszła najjaśniejsza gwiazda, która zwiastuje światło Jutrzenki [...]”.
  8. Aaron J. Atsma: Anemoi (ang.). theoi.com. [dostęp 2010-12-10].
  9. 9,0 9,1 Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 127. ISBN 83-04-04673-3.
  10. William Smith: A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology: Eos (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2012-05-05].
  11. Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 235. ISBN 80-8046-098-1
  12. Carlos Parada: Ceyx and Alcyone2 (Family) (ang.). maicar.com. [dostęp 2010-04-28].
  13. Pierre Grimal, op.cit., s. 144. ISBN 83-04-04673-3
  14. Peter Begeni: Hviezdny Tulák. Túlanie sa mytológiou a prvotnými objavmi planét. books.com.pl. [dostęp 2010-12-11].
  15. Oskar Seyffert: Dictionary of Classical Antiquities, 1894, s. 524: Fax (ang.). ancientlibrary.com. [dostęp 2010-12-10].
  16. Pierre Grimal, op.cit., s. 106–107. ISBN 83-04-04673-3

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Aaron J. Atsma: Eosphoros and Hesperos (ang.). theoi.com. [dostęp 2009-11-04].
  2. Homer: Iliada. pl.wikisource.org. [dostęp 2012-05-05].
  3. Phosphorus (ang.). mythindex.com. [dostęp 2011-07-17].
  4. Henry George Liddell, Robert Scott: A Greek-English Lexicon: φώσφορ-ος (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2011-08-05].
  5. Carlos Parada: Eosphorus (Constellations and Stars) (ang.). maicar.com. [dostęp 2010-04-28].
  6. Carlos Parada: Eosphorus (Sidereal and Natural Personifications) (ang.). maicar.com. [dostęp 2011-07-17].
  7. William Smith: A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology: Phosphorus (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2012-05-05].
  8. Harry Thurston Peck: Harpers Dictionary of Classical Antiquities, 1898: Lucifer (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2012-05-11].
  9. Filip Vaculík: Planety – Venuše (cz.). astronomia.zcu.cz. [dostęp 2010-04-01].