Futurologia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Futurologia (łac. futurus – przyszły; inaczej: prognostyka) – nauka zajmująca się przewidywaniem i prognozowaniem przyszłości m.in. w dziedzinie techniki, przyrostu naturalnego, gospodarki, geopolityki, kultury czy też środowiska przyrodniczego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Termin „futurologia” wymyślił i wprowadził w 1943 roku Ossip K. Flechtheim, ale działalność nowa nauka rozpoczęła w 1962 roku, gdy rząd Francji powołał grupę „Roku 1985”, która miała za zadanie uzyskać informacje o przyszłości kraju. Wkrótce w Wielkiej Brytanii powstał projekt Mankind 2000, a 1965 w USA „Komisja roku 2000”, zwana też RAND Corporation. W Polsce badaniami przyszłości zajął się Komitet Badań i Prognoz "Polska 2000". Większość z tych ośrodków z wielką ochotą prognozowały znaczne przemiany. Prognozy okazały się nietrafne. Żaden nie przewidział np. upadku ZSRR.

Obecnie futurologia jako nauka mająca ambicje „poznania” przyszłych społeczeństw, skłonna rościć sobie prawo do przepowiadania struktury społecznej za kilkadziesiąt lat, nie istnieje z powodu, który zauważył Lem, mówiąc „Nawet niewielki postęp na każdym polu odsłania przed nami olbrzymie, a dotąd niewidzialne przedpole naszej ignorancji”. Paul Kennedy przytacza[1] słowa Thomasa Malthusa, który boleje na początku XVIII wieku nad przyszłością Ziemi. Kennedy pyta, dlaczego proroctwa się nie ziściły i podaje trzy sprawy, których Malthus nie wziął pod uwagę: emigracja ludzkości z Wysp Brytyjskich, wzrost wydajności rolnictwa na świecie i pierwszy etap rewolucji przemysłowej. Innym często cytowanym przykładem są francuskie prognozy z pierwszej połowy XIX w., w myśl których, jeśli ówczesne tempo wzrostu pogłowia koni we Francji będzie trwało przez 100 lat, to w połowie XX wieku liczba koni w samym Paryżu będzie tak duża, że dla zapewnienia im owsa konieczne będzie obsianie tym zbożem całości francuskich ziem uprawnych; autorzy prognoz nie wzięli pod uwagę tego, że mogą pojawić się takie rozwiązania (kolej, samochód, traktor etc.), które wyeliminują konie z transportu i rolnictwa.

Futurologia jako nauka[edytuj | edytuj kod]

Futurologia jest określana bardzo różnie, a jej przewidywania – często nie bez racji – negowane. Próba określenia czym tak naprawdę ta dziedzina nauki jest, trudno określić. Można zaryzykować stwierdzenie, że to socjologia przyszłości, która w przeciwieństwie do socjologii klasycznej nie bada społeczeństw z perspektywy statycznej, tylko dynamicznej. Innymi słowy jest nastawiona na badanie procesów w konkretnym czasie (przyszłym), a nie uniwersalnych.

Cele[edytuj | edytuj kod]

  • Dla nauk społecznych futurologia stanowi "generator scenariuszy", który służy do penetracji wyróżnionych zagadnień, dla szerzej rozumianych obszarów badawczych.
  • Może pełnić role ostrzegawcze zaniechania bądź kontynuowania określonych procesów.
  • Może służyć jako ideologiczne uzasadnienie panującej formacji (patrz: Propaganda)
  • Może służyć jako "wabik" dla społeczeństwa, w celu realizacji określonych zamierzeń władzy.

Metodologia[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszą i najpopularniejszą, acz bardzo prostą metodą "badania przyszłości" jest przede wszystkim analiza współczesnych i przeszłych zjawisk, na podstawie obserwacji społeczeństwa, mediów i wyodrębnienie z nich najważniejszych tzw. trendów przeznaczonych do badania i penetracji. Innym sposobem są metody czysto matematyczne, jak rachunek prawdopodobieństwa, a także sposoby komputerowe[potrzebne źródło], które na podstawie określonych danych formułują koncepcje przyszłości.

Futurologia a filozofia[edytuj | edytuj kod]

Problem futurologii, polega na zdefiniowaniu i określeniu przyszłości i rozwiązania problemu czy ona istnieje już obecnie (determinizm) jako jednoznacznie określona czy też nie. Jan Łukasiewicz przytacza dwa argumenty za determinizmem: fizyczna zasada przyczynowości oraz logiczna zasada wyłączonego środka (p \vee \sim p, czyli "Tautologią jest twierdzenie, że albo p albo nie p"). Oba obala, zaczynając od pierwszej, twierdząc, że nie jest prawdą iż jeśli p to nieskończony ciąg przyczyn tego faktu, musi sięgać chwili teraźniejszej i każdej chwili przeszłej. Ciąg ten może mieć swą granicę dolną w chwili, która jest późniejsza od teraźniejszej, a więc jeszcze nie nadeszła. Taki ciąg więc – konkludując – nie musi posiadać początku a jedynie dążyć do jakiejś chwili t, będąc nieskończonym.

Zasadę wyłączonego środka Łukasiewicz obala postulując wprowadzenie trzeciej wartości logicznej (logika dwuwartościowa posługuje się tylko wartościami prawdy i nieprawdy), która wyrażałaby "możliwość". Innymi słowy możliwym jest że jakaś osoba będzie w domu, w kawiarni, w szpitalu, a ta możliwość nie determinuje faktu, że cała przyszłość jest z góry ustalona.

Aby zatem uprawiać futurologię, trzeba przyjąć założenie, że przyszłość istnieje w takim zakresie, w jakim jest zdeterminowana przez łańcuchy przyczynowo-skutkowe, które sięgają już naszej teraźniejszości.

Futurologia jako tuba propagandowa[edytuj | edytuj kod]

Futurologia będąc finansowaną przez państwa była im winna "przysługi" w postaci wykorzystywania swoich metod i autorytetu do podbudowywania statusu władzy w danym państwie. Łączyło się to jednak z zahamowaniem obiektywizmu i odejściem od pierwotnych idei. Przyszłość, w "futurologii państwowej" była ściśle dostosowana do potrzeb propagandowych danego kraju, była – jak nazywa to Lech Nijakowski – teraźniejszością w bogatych i dostojnych szatach. W Ameryce kreśliła wizję dobroczynnego i zbawiennego kapitalizmu, zaś w krajach bloku sowieckiego zwycięskiego komunizmu.

Przypisy

  1. Kennedy Paul, U progu XXI wieku, tłum P. Konczewski, 1994, str. 16

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Nijakowski Lech Michał, Wokół problemów futurologii, 2000 ISSN 1505-1161
  • Bönish Alfred, Futurologia – jej funkcje i cele, Wyd. Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1980, ISBN 83-04-00302-3
  • Łukasiewicz Jan, Z zagadnień logiki i filozofii. Pisma wybrane, Warszawa 1961
  • Stanisław Lem, Fantastyka i futurologia, Kraków 2003