Fundusz Ubezpieczeń Społecznych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (FUS) – polski fundusz państwowy, którego środkami dysponuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych. FUS realizuje zadania z zakresu I-go Filaru ubezpieczeń społecznych w systemie redystrybutywnym.

Przychody FUS pochodzą ze składek na ubezpieczenia społeczne, dotacji z budżetu państwa oraz krótkoterminowych kredytów komercyjnych (pożyczki płynnościowe). Ze środków zgromadzonych w funduszu finansowane są wypłaty świadczeń z ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, chorobowego oraz wypadkowego, wydatki na prewencję rentową i inne.

Zasady funkcjonowania Funduszu Ubezpieczeń Społecznych określa ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych[1]. Funduszowi poświęcony jest między innymi cały rozdział 5 wymienionej ustawy (art. 51–57).

FUS a demografia[edytuj | edytuj kod]

Powszechny system ubezpieczenia społecznego w Polsce działa w oparciu o określone założenia dotyczące długotrwałych trendów demograficznych. System redystrybutywny jest na zaburzenia tych trendów bardzo podatny, bo zmniejszenie liczby pracowników (płatników składek) w danym momencie powoduje brak pieniędzy na świadczenia dla obecnych emerytów i rencistów[2].

Konstytucyjne i ustawowe gwarancje świadczeń emerytalnych powodują, że FUS musi być w takiej sytuacji dofinansowywany z budżetu państwa. Ze względu na to, że budżet jest w całości zasilany z podatków, wzrost jego obciążenia powoduje zwiększenie kosztów pracy. To z kolei prowadzi do zwiększania bezrobocia, uciekania w szarą strefę i dalszego zmniejszania ilości płatników FUS[3].

W związku z powszechnymi w Europie trendami zmniejszania ilości dzieci i zmniejszania się populacji pracującej systemy emerytalne w wielu krajach przeżywają kryzys[4][5]. Obciążenie systemów emerytalnych zwiększa także rosnąca średnia długość życia po przejściu na emeryturę[6].

Information icon.svg Osobny artykuł: Ludność Polski.

Spadek liczby płatników w stosunku do beneficjentów systemu emerytalnego powoduje, że od dłuższego czasu jest on deficytowy, zaś obecnie wpłacane składki są w całości przeznaczane na spłatę obecnych emerytur. Z tego powodu sposób funkcjonowania Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyrównywano do piramid finansowych[7][8].

Według twórców reformy emerytalnej z 1999 roku system miał bilansować się automatycznie dzięki temu, że wysokość emerytur wypłacanych z "nowego" systemu waloryzowana jest na podstawie bieżącej wielkości funduszu płac[9]. Równocześnie jednak, w wyniku poniechania szeregu założonych reform czy wręcz wprowadzania nowych przywilejów emerytalnych przez kolejne rządy po 1999 roku, w latach 1999-2010 obciążenie systemu znacznie wzrosło zamiast maleć[10][11].

Sytuacja finansowa[edytuj | edytuj kod]

W praktyce FUS od wielu lat jest instytucją deficytową w tym sensie, że składki wpływające od osób obecnie pracujących nie pokrywają całości wypłat dla osób będących obecnie na emeryturze. Ze względu na konstytucyjne i ustawowe gwarancje wypłacania świadczeń emerytalnych FUS jest dofinansowywany z budżetu państwa.

W systemie działającym do 1999 roku w oparciu przepisy wywodzące się z PRL niekorzystny trend demograficzny oraz ogólny kryzys ekonomiczny spowodował ryzyko kryzysu emerytalnego. Do 1981 roku składka emerytalna wynosząca 25% pensji nie wystarczała na pokrycie świadczeń i była konsekwentnie podnoszona do 38% pod koniec lat 80., by w latach 90. sięgnąć 45% wynagrodzenia. Celem reformy emerytalnej z 1999 roku było rozwiązanie tego problemu[12].

Information icon.svg Osobny artykuł: Program czterech reform.

Na sytuację finansową FUS negatywnie wpływają również metody naliczania składek w branżach tradycyjnie uprzywilejowanych od czasów PRL. Np. w górnictwie płatnicy składek (czyli kopalnie, w tym także prywatne, jak Bogdanka czy Silesia) odprowadzają za swoich pracowników składki w wysokości nieproporcjonalnie małej w stosunku do świadczeń wypłacanych później z FUS. Poza uprzywilejowanymi zasadami opłacania składek, sektor górniczy wielokrotnie korzystał także z odroczeń lub umorzeń zaległości wobec ZUS[13][14].

W latach 90. FUS był nadal corocznie dofinansowany ze skarbu państwa kwotami sięgającymi 16 mld nowych złotych (1995). Zgodnie z prognozami, przy utrzymaniu starego systemu, w 2020 roku składka musiałaby wzrosnąć do 70% wynagrodzenia[15].

Według prognoz ZUS w latach 2009–2012 na wypłatę emerytur może zabraknąć 157-265 mld złotych[16][17].

FUS co jakiś czas zaciąga krótkoterminowe kredyty komercyjne w celu zachowania płynności finansowej[18]. W przeszłości zdarzały się opóźnienia w przekazywaniu pieniędzy związane z procedurą kredytową[19].

W budżecie państwa na rok 2009 zaplanowano wydatki na FUS w wysokości 30,9 mld złotych[20].

Fundusz Rezerwy Demograficznej[edytuj | edytuj kod]

Sytuację finansową FUS miała poprawić reforma emerytalna w 1999 roku, która wprowadziła mieszany system redystrybutywno-kapitałowy (I i II Filar ZUS) oraz szereg mechanizmów bezpieczeństwa takich jak Fundusz Rezerwy Demograficznej. Fundusz miał gromadzić środki na kompensację tzw. "powojennego wyżu demograficznego", który według przewidywań zwiększy liczbę osób pobierających świadczenia o 60%.

Fundusz miał być zasilany m.in. zyskami z prywatyzacji[21] i do 2009 roku miał zgromadzić 20 mld złotych. Do 2005 roku udało się zgromadzić zaledwie 1,5 mld złotych[22], zaś w 2009 roku – około 6 mld[23].

Pod koniec 2013 stan FRD jest prognozowany na ok. 16,5 mld zł. Od 2010 roku rząd wykorzystuje środki Funduszu Rezerwy Demograficznej na uzupełnienie niedoboru funduszu emerytalnego wynikającego z przyczyn demograficznych. I tak w 2010 roku na wypłatę bieżących świadczeń emerytalnych przeznaczył 7,5 mld zł z FRD, w 2011 – 4,0 mld zł, w 2012 – 2,887 mld zł, a w 2013 roku – 2,5 mld zł.

Problemy i krytyka FUS[edytuj | edytuj kod]

W 1999 roku wielkość składki na ubezpieczenie społeczne pozostawiono na tym samym poziomie co przed reformą i część z niej zaczęto odprowadzać do OFE. Przy niezmienionej wielkości świadczeń spowodowało to powstanie rosnącej luki między wielkością wpływów i wydatków FUS. Założenia reformy emerytalnej z 1999 roku przewidywały uzupełnienie tej luki m.in. wpływami z prywatyzacji oraz oszczędnościami z likwidacji przywilejów emerytalnych różnych grup zawodowych. W praktyce założenia te okazały się nierealne, co doprowadziło do pokrywania środków transferowanych do OFE z zadłużenia[24].

Politycy i publicyści kojarzeni z prawicą krytykują także samo istnienie ZUS[25], jak i obowiązek odprowadzania do niego składek[26].

ZUS jest też krytykowany za pobieranie prowizji w wysokości 0,8% od wypłat z OFE oraz 0,2% od środków przekazywanych do NFZ, a także za rosnące konsekwentnie koszty własne funkcjonowania ZUS, które w 2011 roku wynosiły 3,8 mld zł (3,7% budżetu)[27].

Robert Gwiazdowski wskazuje na ryzyko wynikające z lokowania środków przekazanych do otwartych funduszy emerytalnych w obligacje państwowe, z których dług państwo wykorzystuje do dotowania ZUSu[28][4]. Ten obieg środków został również skrytykowany przez rząd w 2011 roku jako "bezsensowny" i napędzający dług publiczny[29].

W związku ze znacznym obciążeniem finansowym działalności gospodarczej, wynikającym ze składek na ubezpieczenie społeczne w Polsce, niektórzy przedsiębiorcy formalnie zatrudniają się w innych krajach Wspólnoty Europejskiej (np. na Litwie) i płacą obowiązkowe opłaty emerytalne według znacznie niższej stawki[30].

Prognozy finansowe i demograficzne[edytuj | edytuj kod]

Według prognoz Komisji Europejskiej obecne systemy emerytalne w krajach europejskich w razie braku reform mogą doprowadzić do drastycznego zadłużenia państwa[31]. Według Centrum Stosunków Międzynarodowych polski system emerytalny może stracić płynność finansową około 2020 roku z powodów demograficznych[32].

Według prognozy długoterminowej do 2050 roku przygotowanej przez ZUS w 2006 roku, zdolność do samofinansowania systemu emerytalnego opartego o FUS zacznie spadać od 2015 roku i spadnie do 40-60% w latach 2020-2030, a następnie zacznie powoli rosnąć. Według prognozy "optymistycznej" w 2050 roku około 93% wydatków FUS będzie pochodzić ze składek, według "pesymistycznej" będzie to 53%. Współczynnik obciążenia systemowego (stosunek liczby emerytów do liczby płatników) w każdym wariancie wzrośnie od około 30% do 60% (1,6 płatnika na 1 emeryta)[33].

Prognozy te jednak oparte są o szereg założeń, które mogą ulec zmianie ze względów politycznych – wysokość emerytur minimalnych, wiek emerytalny, emerytury dla grup uprzywilejowanych itd[34].

Propozycje reform[edytuj | edytuj kod]

Zgłaszane są propozycje reformy systemu emerytalnego w celu poprawienia jego wydolności oraz obniżenia kosztów pracy – Centrum im. Adama Smitha zgłosiło propozycję stworzenia Urzędu Emerytalnego wypłacającego emerytury według stałej, jednakowej dla wszystkich stawki[35]. Model ten bywa porównywany do systemu kanadyjskiego[36][37].

Postulat ten był zgłaszany także w wersji zakładającej zastąpieni obecnego systemu trzech filarów o wiele prostszym systemem zbliżonym do KRUS[38][39].

Zespół Reforma Emerytalno-Podatkowa (REP) proponuje system, w której znaczna część podatków i parapodatków, nazywanych obecnie składkami, zostałaby zintegrowana[40].

W 2012 rozpoczęła się reforma emerytalna mająca na celu stopniowe (lata 2020-2040) podniesienie oraz zrównanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn, a także zmiany w emeryturach uprzywilejowanych grup zawodowych[41][42].

Przypisy

  1. Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887
  2. Leszek Kostrzewski, Piotr Miączyński: ZUS zapisał na naszych kontach emerytalnych ponad 2 biliony zł. 2013.
  3. Adair Turner: Wyzwania dla systemów emerytalnych w starzejących się społeczeństwach. Państwo i Rynek, 2007.
  4. 4,0 4,1 Robert Gwiazdowski o stanie ubezpieczeń społecznych (audio).
  5. Czy będą pieniądze na emerytury?. 30.07.2006.
  6. Ageing population and productivity. VoxEU, 2010.>
  7. Marcin Hugo Kosiński: Madoff jak ZUS. Korespondent.pl, 23 lutego 2009.
  8. Wypłata emerytury: ZUS zbankrutuje?. Bankier.pl, 7 grudnia 2009.
  9. OFE: Nikomu niepotrzebna beczka prawie bez dna. Wyborcza.biz, 2011.
  10. Marcin Bojanowski, Leszek Kostrzewski: Kto zepsuł reformę emerytalną. Wszyscy mają "za uszami". Gazeta Wyborcza, 2011.
  11. M. Guzikowski, W. Wojciechowski: Kalendarium finansów publicznych 2001-2011. Fundacja Obywatelskiego Rozwoju, 2011.
  12. Marek Góra: Nowy system emerytalny w Polsce. Wpływ na krótko- i długoterminowe perspektywy gospodarki i rynków finansowych. Zeszyty PBR-CASE, 2001.
  13. Kopalnie nie zapłacą ZUS. Gazeta Wyborcza.
  14. Polska przywilejami stoi. MojeOpinie.pl, 2013.
  15. Polski system ubezpieczeń społecznych po reformie. 27 lipca 2006.
  16. Na wypłatę emerytur w ZUS zabraknie 256 mld zł.
  17. Na emerytury zabraknie 157,6 mld zł. Onet, 26.06.2008.
  18. ZUS pożycza, my spłacimy z odsetkami. Wirtualna Polska, 1 lipca 2009.
  19. ZUS ma problemy z przelewami. Rzeczpospolita, 18 lipca 2009.
  20. Ustawa budżetowa na rok 2009. Sejm RP, 1 września 2009.
  21. Fundusz Rezerwy Demograficznej. 20 listopada 2006.
  22. Rośnie Fundusz Rezerwy Demograficznej. 2006.
  23. Dziura w ZUS rośnie. Coraz trudniej będzie ją zasypać. Money.pl, 2009.
  24. Jan Krzysztof Bielecki: OFE potrzebują zmian. Rzeczpospolita, 2010.
  25. Zlikwiduj ZUS. [dostęp 2010-09-27].
  26. Program partii – Wolność i Praworządność. [dostęp 2010-09-27].
  27. Słona prowizja ZUS od składek przekazywanych do OFE. Wyborcza.biz, 2012.
  28. ZUS: Łańcuszek świętego Antoniego. 22 listopada 2006.
  29. O co chodzi z OFE? – spot informacyjny MF. Ministerstwo Finansów, 2011.
  30. Litewska alternatywa dla ZUS. Dziennik Polski, 9 kwietnia 2009.
  31. Leszek Baj, Jan Rutkowski: Nasze dzieci nie udźwigną tego długu. Gazeta Wyborcza, 11 listopada 2009.
  32. Krystyna Iglicka: System emerytalny runie z wielkim hukiem. Wirtualna Polska, 20 listopada 2009.
  33. Prognoza wpływów i wydatków funduszu emerytalnego do 2060 roku. MPiPS, 2010.
  34. Rząd i ZUS nie wiedzą, ile wyniosą emerytury minimalne. Gazeta Wyborcza, 2013.
  35. W miejsce ZUS – Urząd Emerytalny. Polskie Radio, 4 marca 2009.
  36. Skoro obecny system ma błędy, to może kanadyjski?. Dziennik Gazeta Prawna, 2010.
  37. Centrum im. Adama Smitha: równe emerytury od państwa dla wszystkich. PAP, 2011.
  38. Polacy potrafią oszczędzać. Moje Opinie, 5 marca 2010.
  39. Pawlak proponuje reformę OFE na wzór KRUS. Money.pl, 8 lutego 2010.
  40. Jacek Chołoniewski: Reforma emerytalno-podatkowa "Bez Rocznych Pitów" (BRP).
  41. Reforma Emerytalna 2012. emerytura.gov.pl.
  42. Zrównanie i podniesienie wieku emerytalnego. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, 2012.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]