Friedrich Adler (filozof)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Friedrich Wolfgang Adler
Data urodzenia 9 lipca 1879
Data śmierci 2 stycznia 1960
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Friedrich Wolfgang Adler (ur. 9 lipca 1879 w Wiedniu, zm. 2 stycznia 1960 w Zurychu) − austriacki filozof empiriokrytycysta, pisarz, polityk, jeden z przywódców austriackich socjaldemokratów i teoretyków austromarksistowskich. Syn polityka Victora.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Od 1907 do 1911 był profesorem fizyki[1] na uniwersytecie w Zurychu i redaktorem Volkrescht, organu Socjaldemokratycznej Partii Szwajcarskiej. W czasie I wojny światowej należał do Internationale, lewicowego ugrupowania austriackiej, która głosiła hasła zakończenia wojny i przewrotu społecznego. W l. 1911-1934 był redaktorem naczelnym socjalistycznego miesięcznika Der Kampf[2] oraz sekretarzem generalnym Socjaldemokratycznej Partii Austrii (SPÖ) [3] w l. 1911-16 i przywódcą jej lewego skrzydła. Od 1913 do 1918 przewodził lewicy socjaldemokratycznej w Austrii.

21 października 1916 r. premier Austrii Karl von Stürgkh został zastrzelony przez niego w wiedeńskiej restauracji. Do tego czynu popchnęło go pragnienie odwetu za wprowadzenie przez premiera stanu wyjątkowego. Zabójca nie próbował uciekać. Skazany za ten czyn na śmierć przez powieszenie uniknął kary dzięki amnestii dla wszystkich przestępców politycznych (ogłoszonej z okazji objęcia władzy przez cesarza Karola I). Wiem, co zrobiłem, ale nie działałem antypatriotycznie[4] - wyjaśnił zamachowiec. Karę zamieniono na 18 lat pozbawienia wolności[5].

Po wyjściu z więzienia w 1918 r. (na skutek kolejnej amnestii) działał w Międzynarodówce Socjalistycznej. W czasie rewolucji 1918-1919 opowiadał się za radami robotniczym. W l. 1919-1923 był posłem do parlamentu Austrii. Był założycielem i jedynym sekretarzem generalnym Międzynarodowej Wspólnoty Pracy Partii Socjalistycznych. Przewodził jej od 1923 do 1940 r., kiedy to wyemigrował do USA. W 1946 wyjechał do Zurychu.

Żonaty z fizyczką litewskiego pochodzenia, Kathią Adler[6] z domu Germanickaja (1879-1969), miał troje dzieci.

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Friedrich Adler należał do zwolenników empiriokrytycyzmu, który uważał za filozofię współczesnego przyrodoznawstwa[7]. Elementami empiriokrytycyzmu usiłował dążył do uzupełnienia materializmu dialektycznego i w ten sposób do odnowienia podstaw marksizmu. W poglądach socjologicznych i społeczno-politycznych podzielał zasadnicze koncepcje austromarksizmu, chociaż w poszczególnych kwestiach (zwłaszcza w okresie rewolucji) zajmował bardziej lewicowe stanowisko. W późniejszych latach międzywojennych stanął na pozycji reformizmu. Krytyk Włodzimierza Lenina[8].

Przypisy

  1. Michał Czajka, Słownik biograficzny XX wieku, wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa, 2004, ISBN 83-214-1321-8
  2. Hasło Adler, Friedrich w Wiem, darmowej encyklopedii na onet.pl
  3. Biogram (niem.)
  4. Kronika XX wieku pod red. Mariana B. Michalika, str. 203, wyd. Kronika, Warszawa, 1991, ISBN 83-900331-0-0
  5. Wielka encyklopedia powszechna PWN (Tom 1/A-Ble), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1962
  6. Friedrich Adler Papers (ang.) na International Institute of Social History
  7. Wielka encyklopedia powszechna PWN (Tom 1/A-Ble), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1962
  8. Encyklopedia Powszechna PWN (tom A-F), Państwowe Wyd. Naukowe, Warszawa, 1973, str. 15