Francja w XVIII wieku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Historia Francji
Flag of France.svg
Flaga Francji od końca XVII w. do 1792 roku
osobisty sztandar Ludwika XIV

Dzieje polityczne[edytuj | edytuj kod]

W I połowie XVIII wieku Francja przestała być najsilniejszym mocarstwem europejskim. Tę rolę zaczęła pełnić również Wielka Brytania . Nadal jednak Francja była państwem najzasobniejszym i najludniejszym (18 mln mieszkańców na pocz. wieku; pod koniec wieku XVIII (27 mln) ustąpiła Rosji (29 mln.), zaś dorównało jej krajom Habsburgów (20 mln.[1]). Francuskie wzorce w sztuce i administracji (sekretarze stanu: sekretarze stanu ds. floty, sekretarze stanu ds. protestantów, sekretarze wojny, sekretarze stanu ds. zagranicznych, Sekretarz Stanu Domu Królewskiego i inne, kontrolerzy finansów, departamenty, intendenci) nadal podziwiała i adaptowała do swych potrzeb cała Europa. Spośród szefów poszczególnych departamentów (niekiedy kilku naraz) rekrutowali się pierwsi ministrowie królów francuskich.

1700-1715[edytuj | edytuj kod]

1715-1726[edytuj | edytuj kod]

  • Po śmierci Ludwika XIV (1 września 1715), Filip II Burbon-Orleański przejął faktycznie władzę w państwie jako regent w imieniu małoletniego Ludwika XV i ustanowił władzę kolegialną (polisynodia).
  • Regent obniżył podatki, rozpuszczając jednocześnie 25 000 żołnierzy. Dopuścił też do emisji papierów dłużnych, wydawanych przez bankiera Johna Lawa, która to operacja miała pokryć deficyt skarbu. W rzeczywistości doprowadziła do jeszcze większej inflacji, spowodowała bankructwo wielu rodów arystokratycznych, a w 1720 upadek Lawa zagroził całemu systemowi finansów Francji. Potrzeba było dwudziestu lat by przywrócić równowagę finansową.
  • Po śmierci Filipa rządy jako kolejny regent przejął Ludwik IV Henryk Burbon, książę de Condé, (na którego decyzje miała pokaźny wpływ jego metresa Markiza de Prie) i sprawował je do 1726 roku.

1726-1740[edytuj | edytuj kod]

1741-1748[edytuj | edytuj kod]

  • W 1741 wybuchła wojna o sukcesję austriacką. Oszczędny i ostrożny Fleury był niechętny angażowaniu się w ten konflikt, lecz Ludwik XV zdecydował się skorzystać z trudnej sytuacji Austrii i Marii Teresy. Francja, Bawaria i Prusy zaatakowały dominia austriackie. Francuzi i Bawarczycy wykorzystali agresję pruską dla załatwienia swych porachunków z Habsburgami, licząc na dokonanie rozbioru ich posiadłości po zwycięskiej wojnie. Maria Teresa musiała się odwołać do pomocy węgierskiej udzielonej jej w zamian za liczne przywileje dla węgierskiej szlachty. Wojnę zakończył niekorzystny Pokój w Akwizgranie (1748). Prusy zatrzymały przy sobie zdobyty na Austriakach Śląsk, lecz Francja nic na nim nie zyskała.
  • W latach 1744-1747 głównym ministrem był René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson (1694-1757).
  • Od roku 1745 duży wpływ na politykę uzyskała nowa metresa króla Madame de Pompadour.

1749-1763[edytuj | edytuj kod]

1763-1774[edytuj | edytuj kod]

  • Rezultatem wojny siedmioletniej był olbrzymi dług państwowy.
  • Sprawami gospodarczymi Ludwik XV nie lubił się zajmować. Pozostawiał je swym ministrom skarbu, którzy stosowali karkołomne eksperymenty finansowe, aby wyprowadzić budżet państwa z olbrzymiego zadłużenia.
  • Pod koniec swego panowania Ludwik XV rozwiązał spierające się z nim parlamenty, które przywrócił dopiero jego następca. Ludwik XV zmarł w roku 1774.

1774-1800[edytuj | edytuj kod]

  • W roku 1774 władzę przejął Ludwik XVI. Rządził on zgodnie z metodami Oświecenia, zwracając uwagę na głos opinii publicznej i na upomnienia filozofów i fizjokratów, lecz mimo to właśnie wówczas nastąpił szereg niekorzystnych zdarzeń dla monarchii, z których najważniejszym był wielki kryzys ekonomiczny.
  • W 1775 r. Francja zaangażowała się w wojnę o niepodległość kolonii północnoamerykańskich przeciwko Wielkiej Brytanii, wysyłając siedmiotysięczny wojskowy korpus ekspedycyjny i finansując zakupy broni dla powstańców. Wojna zakończyła się w roku 1783 utworzeniem nowego państwa, Stanów Zjednoczonych Ameryki, a dla Francji dalszą ruiną finansów państwowych.
  • W zaopatrywanie buntowników amerykańskich zaangażowanych było wiele środowisk we Francji, między innymi loża masońska Les Neuf Sœurs.
  • W 1789 roku wybuchła rewolucja francuska, która pozbawiła króla władzy w roku 1792, a następnie życia w 1793. Za symboliczny początek rewolucji uważa się zdobycie przez lud Paryża twierdzy Bastylia 14 lipca 1789, natomiast za koniec rewolucji uznaje się kres rządów Dyrektoriatu 9 listopada (18 brumaire'a) 1799, kiedy to Napoleon Bonaparte przeprowadził zamach stanu ogłaszając się Pierwszym Konsulem.

Społeczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Demografia i bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Na początku XVIII wieku francuscy Burbonowie panowali nad obszarem zamieszkanym przez około 18-20 milionów ludzi, pod koniec stulecia, przez ok. 26-27 milionów. Paryż początku XVIII wieku był drugim co do wielkości europejskim miastem liczącym około 360 000 mieszkańców. Miasto nie było specjalnie bezpieczne, o czym może świadczyć fakt śmierci kompozytora Jean-Marie Leclair'a w 1764 roku. Ważna rolę odgrywał także potężne porty jak Bordeaux i Marsylia, liczące po około 100 000 mieszkańców z początkiem wieku, i mniejsze Boulogne i Calais. Handel miasta Bordeaux znajdował się w przeważającej części w rękach Holendrów, a handel tkacki Lyonu w rękach hugenotów.

Bogactwo i edukacja[edytuj | edytuj kod]

Najbogatszą częścią francuskiego społeczeństwa była nieliczna arystokracja licząca około 30 000 osób pod koniec stulecia. Wielu jednak arystokratów było zrujnowanych. Bogaci bywali także kupcy takich miast jak Lyon i Bordeaux.

Jezuici prowadzący większość szkół wyższych we Francji zostali w 1773 roku rozwiązani. Państwo z trudem radziło sobie z tym ubytkiem. Sam Voltaire był wychowankiem jezuickim.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Ruiny opactwa Port-Royal
  • W roku 1685 Ludwik XIV odwołał tzw. Edykt nantejski z roku 1598, pozwalający hugenotom na wiele swobód. Był to krok w celu utworzenia państwa jednolitego wyznaniowo. Hugenoci nie mogli wyjechać, ponieważ zakazał tego król, lecz i tak emigrowali do innych krajów europejskich spodziewając się prześladowań. W roku 1709 zrównano z ziemią średniowieczne opactwo Port-Royal, z powodu głoszonego tam od XVII wieku jansenizmu. W roku 1761 w Tuluzie rozpoczął się słynny Proces Jana Calasa, który zapoczątkował nową falę dyskusji na temat tolerancji religijnej.
  • Zmarły w roku 1715 François Fénelon propagował kwietyzm.
  • Szacuje się , że w 1789 roku na 26 mln mieszkańców Francji było[2]:
    • 25 mln 460 tys. katolików (97,9%)
    • 500 tys. protestantów (gł. Hugenoci)(1,9%)
    • 40 tys. żydów(0,8%)

Armia[edytuj | edytuj kod]

piechur francuski z roku 1745

Za całego panowania Ludwika XIV (1643-1715) armia francuska była najpotężniejsza w Europie. W 1700 liczyła ona 200 000 piechoty liniowej, do której w razie potrzeby mogła dołączyć milicja licząca około 60 000 żołnierzy. Regent Filip II Burbon-Orleański zmniejszył liczbę żołnierzy o 26 000 żołnierzy w ramach oszczędności państwowych. Za Ludwika XV Francja miała do dyspozycji około 150 000 żołnierzy. Było to nadal bardzo dużo, jedynie Imperium Habsburgów w XVIII wieku dysponowało większą armią.

Flota[edytuj | edytuj kod]

Jean-Baptiste Colbert stworzył flotę wojenną dosłownie z niczego w latach 70. XVIII wieku. Potężna colbertiańska flota została zniszczona w bitwie przy zatoce Vigo w 1702 roku. Nigdy już nie odzyskała dawnej świetności, choć nadal bywała groźnym przeciwnikiem dla wszechpotężnej floty brytyjskiej.

Czas wolny i sport[edytuj | edytuj kod]

Elita Paryża XVIII wieku zajmowała się poszukiwaniem przyjemności (plaisir) i ucieczką przed nudą (ennui). Bezpośrednio po śmierci Ludwika XIV (1715) miasto ogarnął wir namiętnej zabawy. Paryżanie i dwór odreagowali w ten sposób surowe lata wpływów Markizy de Maintenon. Popularne były dyskusje literackie prowadzone w salonach, a także wyścigi konne, tenis i szermierka.

Britannica[edytuj | edytuj kod]

Od roku 1715 do 1725 przebywał we Francji Henry St John, 1. wicehrabia Bolingbroke. Wpłynął on na rozwój francuskiego Oświecenia tak jak po nim David Hume. Do Francji podróżowali też pisarze Tobias Smollett i Arthur Young. Znanym frankofilem brytyjskim był Horace Walpole.

Germanica[edytuj | edytuj kod]

Nieco przed rewolucją wytworzyło się w Paryżu niemieckie środowisko, w którym znaczną rolę pełnił niemiecki pisarz Friedrich Melchior von Grimm, który przez pewien czas protegował rodzinę Mozartów.

Polonica[edytuj | edytuj kod]

Teść Ludwika XV Stanisław Leszczyński stworzył własny polsko-francuski światek kulturalny w lotaryńskiej stolicy Nancy i do końca życia wspierał Polaków zwiedzających Francję.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

XVIII wiek to wielki okres literatury francuskiej, Tworzyli wówczas dramaturdzy Pierre de Marivaux i Pierre Beaumarchais, i powieściopisarze Abbé Prévost, Denis Diderot, Alexis Piron (1689-1773), Alain-René Lesage, Jean-François Marmontel, Jean-Baptiste Du Bos, mistrz powieści epistolarnej Pierre Choderlos de Laclos, kontrowersyjny hedonista Donatien Alphonse François de Sade, a także poeta Jean-Baptiste Rousseau i pamiętnikarz Louis de Rouvroy, książę de Saint-Simon (1675-1755). Bardzo modnym i cenionym pisarzem był zmarły jako 100-latek Bernard Fontenelle (1657-1757).

Oświecenie, filozofia i literatura polityczna[edytuj | edytuj kod]

W XVIII-wiecznej Francji istniało kilka skrzydeł Oświecenia:

Louis de Jaucourt był najpłodniejszym z autorów Encyklopedii. Był autorem około 25% z ponad 70 000 wszystkich haseł jakie zawierała Encyklopedia. mógł sobie na to pozwolić ponieważ był niezależny finansowo. Ze względu na jego zaangażowanie i pracowitość nazywano go "niewolnikiem Encyklopedii". Starał się być apolityczny ale w jego artykułach można dostrzec nieco antyklerykalizmu i sprzeciwu wobec handlu niewolnikami.

Częstą postawą wśród les philosophes tego wieku była anglomania (anglomanie), objawiająca się w bezgranicznym uwielbieniu wszystkiego co angielskie, zwłaszcza angielskiego ustroju. Prym wśród anglomaniaków wiódł Voltaire. Louis de Jaucourt – dobrze znający Anglików członek Royal Society był bardziej sceptyczny.

Godny uwagi jest także Louis-Sébastien Mercier (1740-1814). W noweli z 1771 roku L'An 2440, rêve s'il en fut jamais ("Rok 2440: Marzenie jeśli kiedykolwiek jakieś było"), opisuje on przygody mężczyzny który zasypia po burzliwej dyskusji z pewnym filozofem i budzi się w Paryżu roku 2440. W tym roku wszystko miało być już uregulowane według poglądów liberalnych filozofów.

Inne stronnictwa polityczno-filozoficzne Francji tych czasów to:

Nauki ekonomiczne[edytuj | edytuj kod]

W XVIII naukę ekonomii we Francji zdominował fizjokratyzm będący francuskim odpowiednikiem wolnorynkowych teorii angielskich. Fizjokratami byli m.in.: François Quesnay i Anne Robert Turgot.

Sztuka aktorska[edytuj | edytuj kod]

W Paryżu od końca XVII stulecia funkcjonowały dwa znakomite teatry Comédie-Française i Comédie-Italienne. Nowością XVIII wieku był tzw. dramat mieszczański, w którym prym wiódł Pierre de Marivaux, który tworzył dla obu wspomnianych towarzystw teatralnych. Przybyły w roku 1762 do Paryża wenecjanin Carlo Goldoni tworzył dla "Comédie-Italienne". Zdolnym dramaturgiem był też Alexis Piron i oczywiście wszechstronny Voltaire.

Historiografia[edytuj | edytuj kod]

Wybitnymi historykami byli Henri de Boulainvillers i Emmanuel-Louis-Henri de Launay, hrabia d'Antraigues (neofeudałowie francuscy). Wielkie zasługi na polu historiografii miał Voltaire, czerpiący z wzorców angielskich.

Prasa[edytuj | edytuj kod]

W roku 1724 Mercure Gallant zmienił swa nazwę na Mercure de France. Pierwsza gazeta codzienna we Francji Journal de Paris została po raz pierwszy wydana w roku 1777. Założyli ją Antoine Cadet de Vaux, Corrancez i Dussieux. stare czasopismo naukowe Journal des Savants, zostało w roku 1701 objęte królewskim patronatem. Pod koniec XVIII wieku większość gazet przejęli radykalni filozofowie. Walczył z nimi konserwatywny dziennikarz Élie Fréron na łamach swego L'Année littéraire- uważany przez Voltaire'a za największego wroga.

Malarstwo[edytuj | edytuj kod]

We Francji XVIII wieku szczególnie rozkwitało malarstwo rokokowe, które reprezentowali tacy wybitni malarze jak: Jean Antoine Watteau, Jean-Honoré Fragonard i François Boucher. Znakomitym portrecistą był Hyacinthe Rigaud.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Również architekturze szybko zatriumfowało rokoko. Znakomitym architektem tych czasów był Juste-Aurèle Meissonnier.

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Nauka[edytuj | edytuj kod]

Znakomitym przyrodnikiem był Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon. Słynny Jean Le Rond d'Alembert dał się zauważyć jako matematyk. Pierre Louis Maupertuis wziął udział w roku 1736 w wyprawie do Laponii celem pomiaru długości południka. Uczona Émilie du Châtelet, przyjaciółka Voltaire'a była kontynuatorką myśli Newtona.

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy swobodny przelot balonem 21 listopada 1783
ciagnik parowy Cugnota zwany fardier a vapeur

We Francji dokonano wielu wynalazków i było wielu wynalazców: min twórca pierwszego parowozu- Nicolas-Joseph Cugnot, Basile Bouchon, Claude Chappe, Joseph Marie Jacquard, Bracia Montgolfier (balon), Denis Papin, Henri Pitot, Jean-François Pilâtre de Rozier czy Jacques de Vaucanson, lecz nie wykorzystano ich dzieła tak dobrze jak w Anglii osiągnięcia Watta czy Cartwrighta (rewolucja przemysłowa).

Rozwój daje się zaobserwować także w górnictwie; patrz: http://www.annales.org/archives/

Przypisy

  1. Poradowski Michał, Dziedzictwo Rewolucji Francuskiej, Wrocław 2001, str.46.
  2. Poradowski Michał, Dziedzictwo Rewolucji Francuskiej, Wrocław 2001, str., 38.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]