Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego NKWD

Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego NKWD (ros. ГУГБ - Главное Управление Государственной Безопастности; GUGB - Gławnoje Uprawlenije Gosudarstwiennoj Bezopastnosti), jeden z czołowych zarządów Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD, odpowiedzialny m.in. za bezpieczeństwo wewnętrzne, ochronę rządu, wywiad zagraniczny i kontrwywiad.

Historia

Utworzenie

Istniejący od 1923 roku Połączony Państwowy Zarząd Polityczny (OGPU) działający niezależnie od NKWD, w 1934 roku został przemianowany na Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego i włączony jako główna struktura do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych Związku Radzieckiego.

Struktura GUGB

Od 1936 roku, do 1939 roku, struktura GUGB uległa trzykrotnej zmianie: w listopadzie 1936 roku, po objęciu kierownictwa całego NKWD przez Jeżowa, 9 czerwca 1938 roku rozkazem ludowego komisarza SW nr 00362 wprowadzono nową organizacje tzw. wydziałów operacyjno-czekistowskich NKWD i 29 września 1938 roku, zmieniono struktury NKWD, zwiększając liczbę zarządów. Natomiast liczba wydziałów GUGB została zmieniona do siedmiu.

Struktura pod koniec 1937 roku

• OORPP - Wydział Ochrony Przywódców Partii i Państwa
• OO - Wydział Operacyjny
• KRO - Wydział Kontrwywiadu
• SPO - Wydział Tajno-Polityczny
• OO - Wydział Specjalny
• TO - Wydział Transportu
• INO - Wydział Zagraniczny
• USO - Wydział Ewidencyjno-Statystyczny
• SO - Wydział Specjalny (Szyfrów)
• TO - Wydział Więzienny
• WO - Wydział Transportu Wodnego
• OOT - Wydział Techniki Operacyjnej

Struktura we wrześniu 1938

Dla celów konspiracyjnych wprowadzono numerację Wydziałów GUGB i podległych im poszczególnych Oddziałów, np.

1. Oddział 2 Wydziału V prowadził wywiad przeciwko Polsce.
2. Oddział 6 Wydziału III prowadził kontrwywiadu przeciwko Polsce.

Naczelnik Wsiewołod Mierkułow

• Wydział I - Ochrona Rządu: Nikołaj Własik
• Wydział II - Tajno-Polityczny (SPO): Piotr Fiodotow
• Wydział III - Kontrwywiad (KRO) : Trofim Kornijenko
• Wydział IV - Specjalny (OO): Wiktor Boczkow
• Wydział V - Zagraniczny (INO) Paweł Fitin
• Wydział VI - (nie istniał)
• Wydział VI - Szyfrowy: A Kopytcew
• Sekcja Śledcza GUGB: W Sergijenko

Stopnie w latach 1935-40

Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego (GUGB NKWD)

• Komisarz Generalny Bezpieczeństwa Państwowego
• Komisarz Generalny Bezpieczeństwa Państwowego 1 rangi
• Komisarz Generalny Bezpieczeństwa Państwowego 2 rangi
• Komisarz Generalny Bezpieczeństwa Państwowego 3 rangi
• Starszy major Bezpieczeństwa Państwowego
• Major Bezpieczeństwa Państwowego
• Kapitan Bezpieczeństwa Państwowego
• Starszy Lejtnant Bezpieczeństwa Państwowego
• Lejtnant Bezpieczeństwa Państwowego
• Mł. Lejtnant Bezpieczeństwa Państwowego
• Sierżant Bezpieczeństwa Państwowego

Reorganizacje GUGB

Luty 1941

W lutym 1941 roku na polecenie Józefa Stalina wywiad zagraniczny (INO) i służby bezpieczeństwa (dotychczasowy Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego - GUGB), zostały wyłączone z Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD i stały się niezależnym Ludowym Komisariatem Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (NKGB ZSRR), na czele którego stanął Wsiewołod Mierkułow. (Oddział zagraniczny został przemianowany w I Zarząd NKGB) NKWD pozostało pod zwierzchnictwem Ławrientija Berii i zasadniczo zajmowało się wewnętrznymi sprawami policyjnymi i projektami budowlanymi na dużą skalę.

Lipiec 1941

Do stanu poprzedniego powrócono już w lipcu 1941 roku, po wybuchu wojny z III Rzeszą Niemiecką. NKGB przeformowano wtedy na GUGB i włączono z powrotem do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych.

Powody reorganizacji

Amerykański analityk wywiadu, John Dziak, pisze w swej książce - Chekisty: A History of KGB (1988) między innymi:

„

Tych szczególnych zmian organizacyjnych nigdy w pełni nie wyjaśniono, ale być może miały one coś wspólnego z wchłonięciem przez ZSRR podbitych krajów i narodów - Estonii, Litwy, Łotwy, części Polski i oderwaniem od Rumunii Besarabii i północnej Bukowiny. Liczba aresztowań, deportacji, egzekucji i łagrów zwiększyła się, a to wymagało zreorganizowanych i zwiększonych sił bezpieczeństwa. (....) Szok spowodowany agresją i szybkimi postępami Wehrmachtu doprowadził w lipcu 1941 roku do fuzji i oba organy znowu połączyły się jako NKWD pod kierownictwem Berii. (....)Zwycięstwa pod Stalingradem stworzyły perspektywę odzyskania wojennych strat, stąd ponowny rozdział, jak ten z 1941 roku (NKWD - NKGB)

”

Marzec 1943

W marcu 1943 roku dokonano kolejnej reorganizacji, Główny Zarząd Bezpieczeństwa został wyłączony z NKWD celem ponownego utworzenia NKGB.

Kierownictwo GUGB

Na czele GUGB stał naczelnik, który był także pierwszym zastępcą Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych, byli nimi:

Naczelnicy GUGB

• Gienrich Jagoda (1934 — 1936)
• Jakow Agranow (29 grudnia 1936 — 15 kwietnia 1937)
• Michaił Frinowski (15 kwietnia 1937 — 28 marca 1938)
• Ławrientij Beria (29 września 1938 — 17 grudnia 1938)
• Wsiewołod Mierkułow (17 grudnia 1938 — 3 lutego 1941)

Zastępcy naczelników

• Władimir Diekanozow (17 grudnia 1938 — 13 maja 1939)
• Bogdan Kobułow (17 grudnia 1938 — 4 września 1939)
• Władimir Kurski (17 kwietnia 1937 — czerwiec 1937)
• Wsiewołod Mierkułow (29 września 1938 — 17 grudnia 1938)
• Wasilij Siergijenko
• Iwan Sierow (29 lipca 1937 - 2 września 1939)

Bibliografia

• John Dziak - Chekisty: A History of KGB (1988)
• Piotr Kołakowski - NKWD i GRU na Ziemiach Polskich (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2002