Gądów Mały
Gądów Mały (niem. Klein Gandau) - osiedle położone w zachodniej części Wrocławia, w dzielnicy Fabryczna. Leży w kwadracie ulic Na Ostatnim Groszu, Lotnicza, Metalowców i Bystrzycka. W granicach miasta od 1928[1][2].
Spis treści |
[edytuj] Historia
[edytuj] Wieś
W 1795 wieś o nazwie Klein Gandau roku liczyła 14 domów, w tym dwie gospody i 88 mieszkańców[3]. Znajdowała się w okolicach wschodniej części dzisiejszej ulicy Balonowej (nieco na północ)[4] i aż do czasu drugiej wojny światowej był to jedyny obszar zwartego osadnictwa pomiędzy Heller Str. (obecnie ul. Na Ostatnim Groszu) a Lohe (Ślęza)[5].
Do wydania przez władze pruskie edyktu sekularyzacyjnego w 1810 należała do kapituły wrocławskiej[6].
W połowie XIX wieku było tu już 194 mieszkańców, 17 domów, folwark z cegielnią, wiatrak i 2 kuźnie. Wieś znajdowała się w niewielkiej odległości na południe od Frankfurter Str., która była drogą wylotową na zachód miasta. Na skrzyżowaniu Frankfurter Str. i Heller Str. (obecnie ulice: Lotnicza i Na Ostatnim Groszu) była komora celna i popularna karczma "Der Letzte Heller"[7] (pl. "Ostatni Grosz"). Natomiast przy Gandauer Str. znajdowała się gospoda z parkiem i stawem Etablissement Kaiser Friedrich Park[8].
4 września 1865 odbył się we Wrocławiu przelot kilkuosobowym balonem, zorganizowany przez braci Berg. Jak donosi "Dziennik Poznański" - "Balon wzniósłszy się do wysokości 6000 stóp wrócił szczęśliwie pod wsią Małe Gądowy na ziemię."[9]
W 1874 w pobliskich Kuźnikach powstaje stacja kolejowa na, istniejącej od 1844, trasie berlińskiej. W 1895 w Klein Gandau mieszkało już 398 osób[10]. W 1901 z sąsiednich Popowic (w 1897 włączonych do Wrocławia) zostaje uruchomione połączenie tramwajem elektrycznym z centrum miasta.
[edytuj] Plac apelowy
W 1872 teren pomiędzy wsią a Frankfurter Str. kupiło wojsko i po zniwelowaniu używało jako plac ćwiczeń (Exercierplatz).
W 1906 na zakończenie manewrów śląskich odbyła się na nim uroczysta defilada gwardii honorowej, którą odbierał cesarz Wilhelm II. Jako osobisty gość cesarza przyglądał się jej Winston Churchill[11].
[edytuj] Lotnisko Gądów
Na dawnym placu ćwiczeń garnizonu Breslau powstało w 1910 roku lotnisko wojskowe. Było jednym z pierwszych, historycznych lotnisk niemieckich. W czasie I wojny światowej zostało rozbudowane i wykorzystywano je do celów wojskowych. Po ratyfikacji układu wersalskiego lotnisko przyjęło charakter cywilny. W 1936 roku na lotnisku otwarto nowy terminal lotniczy, którego budynek nadal istnieje. W czasie II wojny światowej lotnisko podlegało lotnictwu wojskowemu - Luftwaffe.
W 1946 roku, po przejęciu przez Polskę, wykonano remonty mocno zniszczonych obiektów lotniskowych, umożliwiło to rozpoczęcie procesu szkolenia i uruchomienie lotów pasażerskich. Na lotnisku powstawały i w różnych latach prowadziły swoją działalność liczne organizacje lotnicze, m.in. Aeroklub Wrocławski i oddział PLL LOT. W działającym przy lotnisku Zakładzie Sprzętu Lotnictwa Sportowego wyprodukowano ponad 1000 szybowców – ostatni oblot produkcyjny odbył się w 1979 roku.
Ze starej infrastruktury lotniczej do dziś istnieją:
- Budynek portu z wieżą kontroli lotów przy ulicy Szybowcowej. Znajduje się w nim przedszkole, komisariat policji i mieszkania prywatne.
- Betonowa konstrukcja dawnego hangaru, dziś zajmowanego m.in. przez sklep "Biedronka".
- Hangar (oraz bunkier[12]) przy ul. Bystrzyckiej. Odbudowany w latach 60. był użytkowany przez PZL "Hydral" i do dziś służy jako hala produkcyjna.
- Pozostałości bunkra przy ulicy Bystrzyckiej.
[edytuj] Osiedle
W połowie lat 70. teren Gądowa przeznaczono pod zabudowę mieszkaniową i podjęto decyzję o likwidacji lotniska. Na jego miejscu powstało osiedle, a nazwy ulic - Balonowa, Skrzydlata, Szybowcowa, Latawcowa, Sterowcowa, Samolotowa, Eugeniusza Horbaczewskiego, Stefana Drzewieckiego, Jerzego Bajana, Ludwika Idzikowskiego, Franciszka Hynka oraz bulwarów: Dedala, Ikara - nawiązują do lotniczej przeszłości tego miejsca.
Największy rozwój osiedla datuje się na lata osiemdziesiąte, kiedy to wybudowano najwięcej bloków mieszkalnych, głównie z wielkiej płyty (W-70).
.jpg&filetimestamp=20111021235152)
W 1985 ukończono budowę pierwszej kaplicy będącej pierwszym etapem budowy kościoła parafii pod wezwaniem św. Maksymiliana Kolbego[13] przy ul. Horbaczewskiego 20[14]. Od 1992 trwa budowa drugiego kościoła, erygowanej rok później parafii pw. Miłosierdzia Bożego[15] przy ul. Bajana 47a.
28 czerwca 1985 został oddany do użytku Dom Handlowy "ASTRA" przy ulicy Horbaczewskiego 4-6[16]. Innym obiektem handlowym jest Hala "Tęcza"[17].
Na zachodnim skraju osiedla znajduje się Pilczycki Park Biznesu[18], skupiający ok. 50 przedsiębiorstw, oraz boiska sportowe MOSiR. Na południu przy ulicy Bystrzyckiej na terenie dawnego PZL "Hydral" działa EBCC sp. z o.o. (European Brakes and Chasis Components).
Pod koniec lat 90. zaczęto realizować oryginalną koncepcję tzw. Rynku Zachodniego, czyli centrum handlowo-rekreacyjnego, na bulwarze Ikara. W jego centrum znajduje się pomnik projektu mgr Bogny Kozery, kamienny obelisk z lotniczym orłem i tablicą upamiętniającą lotnisko.
Wznoszone od 1977 według projektu A. Chachaja i Z. Malinowskiego[19] przez Wrocławski Kombinat Budowlany[20] dla Spółdzielni Mieszkaniowej "Piast". Według planu w blokowisku na obszarze 164 ha miało zamieszkiwać 36 tysięcy ludzi[21].
[edytuj] Kalendarium
- 1795 - Klein Gandau: 14 domów i 88 mieszkańców
- 1872 - powstaje plac apelowy
- 1895 - 398 mieszkańców
- 1906 - uroczysta defilada, na której obecni są cesarz Niemiec i Winston Churchill
- 1910 - powstaje lotnisko, pierwsze sterowce
- 1929 i 1930 - trasa wyścigów lotniczych I Challenge i II Challenge biegła przez Wrocław
- 1930 - przylot sterowca "Graf Zeppelin"
- 1931 - pierwsze loty szybowcowe i skoki spadochronowe
- 1932, lipiec - międzylądowanie na Gądowie Adolfa Hitlera w trakcie kampanii wyborczej do Reichstagu
- 1937, 7 VI - oddanie do użytku budynku dworca lotniczego
- 1941, 22 XI - katastrofa lotnicza, ginie Werner Mölders
- 1945 - od 15 II (zamknięcie oblężenia) do 1 IV (zajęcie przez Armię Czerwoną) lotnisko Klein Gandau jedyną drogą zaopatrzenia i ewakuacji Festung Breslau
- 1945, 10 V - Defilada Zwycięstwa
- 1946-1958 - lotnisko używane wspólnie przez PLL Lot i Aeroklub Wrocławski
- 1959, 13 IX - inauguracja Salonu Lotniczego zgromadziła 200 tysięcy osób
- 1977 - rozpoczęcie budowy osiedla
- 1978 - ostatnie szkolenie szybowcowe i skoki spadochronowe
- 1985 - ukończenie budowy SDH "Astra" i pierwszej kaplicy parafii św. Maksymiliana Kolbe
- 2005 - ukończenie budowy Rynku Zachodniego i postawienie pomnika
Przypisy
- ↑ Rozwój terytorialny Wrocławia - mapa poglądowa
- ↑ Amtsbezirk Klein Gandau
- ↑ Rafał Eysymont, Thomas Urban: Breslau im Luftbild der Zwischenkriegszeit. Wrocław: Via Nova, 2008. ISBN 978-83-60544-27-3.
- ↑ Wrocław, Dzielnica Gądów Mały - Dolny.Śląsk.org.pl
- ↑ Hangary na lotnisku Gądów oraz ulice Gądowska i Bystrzycka. Zdjęcie z 1932 roku.
- ↑ POCZĄTKI NOWEJ PARAFII NA GĄDOWIE MAŁYM
- ↑ Breslaufahrt (niem.). [dostęp 17 września 2008]. "Der Flughafen „Gandau“ ist verschwunden, Wohnblöcke beherrschen jetzt das Gelände! Die Straßenbahnendhaltestelle- im Volksmund „der letzte Heller“ genannt existiert nicht mehr, da die Straßenbahn jetzt bis Breslau-Lissa fährt."
- ↑ Etablissement Kaiser Friedrich Park.
- ↑ Andrzej Zieliński: Wrocławskie aktualności sprzed lat. Ossolineum, 1979, s. 274. ISBN 83-04-00231-0.
- ↑ Brockhaus´ Konversationslexikon, 1894. [dostęp 1 października 2008]. 'Breslau, Stadt, hat (1895) 373163 (170353 männl., 202810 weibl.) E., 9850 bewohnte Wohn- häuser [...] Klein-Gandau (398)"
- ↑ Norman Davies: Mikrokosmos portret miasta środkowoeuropejskiego. Kraków: Znak, 2007. ISBN 978-83-240-0172-9.
- ↑ Sześciokątny schron przy bramie głównej zakładu
- ↑ Historia parafii
- ↑ Rzym.-Kat. parafia pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego
- ↑ parafia pw. Miłosierdzia Bożego
- ↑ Dom Handlowy ASTRA - historia
- ↑ Widok na Halę Tęcza z galeriowca przy ul. Szybowcowej.
- ↑ Pilczycki Park Biznesu
- ↑ Makieta Gądowa. Nie do końca zrealizowano projekt, jak widać.
- ↑ Wrocławskie Przedsiębiorstwo Budowlane "ZACHÓD"
- ↑ Janusz Czerwiński: Wrocław i okolice. Warszawa: Wydawnictwo "Sport i turystyka", 1976. ISBN 83-217-2279-2.
[edytuj] Linki zewnętrzne
- oficjalna strona Gądowa Małego - informacje, galeria, ogłoszenia, baza firm
- granice wrocławskich osiedli - załącznik do uchwały nr XXXI/2280/04 Rady Miejskiej Wrocławia z 9 grudnia 2004
