Gądów Mały

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Najwyższy budynek na Gądowie Małym.
Dawny budynek lotniska na Gądowie (zbudowany w 1936) i jego wieża kontroli lotów.

Gądów Mały (niem. Klein Gandau wcześniej Polnisch Gandau[1]) - osiedle położone w zachodniej części Wrocławia, w dzielnicy Fabryczna. Leży w kwadracie ulic Na Ostatnim Groszu, Lotnicza, Metalowców i Bystrzycka. W granicach miasta od 1928[2][3]. Gądowa Małego nie należy mylić z podwrocławską wsią Gądów (niem. Alt Gandau) w gminie Kąty Wrocławskie, położoną ok. 12 km na południowy zachód od centrum miasta.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

W kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295-1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Gandow.[4][5] W języku niemieckim miejscowość nazywano Klein Gandau, a wcześniej Polnisch Gandau[6]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś[edytuj | edytuj kod]

W 1795 wieś o nazwie Klein Gandau roku liczyła 14 domów, w tym dwie gospody i 88 mieszkańców[7]. Znajdowała się w okolicach wschodniej części dzisiejszej ulicy Balonowej (nieco na północ)[8] i aż do czasu drugiej wojny światowej był to jedyny obszar zwartego osadnictwa pomiędzy Heller Str. (obecnie ul. Na Ostatnim Groszu) a Lohe (Ślęza)[9].

Do wydania przez władze pruskie edyktu sekularyzacyjnego w 1810 należała do kapituły wrocławskiej[10].

W połowie XIX wieku było tu już 194 mieszkańców, 17 domów, folwark z cegielnią, wiatrak i 2 kuźnie. Wieś znajdowała się w niewielkiej odległości na południe od Frankfurter Str., która była drogą wylotową na zachód miasta. Na skrzyżowaniu Frankfurter Str. i Heller Str. (obecnie ulice: Lotnicza i Na Ostatnim Groszu) była komora celna i popularna karczma "Der Letzte Heller"[11] (pl. "Ostatni Grosz"). Natomiast przy Gandauer Str. znajdowała się gospoda z parkiem i stawem Etablissement Kaiser Friedrich Park[12].

4 września 1865 odbył się we Wrocławiu przelot kilkuosobowym balonem, zorganizowany przez braci Berg. Jak donosi "Dziennik Poznański" - "Balon wzniósłszy się do wysokości 6000 stóp wrócił szczęśliwie pod wsią Małe Gądowy na ziemię."[13]

W 1874 w pobliskich Kuźnikach powstaje stacja kolejowa. W 1895 w Klein Gandau mieszkało już 398 osób[14]. W 1901 z sąsiednich Popowic (w 1897 włączonych do Wrocławia) zostaje uruchomione połączenie tramwajem elektrycznym z centrum miasta.

Plac apelowy[edytuj | edytuj kod]

W 1872 teren pomiędzy wsią a Frankfurter Str. kupiło wojsko i po zniwelowaniu używało jako plac ćwiczeń (Exercierplatz).

W 1906 na zakończenie manewrów śląskich odbyła się na nim uroczysta defilada gwardii honorowej, którą odbierał cesarz Wilhelm II. Jako osobisty gość cesarza przyglądał się jej Winston Churchill[15].

Lotnisko Gądów[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Port lotniczy Gądów Mały.

Na dawnym placu ćwiczeń garnizonu Breslau powstało w 1910 roku lotnisko wojskowe. Było jednym z pierwszych, historycznych lotnisk niemieckich. W czasie I wojny światowej zostało rozbudowane i wykorzystywano je do celów wojskowych. Po ratyfikacji układu wersalskiego lotnisko przyjęło charakter cywilny. W 1936 roku na lotnisku otwarto nowy terminal lotniczy, którego budynek nadal istnieje. W czasie II wojny światowej lotnisko podlegało lotnictwu wojskowemu - Luftwaffe.

W 1946 roku, po przejęciu przez Polskę, wykonano remonty mocno zniszczonych obiektów lotniskowych, umożliwiło to rozpoczęcie procesu szkolenia i uruchomienie lotów pasażerskich. Na lotnisku powstawały i w różnych latach prowadziły swoją działalność liczne organizacje lotnicze, m.in. Aeroklub Wrocławski i oddział PLL LOT. W działającym przy lotnisku Zakładzie Sprzętu Lotnictwa Sportowego wyprodukowano ponad 1000 szybowców – ostatni oblot produkcyjny odbył się w 1979 roku.

Ze starej infrastruktury lotniczej do dziś istnieją:

  • Budynek portu z wieżą kontroli lotów przy ulicy Szybowcowej. Znajduje się w nim przedszkole, komisariat policji i mieszkania prywatne.
  • Betonowa konstrukcja dawnego hangaru, dziś zajmowanego m.in. przez sklep "Biedronka".
  • Hangar (oraz bunkier[16]) przy ul. Bystrzyckiej. Odbudowany w latach 60. był użytkowany przez PZL "Hydral" i do dziś służy jako hala produkcyjna.
  • Pozostałości bunkra przy ulicy Bystrzyckiej.

Osiedle[edytuj | edytuj kod]

W połowie lat 70. teren Gądowa przeznaczono pod zabudowę mieszkaniową i podjęto decyzję o likwidacji lotniska. Na jego miejscu powstało osiedle, a nazwy ulic - Balonowa, Skrzydlata, Szybowcowa, Latawcowa, Sterowcowa, Samolotowa, Eugeniusza Horbaczewskiego, Stefana Drzewieckiego, Jerzego Bajana, Ludwika Idzikowskiego, Franciszka Hynka oraz bulwarów: Dedala, Ikara - nawiązują do lotniczej przeszłości tego miejsca.

Największy rozwój osiedla datuje się na lata osiemdziesiąte, kiedy to wybudowano najwięcej bloków mieszkalnych, głównie z wielkiej płyty (W-70).

Kościół parafii pod wezwaniem Miłosierdzia Bożego przy ul. Bajana 47a.

W 1985 ukończono budowę pierwszej kaplicy będącej pierwszym etapem budowy kościoła parafii pod wezwaniem św. Maksymiliana Kolbego[17] przy ul. Horbaczewskiego 20[18]. Od 1992 trwa budowa drugiego kościoła, erygowanej rok później parafii pw. Miłosierdzia Bożego[19] przy ul. Bajana 47a.

Kościół parafii pod wezwaniem św. Maksymiliana Marii Kolbego przy ul. Horbaczewskiego.
Pomnik upamiętniający lotnisko gądowskie

28 czerwca 1985 został oddany do użytku Dom Handlowy "ASTRA" przy ulicy Horbaczewskiego 4-6[20]. Innym obiektem handlowym jest Hala "Tęcza"[21].

Na zachodnim skraju osiedla znajduje się Pilczycki Park Biznesu[22], skupiający ok. 50 przedsiębiorstw, oraz boiska sportowe Wrocławskiego Centrum Sportu, Hippiki i Rekreacji (klub PARASOL). Na południu przy ulicy Bystrzyckiej na terenie dawnego PZL "Hydral" działa EBCC sp. z o.o. (European Brakes and Chasis Components).

Pod koniec lat 90. zaczęto realizować oryginalną koncepcję tzw. Rynku Zachodniego, czyli centrum handlowo-rekreacyjnego, na bulwarze Ikara. W jego centrum znajduje się pomnik projektu mgr Bogny Kozery, kamienny obelisk z lotniczym orłem i tablicą upamiętniającą lotnisko.

Wznoszone od 1977 według projektu A. Chachaja i Z. Malinowskiego[23] przez Wrocławski Kombinat Budowlany[24] dla Spółdzielni Mieszkaniowej "Piast". Według planu w blokowisku na obszarze 164 ha miało zamieszkiwać 36 tysięcy ludzi[25].

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

  • 1795 – Klein Gandau: 14 domów i 88 mieszkańców
  • 1872 – powstaje plac apelowy
  • 1895 – 398 mieszkańców
  • 1906 – uroczysta defilada, na której obecni są cesarz Niemiec i Winston Churchill
  • 1910 – powstaje lotnisko, pierwsze sterowce
  • 1929 i 1930 – trasa wyścigów lotniczych I Challenge i II Challenge biegła przez Wrocław
  • 1930 – przylot sterowca "Graf Zeppelin"
  • 1931 – pierwsze loty szybowcowe i skoki spadochronowe
  • 1932 (lipiec) – międzylądowanie na Gądowie Adolfa Hitlera w trakcie kampanii wyborczej do Reichstagu
  • 1937 (7 czerwca) – oddanie do użytku budynku dworca lotniczego
  • 1941 (22 listopada) – katastrofa lotnicza, ginie Werner Mölders
  • 1945 – od 15 II (zamknięcie oblężenia) do 1 IV (zajęcie przez Armię Czerwoną) lotnisko Klein Gandau jedyną drogą zaopatrzenia i ewakuacji Festung Breslau
  • 1945 (10 maja) – Defilada Zwycięstwa
  • 1946-1958 – lotnisko używane wspólnie przez PLL LOT i Aeroklub Wrocławski
  • 1959 (13 września) – inauguracja Salonu Lotniczego zgromadziła 200 tysięcy osób
  • 1977 – rozpoczęcie budowy osiedla
  • 1978 – ostatnie szkolenie szybowcowe i skoki spadochronowe
  • 1985 – ukończenie budowy SDH "Astra" i pierwszej kaplicy parafii św. Maksymiliana Kolbe
  • 1994 (14 lutego) – otwarcie Szkoły Podstawowej nr 118 (bulwar Ikara 19)
  • 2005 – ukończenie budowy Rynku Zachodniego i postawienie pomnika
  • 2005 – ukończenie budowy kościoła parafii pw. Miłosierdzia Bożego

Przypisy

  1. Polnisch Gandau w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Tom VIII, str. 599
  2. Rozwój terytorialny Wrocławia - mapa poglądowa
  3. Amtsbezirk Klein Gandau
  4. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  5. H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
  6. Polnisch Gandau w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Tom VIII, str. 599
  7. Rafał Eysymont, Thomas Urban: Breslau im Luftbild der Zwischenkriegszeit. Wrocław: Via Nova, 2008. ISBN 978-83-60544-27-3.
  8. Wrocław, Dzielnica Gądów Mały - Dolny.Śląsk.org.pl
  9. Hangary na lotnisku Gądów oraz ulice Gądowska i Bystrzycka. Zdjęcie z 1932 roku.
  10. POCZĄTKI NOWEJ PARAFII NA GĄDOWIE MAŁYM
  11. Breslaufahrt (niem.). [dostęp 17 września 2008]. "Der Flughafen „Gandau“ ist verschwunden, Wohnblöcke beherrschen jetzt das Gelände! Die Straßenbahnendhaltestelle- im Volksmund „der letzte Heller“ genannt existiert nicht mehr, da die Straßenbahn jetzt bis Breslau-Lissa fährt."
  12. Etablissement Kaiser Friedrich Park.
  13. Andrzej Zieliński: Wrocławskie aktualności sprzed lat. Ossolineum, 1979, s. 274. ISBN 83-04-00231-0.
  14. Brockhaus´ Konversationslexikon, 1894. [dostęp 1 października 2008]. 'Breslau, Stadt, hat (1895) 373163 (170353 männl., 202810 weibl.) E., 9850 bewohnte Wohn- häuser [...] Klein-Gandau (398)"
  15. Norman Davies: Mikrokosmos portret miasta środkowoeuropejskiego. Kraków: Znak, 2007. ISBN 978-83-240-0172-9.
  16. Sześciokątny schron przy bramie głównej zakładu
  17. Historia parafii
  18. Rzym.-Kat. parafia pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego
  19. parafia pw. Miłosierdzia Bożego
  20. Dom Handlowy ASTRA - historia
  21. Widok na Halę Tęcza z galeriowca przy ul. Szybowcowej.
  22. Pilczycki Park Biznesu
  23. Makieta Gądowa. Nie do końca zrealizowano projekt, jak widać.
  24. Wrocławskie Przedsiębiorstwo Budowlane "ZACHÓD"
  25. Janusz Czerwiński: Wrocław i okolice. Warszawa: Wydawnictwo "Sport i turystyka", 1976. ISBN 83-217-2279-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]