Otwarty fundusz emerytalny

Otwarty Fundusz Emerytalny (OFE) – w Polsce: osoba prawna stanowiąca odrębną masę majątkową, zarządzana i reprezentowana przez Powszechne Towarzystwo Emerytalne (PTE), działający na podstawie ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz. U. z 2004 r. Nr 159, poz. 1667 (tekst jednolity)). Osoby należące do OFE posiadają jednostki rozrachunkowe dające im tytuł do części jego majątku.

Otwarte fundusze emerytalne powstały w ramach reformy systemu emerytalnego w 1999 roku i pozwalają na gromadzenie środków pieniężnych na emeryturę w tzw. II filarze. Obecnie istnieje 14 OFE (łącznie istniały 22 podmioty).

Ubezpieczeni w OFE

System jest obowiązkowy dla osób, które podlegają ubezpieczeniom społecznym i urodziły się po 31 grudnia 1968 roku. Nowym systemem objęci zostali także urodzeni przed 1 stycznia 1969, a po 31 grudnia 1948, jednakże mogli dokonać wyboru czy chcą pozostać w ZUS-ie (I filar) czy przejść na nowe zasady.

OFE należą do systemu kapitałowego (zasada zdefiniowanej składki, zasada gromadzenia kapitału).

Natomiast urodzeni przed 1 stycznia 1949 otrzymają emerytury ustalone zgodnie z zasadami sprzed wprowadzenia reformy, czyli według systemu opartego na umowie międzypokoleniowej.

Opłaty

Od środków wpłacanych do OFE, powszechne towarzystwa emerytalne pobierają opłaty: od składki i od wartości aktywów (opłata za zarządzania, do 0,6% w skali roku).

• Opłata dystrybucyjna (prowizja pobierana od każdej składki):
  • Od 01.01.2010 prawie wszystkie OFE pobierają opłatę 3,5%. Wyjątek stanowią Allianz OFE (3,45%) oraz Polsat OFE (3,4%).
  • Do 31.12.2009 wszystkie OFE miały ustaloną prowizję dla nowych członków na poziomie 7%. Wyjątkiem był Allianz Polska OFE, gdzie prowizja wynosiła 4% (stan z dnia 31.12.2009).
  • Do 01.04.2004 OFE miały zróżnicowaną opłatę od składki (od 3 do 10%).

• Opłata za zarządzanie (zależna od wielkości aktywów oraz limitu zapisanego w statucie danego OFE):
  • Wartość aktywów OFE przekłada się bezpośrednio na opłaty za zarządzanie kapitałem, czyli na koszty ponoszone przez ubezpieczonego.
  • Do końca maja 2009 4 fundusze przekroczyły ustawową granicę 8 miliardów złotych, uprawniającą do zniżki w opłatach (Aviva, ING, PZU i AIG).
  • W roku 2008 przyjęte w statutach limity kwotowe miały wpływ na wysokość pobieranej opłaty przez AIG OFE, Generali OFE i ING OFE.
• Opłata za zarządzanie pobierana jest z aktywów funduszu (proporcjonalnie do zgromadzonych środków ponosi ją każdy z członków funduszu); część stała: kwota ustalona w statucie, nie wyższa niż 0,045% zarządzanych aktywów netto w skali miesiąca przy wartości aktywów do 8 mld zł (czyli 0,6% rocznie). Powyżej tej kwoty maksymalna wartość tej opłaty jest proporcjonalnie niższa. Do roku 2010 nie może ona być wyższa niż wielkość zapisana w statucie OFE w dniu 15.10.2003.
• Dodatkowa część zmienna: zależna od wyników inwestycyjnych osiąganych przez fundusz – wysokość tej opłaty wynosi 0,005% wartości aktywów netto w skali miesiąca dla funduszu który osiągnął w danym okresie najwyższą stopę zwrotu. Cześć zmienna opłaty za zarządzanie nie jest pobierana w funduszu, który osiągnął w danym okresie najniższą stopę zwrotu. W pozostałych funduszach ta część opłaty pobierana jest proporcjonalnie do osiągniętych wyników (tym większa im wyższa stopa zwrotu).

Dziedziczenie

Środki zgromadzone w OFE z zasady nie stanowią części spadku. Członek OFE wyznacza tzw. osoby uposażone (w niektórych OFE zwane beneficjentami) i to im są przekazywane środki z OFE po śmierci członka, całkowicie niezależnie od dziedziczenia spadku. Dopiero w sytuacji gdy nie ma uposażonych (beneficjentów), środki z OFE wchodzą w skład masy spadkowej. Pod warunkiem istnienia wspólności majątkowej, środki z OFE wchodzą w skład majątku wspólnego małżonków:

„	Do majątku wspólnego należą w szczególności: (...) 3) środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków.	”
— Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 31 ustęp 3

Po śmierci osoby posiadającej konto w OFE połowa środków jest przelewana na osobiste konto OFE współmałżonka. Druga połowa jest dziedziczona zgodnie z zasadami prawa spadkowego i podlega przekazaniu spadkobiercy lub innej osobie uposażonej, wskazanej podczas przystępowania do OFE.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 2009 roku jeśli współmałżonek nie posiada konta OFE to dziedziczenie pierwszej połowy kwoty wiąże się z koniecznością założenia takiego konta.

Należy zaznaczyć, że przekazaniu bądź dziedziczeniu podlegają środki wyłącznie w okresie gromadzenia ich na rachunku OFE. Po zakończeniu okresu składkowego środki te przekazywane są do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i w przypadku śmierci danej osoby stanowią własność skarbu państwa, niepodlegającą jakiemukolwiek dziedziczeniu.

Prawa członka OFE

• Raz do roku Fundusz Emerytalny ma obowiązek przesłać członkowi OFE roczne rozliczenie, wraz z informacją o stopie zwrotu za ostatni rok i za okres ostatnich trzech lat. Na rozliczeniu musi się również znajdować informacja o numerze rachunku oraz liczbie i wartości jednostek rozrachunkowych, a także historia wpływu składek przekazanych przez ZUS w ostatnim roku.
• Każdy członek Funduszu Emerytalnego ma prawo do zmiany funduszu raz na kwartał (transfer).
  • Przelewy środków między funduszami odbywają się w ostatnim dniu roboczym lutego, maja, sierpnia i listopada. Dawniej istniały opłaty związane ze zmianą funduszu emerytalnego wynikające z art 119 ustawy z dnia 28.08.1997 r. /Dz.U. z 2004r. Nr 159, poz 1667, z późn. zm. oraz rozporządzenie rady ministrów z dnia 17.02.2004.
  • Z dniem przelewu środków od nowa liczony był staż w funduszu emerytalnym (dzień transferu to dzień otwarcia konta w nowym OFE).
  • Przed dniem 1 maja 2011 roku opłaty wynosiły:
    • 0 zł (prawo do bezpłatnej zmiany funduszu emerytalnego) – jeżeli upłynęło 24 miesiące nieprzerwanego członkostwa w danym funduszu.
    • 80 zł – jeżeli do dnia dokonania wypłaty transferowej do innego funduszu upłynęło więcej niż 12 miesięcy, ale mniej niż 24 miesiące.
    • 160 zł – jeżeli do dnia dokonania wypłaty transferowej do innego funduszu upłynęło nie więcej niż 12 miesięcy.

Obecnie obowiązująca ustawa z dnia 25 marca 2011 r. z dniem 1 maja 2011 r. likwiduje jakiekolwiek opłaty związane z wypłatą transferową do innego funduszu, a nieznajomość tej ustawy i zmian przez nią wprowadzonych jest często wykorzystywane przez akwizytorów funduszów z których wypłata transferowa się odbywa .

Sytuacja finansowa

W 1999 roku wielkość składki na ubezpieczenie społeczne pozostawiono na tym samym poziomie co przed reformą i część z niej zaczęto odprowadzać do OFE. Przy niezmienionej wielkości świadczeń spowodowało to powstanie rosnącej luki między wielkością wpływów i wydatków FUS. Założenia reformy emerytalnej z 1999 roku przewidywały uzupełnienie tej luki m.in. wpływami z prywatyzacji oraz oszczędnościami z likwidacji przywilejów emerytalnych różnych grup zawodowych. W praktyce tempo prywatyzacji po 1999 roku było powolne a przywileje emerytalne były przez kolejne rządy podtrzymywane, co doprowadziło do pokrywania środków transferowanych do OFE z zadłużenia. Ilustruje to poniższa tabela, przedstawiająca wielkość transferów do OFE, przychodów z prywatyzacji oraz deficyt budżetu państwa od początku działalności OFE do 2010 r.

Rok	Transfery do OFE [mld zł]	Przychody z prywatyzacji [mld zł]	Deficyt sektora finansów publicznych bez OFE [mld zł]	Bilans [mld zł]
1999	2,3	13,3	13,1	-2,0
2000	7,6	27,1	15	4,6
2001	8,7	6,8	32,4	-34,3
2002	9,5	2,9	30,8	-37,5
2003	9,9	4,1	42,3	-48,1
2004	10,6	10,3	39,2	-39,5
2005	12,6	3,9	27,5	-36,2
2006	14,9	0,6	23,6	-37,9
2007	16,2	2,0	5,9	-20,2
2008	19,9	2,4	27,0	-44,5
2009	21,1	4,9	74,6	-90,8
2010	22,5	25	89,9	-87,4
Łącznie	155,6	103,3	421,4	-473,7

W lutym 2009 wypłacono pierwszą emeryturę z OFE w kwocie w 23,65 zł. Tak niska emerytura z OFE jest wynikiem krótkiego okresu członkostwa w OFE (tylko 10 lat od 1999 r.) oraz niskich dochodów ich członków.

Od początku istnienia OFE w Polsce do końca 2008 wpłynęło do nich około 120 mld zł. Z tytułu prowizji od składek i tzw. opłaty za zarządzanie pobrały one około 10,6 miliardów złotych, tj. prawie 9 proc. przelanych do funduszy składek przyszłych emerytów. Opłata jest procentem od aktywów funduszu a więc zależna od zysków funduszu, ale tylko pośrednio. W 2008 roku fundusze straciły łącznie 22 mld zł, zaś suma opłat za zarządzanie wyniosła łącznie 1,8 mld zł, czyli połowę kosztów ZUS.

Średnia stopa zwrotu od stycznia 1999 roku do października 2009 roku wyniosła około 170%, co oznacza, że o tyle zwiększyła się wartość jednostek OFE zakupionych w styczniu 1999 r.

Zobacz też

• minimalna stopa zwrotu
• ranking OFE

Linki zewnętrzne

• Założenia zreformowanego systemu emerytalnego
• Komisja Nadzoru Finansowego reguluje OFE
• Wartości jednostek rozrachunkowych OFE
• Profesor Marek Góra – OFE a PTE