Fundusz Ubezpieczeń Społecznych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (FUS) – polski fundusz państwowy, którego środkami dysponuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych. FUS realizuje zadania z zakresu I-go Filaru ubezpieczeń społecznych w systemie redystrybutywnym.

Przychody FUS pochodzą ze składek na ubezpieczenia społeczne, dotacji z budżetu państwa oraz krótkoterminowych kredytów komercyjnych (pożyczki płynnościowe). Ze środków zgromadzonych w funduszu finansowane są wypłaty świadczeń z ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, chorobowego oraz wypadkowego, wydatki na prewencję rentową i inne.

Zasady funkcjonowania Funduszu Ubezpieczeń Społecznych określa ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych[1]. Funduszowi poświęcony jest między innymi cały rozdział 5 wymienionej ustawy (art. 51–57).

Wpływ demografi na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych[edytuj | edytuj kod]

Powszechny system ubezpieczenia społecznego w Polsce działa w oparciu o określone założenia dotyczące długotrwałych trendów demograficznych. System redystrybutywny jest na zaburzenia tych trendów bardzo podatny, bo zmniejszenie liczby pracowników (płatników składek) w danym momencie powoduje brak pieniędzy na świadczenia dla obecnych emerytów i rencistów[2].

Konstytucyjne i ustawowe gwarancje świadczeń emerytalnych powodują, że FUS musi być w takiej sytuacji dofinansowywany z budżetu państwa. Ze względu na to, że budżet jest w całości zasilany z podatków, wzrost jego obciążenia powoduje zwiększenie kosztów pracy. To z kolei prowadzi do zwiększania bezrobocia, uciekania w szarą strefę i dalszego zmniejszania ilości płatników FUS[3].

W związku z powszechnymi w Europie trendami zmniejszania ilości dzieci i zmniejszania się populacji pracującej systemy emerytalne w wielu krajach przeżywają kryzys[4][5]. Obciążenie systemów emerytalnych zwiększa także rosnąca średnia długość życia po przejściu na emeryturę[6].

 Osobny artykuł: Ludność Polski.

Spadek liczby płatników w stosunku do beneficjentów systemu emerytalnego powoduje, że od dłuższego czasu jest on deficytowy, zaś obecnie wpłacane składki są w całości przeznaczane na spłatę obecnych emerytur. Z tego powodu sposób funkcjonowania Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyrównywano do piramid finansowych[7][8].

Według twórców reformy emerytalnej z 1999 roku system miał bilansować się automatycznie dzięki temu, że wysokość emerytur wypłacanych z "nowego" systemu waloryzowana jest na podstawie bieżącej wielkości funduszu płac[9]. Równocześnie jednak, w wyniku poniechania szeregu założonych reform czy wręcz wprowadzania nowych przywilejów emerytalnych przez kolejne rządy po 1999 roku, w latach 1999-2010 obciążenie systemu znacznie wzrosło zamiast maleć[10][11].

Sytuacja finansowa[edytuj | edytuj kod]

W praktyce FUS od wielu lat jest instytucją deficytową w tym sensie, że składki wpływające od osób obecnie pracujących nie pokrywają całości wypłat dla osób będących obecnie na emeryturze. Ze względu na konstytucyjne i ustawowe gwarancje wypłacania świadczeń emerytalnych FUS jest dofinansowywany z budżetu państwa.

W systemie działającym do 1999 roku w oparciu przepisy wywodzące się z PRL niekorzystny trend demograficzny oraz ogólny kryzys ekonomiczny spowodował ryzyko kryzysu emerytalnego. Do 1981 roku składka emerytalna wynosząca 25% pensji nie wystarczała na pokrycie świadczeń i była konsekwentnie podnoszona do 38% pod koniec lat 80., by w latach 90. sięgnąć 45% wynagrodzenia. Celem reformy emerytalnej z 1999 roku było rozwiązanie tego problemu[12].

 Osobny artykuł: Program czterech reform.

Na sytuację finansową FUS negatywnie wpływają również metody naliczania składek w branżach tradycyjnie uprzywilejowanych od czasów PRL[13]. Np. w górnictwie płatnicy składek (czyli kopalnie, w tym także prywatne, jak Bogdanka czy Silesia) odprowadzają za swoich pracowników składki w wysokości nieproporcjonalnie małej w stosunku do świadczeń wypłacanych później z FUS. Poza uprzywilejowanymi zasadami opłacania składek, sektor górniczy wielokrotnie korzystał także z odroczeń lub umorzeń zaległości wobec ZUS[14][15].

W latach 90. FUS był nadal corocznie dofinansowany ze skarbu państwa kwotami sięgającymi 16 mld nowych złotych (1995). Zgodnie z prognozami, przy utrzymaniu starego systemu, w 2020 roku składka musiałaby wzrosnąć do 70% wynagrodzenia[16].

Według prognoz ZUS w latach 2009–2012 na wypłatę emerytur może zabraknąć 157-265 mld złotych[17][18].

FUS co jakiś czas zaciąga krótkoterminowe kredyty komercyjne w celu zachowania płynności finansowej[19]. W przeszłości zdarzały się opóźnienia w przekazywaniu pieniędzy związane z procedurą kredytową[20].

W budżecie państwa na rok 2009 zaplanowano wydatki na FUS w wysokości 30,9 mld złotych[21].

Fundusz Rezerwy Demograficznej[edytuj | edytuj kod]

Sytuację finansową FUS miała poprawić reforma emerytalna w 1999 roku, która wprowadziła mieszany system redystrybutywno-kapitałowy (I i II Filar ZUS) oraz szereg mechanizmów bezpieczeństwa takich jak Fundusz Rezerwy Demograficznej. Fundusz miał gromadzić środki na kompensację tzw. "powojennego wyżu demograficznego", który według przewidywań zwiększy liczbę osób pobierających świadczenia o 60%.

Fundusz miał być zasilany m.in. zyskami z prywatyzacji[22] i do 2009 roku miał zgromadzić 20 mld złotych. Do 2005 roku udało się zgromadzić zaledwie 1,5 mld złotych[23], zaś w 2009 roku – około 6 mld[24].

Pod koniec 2013 stan FRD jest prognozowany na ok. 16,5 mld zł. Od 2010 roku rząd wykorzystuje środki Funduszu Rezerwy Demograficznej na uzupełnienie niedoboru funduszu emerytalnego wynikającego z przyczyn demograficznych. I tak w 2010 roku na wypłatę bieżących świadczeń emerytalnych przeznaczył 7,5 mld zł z FRD, w 2011 – 4,0 mld zł, w 2012 – 2,887 mld zł, a w 2013 roku – 2,5 mld zł.

Problemy i krytyka FUS[edytuj | edytuj kod]

W 1999 roku wielkość składki na ubezpieczenie społeczne pozostawiono na tym samym poziomie co przed reformą i część z niej zaczęto odprowadzać do OFE. Przy niezmienionej wielkości świadczeń spowodowało to powstanie rosnącej luki między wielkością wpływów i wydatków FUS. Założenia reformy emerytalnej z 1999 roku przewidywały uzupełnienie tej luki m.in. wpływami z prywatyzacji oraz oszczędnościami z likwidacji przywilejów emerytalnych różnych grup zawodowych. W praktyce założenia te okazały się nierealne, co doprowadziło do pokrywania środków transferowanych do OFE z zadłużenia[25].

Politycy i publicyści kojarzeni z prawicą krytykują także samo istnienie ZUS[26], jak i obowiązek odprowadzania do niego składek[27].

ZUS jest też krytykowany za pobieranie prowizji w wysokości 0,8% od wypłat z OFE oraz 0,2% od środków przekazywanych do NFZ, a także za rosnące konsekwentnie koszty własne funkcjonowania ZUS, które w 2011 roku wynosiły 3,8 mld zł (3,7% budżetu)[28].

Robert Gwiazdowski wskazuje na ryzyko wynikające z lokowania środków przekazanych do otwartych funduszy emerytalnych w obligacje państwowe, z których dług państwo wykorzystuje do dotowania ZUSu[29][4]. Ten obieg środków został również skrytykowany przez rząd w 2011 roku jako "bezsensowny" i napędzający dług publiczny[30].

W związku ze znacznym obciążeniem finansowym działalności gospodarczej, wynikającym ze składek na ubezpieczenie społeczne w Polsce, niektórzy przedsiębiorcy formalnie zatrudniają się w innych krajach Wspólnoty Europejskiej (np. na Litwie) i płacą obowiązkowe opłaty emerytalne według znacznie niższej stawki[31].

Prognozy finansowe i demograficzne[edytuj | edytuj kod]

Według prognoz Komisji Europejskiej obecne systemy emerytalne w krajach europejskich w razie braku reform mogą doprowadzić do drastycznego zadłużenia państwa[32]. Według Centrum Stosunków Międzynarodowych polski system emerytalny może stracić płynność finansową około 2020 roku z powodów demograficznych[33].

Według prognozy długoterminowej do 2050 roku przygotowanej przez ZUS w 2006 roku, zdolność do samofinansowania systemu emerytalnego opartego o FUS zacznie spadać od 2015 roku i spadnie do 40-60% w latach 2020-2030, a następnie zacznie powoli rosnąć. Według prognozy "optymistycznej" w 2050 roku około 93% wydatków FUS będzie pochodzić ze składek, według "pesymistycznej" będzie to 53%. Współczynnik obciążenia systemowego (stosunek liczby emerytów do liczby płatników) w każdym wariancie wzrośnie od około 30% do 60% (1,6 płatnika na 1 emeryta)[34].

Prognozy te jednak oparte są o szereg założeń, które mogą ulec zmianie ze względów politycznych – wysokość emerytur minimalnych, wiek emerytalny, emerytury dla grup uprzywilejowanych itd[35].

Propozycje reform[edytuj | edytuj kod]

Zgłaszane są propozycje reformy systemu emerytalnego w celu poprawienia jego wydolności oraz obniżenia kosztów pracy – Centrum im. Adama Smitha zgłosiło propozycję stworzenia Urzędu Emerytalnego wypłacającego emerytury według stałej, jednakowej dla wszystkich stawki[36]. Model ten bywa porównywany do systemu kanadyjskiego[37][38].

Postulat ten był zgłaszany także w wersji zakładającej zastąpieni obecnego systemu trzech filarów o wiele prostszym systemem zbliżonym do KRUS[39][40].

Zespół Reforma Emerytalno-Podatkowa (REP) proponuje system, w której znaczna część podatków i parapodatków, nazywanych obecnie składkami, zostałaby zintegrowana[41].

W 2012 rozpoczęła się reforma emerytalna mająca na celu stopniowe (lata 2020-2040) podniesienie oraz zrównanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn, oraz zmiany w emeryturach uprzywilejowanych grup zawodowych[42][43].

Przypisy

  1. Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887
  2. Leszek Kostrzewski, Piotr Miączyński: ZUS zapisał na naszych kontach emerytalnych ponad 2 biliony zł. 2013.
  3. Adair Turner: Wyzwania dla systemów emerytalnych w starzejących się społeczeństwach. Państwo i Rynek, 2007.
  4. 4,0 4,1 Robert Gwiazdowski o stanie ubezpieczeń społecznych (audio).
  5. Czy będą pieniądze na emerytury?. 30.07.2006.
  6. Ageing population and productivity. VoxEU, 2010.>
  7. Marcin Hugo Kosiński: Madoff jak ZUS. Korespondent.pl, 23 lutego 2009.
  8. Wypłata emerytury: ZUS zbankrutuje?. Bankier.pl, 7 grudnia 2009.
  9. OFE: Nikomu niepotrzebna beczka prawie bez dna. Wyborcza.biz, 2011.
  10. Marcin Bojanowski, Leszek Kostrzewski: Kto zepsuł reformę emerytalną. Wszyscy mają "za uszami". Gazeta Wyborcza, 2011.
  11. M. Guzikowski, W. Wojciechowski: Kalendarium finansów publicznych 2001-2011. Fundacja Obywatelskiego Rozwoju, 2011.
  12. Marek Góra: Nowy system emerytalny w Polsce. Wpływ na krótko- i długoterminowe perspektywy gospodarki i rynków finansowych. Zeszyty PBR-CASE, 2001.
  13. FUS - Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (pol.). Procredito.pl.
  14. Kopalnie nie zapłacą ZUS. Gazeta Wyborcza.
  15. Polska przywilejami stoi. MojeOpinie.pl, 2013.
  16. Polski system ubezpieczeń społecznych po reformie. 27 lipca 2006.
  17. Na wypłatę emerytur w ZUS zabraknie 256 mld zł.
  18. Na emerytury zabraknie 157,6 mld zł. Onet, 26.06.2008.
  19. ZUS pożycza, my spłacimy z odsetkami. Wirtualna Polska, 1 lipca 2009.
  20. ZUS ma problemy z przelewami. Rzeczpospolita, 18 lipca 2009.
  21. Ustawa budżetowa na rok 2009. Sejm RP, 1 września 2009.
  22. Fundusz Rezerwy Demograficznej. 20 listopada 2006.
  23. Rośnie Fundusz Rezerwy Demograficznej. 2006.
  24. Dziura w ZUS rośnie. Coraz trudniej będzie ją zasypać. Money.pl, 2009.
  25. Jan Krzysztof Bielecki: OFE potrzebują zmian. Rzeczpospolita, 2010.
  26. Zlikwiduj ZUS. [dostęp 2010-09-27].
  27. Program partii – Wolność i Praworządność. [dostęp 2010-09-27].
  28. Słona prowizja ZUS od składek przekazywanych do OFE. Wyborcza.biz, 2012.
  29. ZUS: Łańcuszek świętego Antoniego. 22 listopada 2006.
  30. O co chodzi z OFE? – spot informacyjny MF. Ministerstwo Finansów, 2011.
  31. Litewska alternatywa dla ZUS. Dziennik Polski, 9 kwietnia 2009.
  32. Leszek Baj, Jan Rutkowski: Nasze dzieci nie udźwigną tego długu. Gazeta Wyborcza, 11 listopada 2009.
  33. Krystyna Iglicka: System emerytalny runie z wielkim hukiem. Wirtualna Polska, 20 listopada 2009.
  34. Prognoza wpływów i wydatków funduszu emerytalnego do 2060 roku. MPiPS, 2010.
  35. Rząd i ZUS nie wiedzą, ile wyniosą emerytury minimalne. Gazeta Wyborcza, 2013.
  36. W miejsce ZUS – Urząd Emerytalny. Polskie Radio, 4 marca 2009.
  37. Skoro obecny system ma błędy, to może kanadyjski?. Dziennik Gazeta Prawna, 2010.
  38. Centrum im. Adama Smitha: równe emerytury od państwa dla wszystkich. PAP, 2011.
  39. Polacy potrafią oszczędzać. Moje Opinie, 5 marca 2010.
  40. Pawlak proponuje reformę OFE na wzór KRUS. Money.pl, 8 lutego 2010.
  41. Jacek Chołoniewski: Reforma emerytalno-podatkowa "Bez Rocznych Pitów" (BRP).
  42. Reforma Emerytalna 2012. emerytura.gov.pl.
  43. Zrównanie i podniesienie wieku emerytalnego. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, 2012.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]