Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR (ros.) Главное Управление Государственной Безопастности НКВД СССР, ГУГБ НКВД СССР – jeden z radzieckich organów bezpieczeństwa państwowego.

Działał jako kontynuacja Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego w strukturze Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR od 10 lipca 1934 do 28 marca 1938 i od 23 września 1938 do 3 lutego 1941, gdy został przekształcony w Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (NKGB/НКГБ)[1].

Utworzenie i zadania GZBP LKSW[edytuj | edytuj kod]

Istniejący od 1923 roku Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny przy Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR 10 lipca 1934 rozkazem nr 1 Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych Gienricha Jagody został po przemianowaniu na Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego włączony jako jedna ze struktur Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych Związku Radzieckiego.

Głównymi zadaniami postawionymi przed GZBP na 1935 rok, były:

  • ochrona działaczy partii i rządu szczebla centralnego i terenowego oraz Józefa Stalina;
  • nadzór nad polityczną "prawomyślnością" społeczeństwa radzieckiego.
  • penetracja i likwidacja partii antysowieckich i organizacji kontrrewolucyjnych za pomocą takich działań jak rewizje, zatrzymania i inne działania, używanie techniki operacyjnej jak podsłuchy telefoniczne i inne;
  • osłona kontrwywiadowcza Armii Czerwonej i wojskowych instytucji centralnych oraz związków taktycznych;
  • walka ze szpiegostwem, dywersją i aktami terrorystycznymi organizowanymi przez obce służby specjalne na terenie ZSRR;
  • prowadzenie pracy wywiadowczej za granicą ZSRR;
  • zabezpieczenie łączności szyfrowej oraz prace badawcze w dziedzinie kryptografii i kryptoanalizy, tworzenie własnych i łamanie obcych szyfrów;
  • zabezpieczenie i prowadzenie systemu więziennego oraz transportu drogowego i wodnego, prowadzenie ewidencji kadrowej LKSW;
  • przeprowadzanie śledztw specjalnych na zlecenie sekretariatu naczelnika GZBP i prowadzenie śledztw w przypadkach wykroczeń dyscyplinarnych lub kryminalnych funkcjonariuszy GZBP.

Komórki operacyjne GZBP i kadry byłego OGPU[edytuj | edytuj kod]

Utworzony wraz z NKWD ZSRR GZBP, pod względem wyspecjalizowanych komórek operacyjno-czekistowskich, był kopią Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego.
Najistotniejsze i najważniejsze dla funkcjonowania Tajnych służb komórki jak Oddziały: Polityczny, (SPO), Specjalny, (OO), kontrwywiadowczy, (KRO) i wywiadowczy, INO), które miały istotny wpływ na działalność GZBP zostały sformowane już w latach 1918-1920. Lecz nie działały samodzielnie, ale pod Zarządem Tajno-Operacyjnym (SOU) Czeka, GPU przy NKWD RFSRR i do 1930 roku SOU OGPU.
Na polecenie Stalina Centralny Komitet Wykonawczy i Rada Komisarzy Ludowych podjeły 15 grudnia 1930 roku decyzję o całkowitym rozwiązaniu NKWD RFSRR oraz jego terenowych organów GPU i przekazaniu całości problematyki administracyjnej, milicyjnej, i milicyjnych zakładów śledczyc i karnych do kompetencji Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego przy Radzie Komisarzy Ludowych, i jego terenowych komórek tj. Pełnomocnych Przedstawicielstw (PP OGPU). Podczas tej zmiany zlikwidowano także Zarząd Tajno Operacyjny przy OGPU, a podległe mu komórki wymienione powyżej uzyskały samodzielność i tak weszły do nowo powstałego GZBP LKSW.

Samodzielność, jaką posiadały, pozwoliły na większą i szybszą działalność w podejmowaniu decyzji bez wchodzenia w ogromną partyjną machinę biurokratyczną i dublujących się sekretariatach szefa NKWD ZSRR i naczelnika GUGB NKWD ZSRR. Razem z przejęciem tzw. oddziałów operacyjno-czekistowskich OGPU CNK ZSRR, nowy zarząd przejoł także szefostwo i wyspecjalizowaną profesjonalną kadre tam pracującą oraz jej liczną agenturę
.

Struktura GZBP[edytuj | edytuj kod]

1 stycznia 1935[2][3][edytuj | edytuj kod]

Etatowo 1410 ludzi.

  • Wydział Operacyjny (оперативный отдел, Оперод): ochrona kierownictwa partyjnego i rządowego, przeprowadzanie aresztowań, rewizji, nadzór; etat 293 osoby, szef Karl Pauker;
  • Wydział Specjalny (специальный отдел, Спецотдел): szyfraż i deszyfraż, ochrona tajemnicy w instytucjach centralnych; etat 100 osób, szef Gleb Bokij;
  • Wydział Ekonomiczny (экономический отдел, ЭКО): walka z dywersją i sabotażem w gospodarce; etat 225 osób, szef Lew Mironow;
  • Wydział Specjalny (особый отдел, OO): kontrwywiad i walka z wrogimi działaniami w armii i flocie; etat 255 osób, szef Mark Gaj;
  • Wydział Tajno-Polityczny (секретно-политический отдел, СПО): walka z wrogimi partiami i elementami antyradzieckimi; etat 196 osób, szef Gieorgij Mołczanow;
  • Wydział Zagraniczny (иностранный отдел, ИНО): wywiad zagraniczny; etat 81 osób, szef Artur Artuzow;
  • Wydział Transportowy (транспортный отдел, TO): zwalczanie dywersji i sabotażu w transporcie; etat 153 osoby, szef Władimir Kiszkin;
  • Wydział Ewidencyjno-Statystyczny (учетно-статистический отдел, УСО): ewidencja operacyjna, statystyka, archiwa; etat 107 osób, szef Jakow Gienkin;
  • Wydział Kadr (отдел кадров, ОК) (Jakow Wejnsztok).

Kierownictwu podporządkowana była również:

  • Jednostka Śledcza (следственная часть).

25 grudnia 1936[2][edytuj | edytuj kod]

  • Wydział Ochrony Przywódców Partii i Rządu (Отдел охраны руководителей партии и правительства): → Wydział 1 (Karł Pauker);
  • Wydział Operacyjny (оперативный отдел): → Wydział 2 (Nikołaj Nikołajew-Żurid);
  • Wydział Kontrwywiadowczy (контрразведывательный отдел): → Wydział 3 (Lew Mironow);
  • Wydział Tajno-Polityczny (секретно-политический отдел, СПО): → Wydział 4 (Władimir Kurski);
  • Wydział Specjalny (особый отдел): → Wydział 5 (Izrail Leplewski);
  • Wydział Transportu i Łączności ((отдел транспорта и связи, wcześniej Wydział Transportowy (транспортный отдел)): → Wydział 6 (Aleksandr Szanin);
  • Wydział Zagraniczny (иностранный отдел, ИНО): → Wydział 7 (Abram Słucki);
  • Wydział Ewidencji i Rejestracji ((Учетно-регистрационный отдел, УРО, wcześniej Wydział Ewidencyjno-Statystyczny (учетно-статистический отдел, УСО)): → Wydział 8 (Władimir Cesarski);
  • Wydział Specjalny (Специальный отдел, шифровальная работа): → Wydział 9 (Gleb Bokij);
  • Wydział Więzienny (Тюремный отдел): → Wydział 10 (Jakow Wejnsztok).

1 stycznia 1938[2][edytuj | edytuj kod]

Reorganizacja LKSW i likwidacja GZBP marzec/wrzesień 1938[edytuj | edytuj kod]

Rozwój struktury organizacyjnej Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR i podległych mu komórek operacyjnych, administracyjnych i wojsk LKSW oraz ogromnej machiny przymusowej pracy niewolniczej opartej na administracji obozowej (GUŁag), podzielonych na Zarządy Główne, Zarządy i oddziały, charakteryzował się bardzo częstymi zmianami. Co roku dokonywano mniej lub bardziej istotnych zmian reorganizacyjnych.

Jedna z bardziej istotnych i ważnych zmian nastąpiła pod koniec marca (28) 1938 roku.
Polegała ona na zlikwidowaniu Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego i powołaniu w trzech odrębnych Zarządów m.in.

  • I Zarząd LKSW ZSRR ds. Bezpieczeństwa Państwowego (Nazywany także Zarządem Bezpieczeństwa Państwowego – УГБ/UGB/ZBP)
  • II Zarząd Oddziałów Specjalnych LKSW ZSRR ds. kontrwywiadu wojskowego, (Уprawlenije Оsobych Otdiełów – УOO). II Zarząd został utworzony na bazie 5 Oddział GZBP LKSW ZSRR i jego personelu.
  • III Zarząd LKSW ZSRR ds Transportu i Łaczności, utworzony z byłego 6 Oddział GZBP LKSW "Transportowego" oraz z 11 Oddział GZBP LKSW, transportu wodnego.

Z powodu szalejących czystek stalinowskich w LKSW 95% ówczesnych naczelników (kierownictwa Oddziałów) znalazło się przed plutonami egzekucyjnymi, następne 2% w więzieniach lub syberyjskich Łagrach. Aresztowano i zastrzelono ówczesnego naczelnika ZBP Michaiła Frinowskiego, który zasłynoł po krwawym rozprawieniem się z ludzmi Jagody m.in. osobiście trując w swoim gabinecie ówczesnego szefa wywiadu Abrama Słuckiego. Frinowskiego zastąpił Ławrientij Beria

Nowa struktura NKWD ZSRR została powołana zarządzeniem Komitetu Centralnego Biura Politycznego Komitetu Centralnego WKP(b)] nr P60/7 z dnia 28 marca 1938 roku. Oraz rozkazem NKWD nr# 00362 z dnia 9 kwietnia 1938 roku. Zmiany dokonane wytrzymały jedynie do 29 IX 1938 roku, organizacja I Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego przedstawiała się następująco:

29 września 1938[2][edytuj | edytuj kod]

  • Wydział 1 (Ochrony Przywódców Partii i Rządu);
  • Wydział 2 (Tajno-Polityczny, SPO));
  • Wydział 3 (Kontrwywiadowczy, KRO);
  • Wydział 4 (Specjalny, OO);
  • Wydział 5 (Zagraniczny, INO);
  • Wydział 6 (rozpoznania formacji zmilitaryzowanych – milicji, straży pożarnej, komisariatów wojskowych i ochotniczych stowarzyszeń sportowych, zlikwidowany 28 grudnia 1938);
  • Wydział 7.

1 stycznia 1939[2][edytuj | edytuj kod]

Stopnie w GZBP[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z Postanowieniem Centralnego Komitetu Wykonawczego i Rady Komisarzy Ludowych ZSRR z 7 października 1935 «О specjalnych stopniach kierowniczych organów Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego LKSW Związku SRR»[4] wprowadzono stopnie:

  • komisarz bezpieczeństwa państwowego I rangi;
  • komisarz bezpieczeństwa państwowego II rangi;
  • komisarz bezpieczeństwa państwowego III rangi;
  • starszy major bezpieczeństwa państwowego;
  • major bezpieczeństwa państwowego;
  • kapitan bezpieczeństwa państwowego;
  • starszy porucznik bezpieczeństwa państwowego;
  • porucznik bezpieczeństwa państwowego;
  • młodszy porucznik bezpieczeństwa państwowego;
  • sierżant bezpieczeństwa państwowego.

Zgodnie z Postanowieniem Centralnego Komitetu Wykonawczego i Rady Komisarzy Ludowych ZSRR z 26 listopada 1935 «О przyznaniu tow. Jagodzie G. G. stopnia Generalnego Komisarza Bezpieczeństwa Państwowego» ustanowiono stopień generalnego komisarza bezpieczeństwa państwowego[5].

Likwidacja GUGB i nowy komisariat[edytuj | edytuj kod]

Na początku lutego 1941 roku w LKSW ZSRR doszło do dużej reorganizacji, m.in. 3 lutego ze struktur Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego wyodrębniono pion kontrwywiadu wojskowego, którego ramach od 10 lipca 1934 do 3 lutego 1941 roku zajmował się kolejno: Oddział Specjalny (OO), 5 Oddział (Specjalny). Między 28 marca a 29 września 1938 roku kontrwywiad wojskowy działał poza strukturami GZBP jako II Zarząd (Oddziałów Specjalnych) LKSW. Już I.X.1938 roku kontrwywiad wojsk. powrócił do GZBP, lecz jako 4 Oddział (Specjalny) lub 4 (Specjalny) Oddział, którym kierowali kolejno: st. major B.P Wiktor Boczkow i od VIII 1940 roku Komisarz B.P. 3 Rangi Anatolij Michiejew.
Na podstawie byłego 4 Oddziału (Specjalnego) GZBP powstały trzy odrębne piony zajmujące się kontrwywiadem wojskowym: 3 Zarząd Ludowego Komisariatu Obrony, który przejoł największą część wydziałów i personelu byłego 4 Oddziału GZBP, 3 Zarząd Ludowego Komisariatu Wojenno-Morskiej Floty, oraz 3 Oddział Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych pod kierownictwem Wiktora Abakumowa, który kierował nim do lipca 1941 roku, kiedy LKSW ZSRR ponownie przejoł cały kontrwywiad wojskowy pod nazwą Zarząd Oddziałów Specjalnych LKSW ZSRR.

Na pozostałych Oddziałach GZBP utworzono Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (NKGB ZSRR), na którego czele stanoł bardzo bliski współpracownik Berii Wsiewołod Mierkułow

Kierownictwo GUGB NKWD[edytuj | edytuj kod]

Na czele Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego (GUGB) stał sam szef NKWD, następnie powstało miejsce nadzorcy GUGB, które pełnił komisarz BP 1 rangi Jakow Agranow, właściwie Jankiel Sodersohn,wieloletni funkcjonariusz organów bezpieczeństwa, na początku lat trzydziestych naczelnik Gułagu, który był także pierwszym zastępcą Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych. Stanowisko naczelnika GUGB powołano 29 grudnia 1936 roku.

  • Gienrich Jagoda → (1934 — 1936) stopień podczas objęcia stanowiska – Komisarz bezpieczeństwa państwowego 1 rangi
Zastępcy naczelnika
naczelnicy Oddziału Kontrwywiadowczego – KRO

Przypisy

  1. ГУГБ – Главное Управление Государственной Безопасности НКВД СССР (1934-1941) (ros.). W: Проект «Правозащитники против пыток» [on-line]. 2011-2014. [dostęp 2014-10-13].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Pietrow, Nikita i Skorkin, Konstantin: Кто руководил НКВД, 1934-1941. Справочник. Звенья, 1999. ISBN 5-7870-0032-3.
  3. Kokurin, Dmitrij i Pietrow, Nikita: Лубянка. ВЧК – КГБ. Документы. Международный фонд "Демократия", seria: Россия XX век. Документы. ISBN 5-89511-004-5.
  4. Zbiór Praw ZSRR (Собрание законов СССР) rok 1935, nr 54, str 440.
  5. Gazeta Известия z 29 listopada 1935, nr 277 (5830)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Vadim J. Birstein: SMERSH – Stalin's Secret Weapon, Soviet Military Counterintelligence in WW II, ISBN 978-1-84954-108-4
  • Jan Larecki – Wielki Leksykon Służb Specjalnych Świata, 2007
  • Piotr KołakowskiNKWD i GRU na Ziemiach Polskich (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2002