Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego NKWD

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego NKWD (GZBP LKSW) (ros. ГУГБ - Главное Управление Государственной Безопастности; GUGB - Gławnoje Uprawlenije Gosudarstwiennoj Bezopastnosti), jeden z czołowych i najważniejszych zarządów głównych Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD, odpowiedzialny m.in. za bezpieczeństwo wewnętrzne w transporcie, nadzór policyjno-polityczny nad obywatelami ZSRR, czyli Policję polityczną, ochronę rządu i przedstawicieli partyjnych oraz samego Stalina, wywiad zagraniczny, kontrwywiad cywilny i wojskowy oraz ewidecję operacyjną.
Działał w strukturze Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR od 10 lipca 1934 do 3 lutego 1941 roku, kiedy na jego bazie powstał odrębny Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (NKGB/НКГБ).

Utworzenie GZBP LKSW i zadania[edytuj | edytuj kod]

Istniejący od 1923 roku Połączony Państwowy Zarząd Polityczny (OGPU) przy Radzie Komisarzy Ludowych (CNK) działający niezależnie od NKWD RFSRR , w lipcu 1934 roku rozkazem nr 1 Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych Gienricha Jagody został znikomo przeorganizowany strukturalnie i przemianowany na Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego (GZBP/GUGB/ros:ГУГБ) i włączony jako główna struktura do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych Związku Radzieckiego. Podczas swego istnienia, czyli od lipca 1934 do 3 lutego 1941 roku GZBP NKWD (GUGB NKWD/ГУГБ НКВД) był najważniejszym, lecz nie najliczniejszym ramieniem NKWD.

Zadania, jakie postawiono przed Głównym Zarządem Bezpieczeństwa Państwowego i jego terenowymi komórkami B.P. ze względu na ciągłe zmiany organizacyjne w GZBP i całym LKSW się zmieniały. Głównymi zadaniami postawionymi przed GZBP na 1935 rok, były:

  • nadzór nad polityczną "prawomślnością" społeczeństwa radzieckiego.
  • penetracja i likwidacja partii atysowieckich i organizacji kontrrewolucyjnych za pomocą takich działań jak rewizje podejżanych pomieszczeń i mieszkań oraz zatrzymania bez nakazu sądowego lub prokuratorskiego osób podejżanych o działania kontrrewolucyjne lub inne działania wymieżone w ówczesny system. Używanie do tych działań techniki operacyjnej jak podsłuchy telefoniczne i inne.
  • walka ze szpiegostwem, dywersją i aktami terrorystycznymi organizowanymi przez obce służby specjalne na terenie ZSRR
  • zabezpieczenie i prowadzenie systemu więziennego oraz transportu drogowego i wodnego, prowadzenie ewidęcji kadrowej całego LKSW następnie tylko w ramach GZBP.
  • przeprowadzenie ślectw specjalnych na zlecenie sekretariatu naczelnika GZBP i prowadzenie ślectw w przypadkach wykroczeń dyscyplinarnych lub kryminalnych funkcjonariuszy GZBP.

Komórki operacyjne GZBP i kadry byłego OGPU[edytuj | edytuj kod]

Utworzony wraz z NKWD ZSRR GZBP, pod względem wyspecjalizowanych komórek operacyjno-czekistowskich, był kopią Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego.
Najistotniejsze i najważniejsze dla funkcjonowania Tajnych służb komórki jak Oddziały: Polityczny, (SPO), Specjalny, (OO), kontrwywiadowczy, (KRO) i wywiadowczy, INO), które miały istotny wpływ na działalność GZBP zostały sformowane już w latach 1918-1920. Lecz nie działały samodzielnie, ale pod Zarządem Tajno-Operacyjnym (SOU) Czeka, GPU przy NKWD RFSRR i do 1930 roku SOU OGPU.
Na polecenie Stalina Centralny Komitet Wykonawczy i Rada Komisarzy Ludowych podjeły 15 grudnia 1930 roku decyzję o całkowitym rozwiązaniu NKWD RFSRR oraz jego terenowych organów GPU i przekazaniu całości problematyki administracyjnej, milicyjnej, i milicyjnych zakładów śledczyc i karnych do kompetencji Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego przy Radzie Komisarzy Ludowych, i jego terenowych komórek tj. Pełnomocnych Przedstawicielstw (PP OGPU). Podczas tej zmiany zlikwidowano także Zarząd Tajno Operacyjny przy OGPU, a podległe mu komórki wymienione powyżej uzyskały samodzielność i tak weszły do nowo powstałego GZBP LKSW.

Samodzielność, jaką posiadały, pozwoliły na większą i szybszą działalność w podejmowaniu decyzji bez wchodzenia w ogromną partyjną machinę biurokratyczną i dublujących się sekretariatach szefa NKWD ZSRR i naczelnika GUGB NKWD ZSRR. Razem z przejęciem tzw. oddziałów operacyjno-czekistowskich OGPU CNK ZSRR, nowy zarząd przejoł także szefostwo i wyspecjalizowaną profesjonalną kadre tam pracującą oraz jej liczną agenturę
.


Pierwsza struktura GZBP oraz zmiany na nastepne lata[edytuj | edytuj kod]

Struktury GZBP przy LKSW bardzo często się zmieniały, zwiększano liczebność komórek z początkowych 9 Oddziałów na lata 1934-1935, 10 oddziałów na 1937 rok, do 12 oddziałów na styczeń 1938 roku. Było to zapewne przyczyną trwającej rozprawy Stalina ze starym leninowskim członem parii, których uznał za niebezpiecznych dla swojej pozycji dyktatorskiej, której wiedział, że mogą nie zaakceptować a zwłaszcza z trwającymi w tym czasie czystkami w korpusie oficerskim zwłaszcza tym wywodzącym się z byłej Armii Carskiej, który był w oczach Stalina politycznie niepewny
Głównym wykonawcą tych czystek był Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego w siłach zbrojnych przeprowadzał je Oddział Specjalny i jego odpowiedniki terenowe, a w parii i innych instytucjach cywilnych najbardziej zaangażowane były Oddziały: Tajno-polityczny, Operacyjny a zwłaszcza Kontrwywiadowczy (gdyż większość tych spraw miały charakter na tle szpiegowskim) oraz ich terenowe odpowiedniki.

  • Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych : Komisarz B.P. 1 Rangi : Genrich G. Jagoda także kierownik GUGB
    • I – zastępca LKSW Komisarz B.P. 1 Rangi : Jakow Agranow nadzoruje GUGB
    • I/II zastępca LKSW Komisarz B.P 1 Rangi : Gieorgij J Prokofiew
  • Sekretarz NKWD ZSRR : Pawieł P Bułanow
Oddziały wchodzące w skład GZBP LKSW
  • Оперод/Opierod : Oddział Operacyjny  : (praca operacyjna – rewizje zatrzymania, aresztowania obserwacja oraz ochrona władz partii i państwa) : naczelnik Komisarz B.P. 2 rangi Karl Pauker
  • Спецотдел/Specotdieł : Oddział Specjalny : (szyfry, deszyfraż i i zabezpieczenie tajemnicy w urzędach) naczelnik Komisarz B.P 3 Rangi Gleb Bokij
  • ЭКО/EKO : Oddział Ekonomiczny : (kontrwywiad w gospodarce) naczelnik Komisarz B.P 2 Rangi Lew G. Mironow
  • OO/OO : Oddział Specjalny : (kontrwywiad wojskowy) naczelnik Komisarz B.P 2 Rangi Miron I. Gaj właść. Mark I. Sztokland
  • СПО/SPO : Oddział Tajno-Polityczny (zwalczanie wrogich partii i ugrupowań politycznych, duchowieństwa oraz elementów antyradzieckich naczelnik Komisarz B.P. 2 Rangi Gieorgij A. Mołczanow
  • ИНО/INO : Oddział Zagraniczny (wywiad zagraniczny) naczelnik .Komkor : Artur Artuzow
  • ТО/TO : Oddział Transportu (kontrwywiad i bezpieczeństwo w transporcie) naczelnik Władimir A. Kiszkin
  • УСО/USO : Oddział Ewidencyjno-Statystyczny (ewidencja operacyjna) naczelnik major B.P Jakow M. Gienkin
  • ОК/OK : Oddział Kadr GUGB (sprawy personalne szkolenie) Jakom M. Wejnsztok

Struktura na styczeń 1938 roku[edytuj | edytuj kod]

25 grudnia 1936 roku dla celów konspiracyjnych w oddziałach GZBP, które już posługiwały się skrótami jak np. OO, INO itd, dla celu większego ukrycia organizacji strukturalnej wprowadzono numerację oddziałów GZBP LKSW ZSRR.

Także pod koniec 1937 roku Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego osiągnął szczyt swojej liczebności zwiększając liczbę komórek operacyjnych z 9 w 1935 roku, do 10 w 1937 a w styczniu 1938 roku aż do 12 komórek operacyjnych.

Na styczeń 1938 roku organizacja i szefostwo komórek GZBP przy LKSW przedstawiała się następująco
  • 1 Oddział GZBP LKSW : [ОРПП/ORPP] (ochrony władz parti i państwa i korpusu dyplomatycznego) naczelnik Komisarz B.P 3 Rangi Izrail Dagin
  • 2 Oddział GZBP LKSW: [ОО / OO] (operacyjny – rewizje, areszty, obserwacja itd.) naczelnik st .mjr. B.P Hans Załpeter
  • 3 Oddział GZBP LKSW: [КРО / KRO] (kontrwywiad wewnętrzny krajowy) naczelnik . p.o : Komisarz B.P 3 Rangi : Aleksandr Minajew-Cikanowski
  • 4 Oddział GZBP LKSW: [СПО / SPO] (Tajno-Polityczny) naczelnik Komisarz B.P 3 Rangi  : Michaił Litwin
  • 6 Oddział GZBP LKSW : [TO / TO ] (transportu – kontrwywiad w sektorze transportu) naczelnik st.mjr. B.P : Michaił Wołkow właść. Wajner
  • 7 Oddział GZBP LKSW: [ИНО / INO] (zagraniczny – wywiad zagraniczny, w składzie INO od 1926 roku znajdowała się nowo utw. tajna komórka wykonująca mokrą robotę o nazwie Osobaja gruppa, Grupa specjalna ds. terroru indywidualnego tzw. Grupa Jaszy, porywała lub mordowała zdrajców, dezerterów i przywódców imigracyjnych uznanych za wrogich. Grupą kierował st. major B.P Jakow Sieriebrianski Jasza. Grupa działała w INO jako Wydział I, lecz podlegała bezpośrednio przewodniczącemu OGPU, nast. szefowi NKWD) naczelnik Komisarz B.P. 2 Rangi : Abram Słucki
  • 8 Oddział GZBP LKSW: [УРО / URO] (ewidęcja operacyjna, archiwum) naczelnik. st.mjr.b.p Władimir Cesarski
  • 9 Oddział GZBP LKSW: [CO / SO] (Specjalny / Tajno-Szyfrowy – kryptologia cywilna i do VI.1938 wojskowa) naczelnik st .mjr B.P Isak Szapiro
  • 10 Oddział GZBP LKSW : [TO / TO ] (więzienny – więzienia specjalne i niektóre nalerzące do GUŁAG-u) naczelnik st.major B.P Jakow Wejnsztok
  • 11 Oddział GZBP LKSW : [ВО / WO] (transportu wodnego – zwalczanie przestępstw zagrażających bezpieczeństwu w transporcie wodnym) naczelnik mjr B.P : Wiktor Jarcew
  • 12 Oddział GZBP LKSW : [OOT /OOT] (techniki operacyjnej – stosowanej w działaniach wywiadowczych i kontrwywiadowczych i policji politycznej, podsłuchy , kontrola korespondęcji. Ów Oddział przygotowywał i obsługiwał ogromne zasoby techniki operacyjnej, wspierał działania m.in. oddziałów 2,3,4,7, i 9. W tym Oddziale działało także tajne Labolatorium toksologiczne [tkzw. Labolatorium X lub Gabinet Specjalny], też Labolatorium Bakterjologiczne działały nie tylko na potrzeby oddziałów GUGB, lecz głównie dla Grupy Jaszy. Oddział 12 zajmował się także fałszowaniem dokumentów, naczelnik st.mjr B.P. Siemion Żukowski

Reorganizacja LKSW i likwidacja GZBP marzec/wrzesień 1938[edytuj | edytuj kod]

Rozwój struktury organizacyjnej Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR i podległych mu komórek operacyjnych, administracyjnych i wojsk LKSW oraz ogromnej machiny przymusowej pracy niewolniczej opartej na administracji obozowej (GUŁag), podzielonych na Zarządy Główne, Zarządy i oddziały, charakteryzował się bardzo częstymi zmianami. Co roku dokonywano mniej lub bardziej istotnych zmian reorganizacyjnych.

Jedna z bardziej istotnych i ważnych zmian nastąpiła pod koniec marca (28) 1938 roku.
Polegała ona na zlikwidowaniu Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego i powołaniu w trzech odrębnych Zarządów m.in.

  • I Zarząd LKSW ZSRR ds. Bezpieczeństwa Państwowego (Nazywany także Zarządem Bezpieczeństwa Państwowego - УГБ/UGB/ZBP)
  • II Zarząd Oddziałów Specjalnych LKSW ZSRR ds. kontrwywiadu wojskowego, (Уprawlenije Оsobych Otdiełów - УOO). II Zarząd został utworzony na bazie 5 Oddział GZBP LKSW ZSRR i jego personelu.
  • III Zarząd LKSW ZSRR ds Transportu i Łaczności, utworzony z byłego 6 Oddział GZBP LKSW "Transportowego" oraz z 11 Oddział GZBP LKSW, transportu wodnego.

Z powodu szalejących czystek stalinowskich w LKSW 95% ówczesnych naczelników (kierownictwa Oddziałów) znalazło się przed plutonami egzekucyjnymi, następne 2% w więzieniach lub syberyjskich Łagrach. Aresztowano i zastrzelono ówczesnego naczelnika ZBP Michaiła Frinowskiego, który zasłynoł po krwawym rozprawieniem się z ludzmi Jagody m.in. osobiście trując w swoim gabinecie ówczesnego szefa wywiadu Abrama Słuckiego. Frinowskiego zastąpił Ławrientij Beria

Nowa struktura NKWD ZSRR została powołana zarządzeniem Komitetu Centralnego Biura Politycznego Komitetu Centralnego WKP(b)] nr P60/7 z dnia 28 marca 1938 roku. Oraz rozkazem NKWD nr# 00362 z dnia 9 kwietnia 1938 roku. Zmiany dokonane wytrzymały jedynie do 29 IX 1938 roku, organizacja I Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego przedstawiała się następująco:

Struktura na wrześeń 1938[edytuj | edytuj kod]

Dla celów konspiracyjnych wprowadzono numerację Wydziałów GUGB i podległych im poszczególnych Oddziałów, np.

  1. Wydział 2 Oddziału V prowadził wywiad przeciwko Polsce.
  2. Wydział 6 Oddziału III prowadził kontrwywiad przeciwko Polsce.

Naczelnik Wsiewołod Mierkułow

  • Oddział VI - (nie istniał)
  • Oddział VI - Szyfrowy: naczelnik A Kopytcew

Stopnie w latach 1935-40[edytuj | edytuj kod]

Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego (GUGB NKWD)

  • Komisarz Generalny Bezpieczeństwa Państwowego
  • Komisarz Generalny Bezpieczeństwa Państwowego 1 rangi
  • Komisarz Generalny Bezpieczeństwa Państwowego 2 rangi
  • Komisarz Generalny Bezpieczeństwa Państwowego 3 rangi
  • Starszy major Bezpieczeństwa Państwowego
  • Major Bezpieczeństwa Państwowego
  • Kapitan Bezpieczeństwa Państwowego
  • Starszy Lejtnant Bezpieczeństwa Państwowego
  • Lejtnant Bezpieczeństwa Państwowego
  • Mł. Lejtnant Bezpieczeństwa Państwowego
  • Sierżant Bezpieczeństwa Państwowego

Likwidacja GUGB i nowy komisariat[edytuj | edytuj kod]

Na początku lutego 1941 roku w LKSW ZSRR doszło do dużej reorganizacji, m.in. 3 lutego ze struktur Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego wyodrębniono pion kontrwywiadu wojskowego, którego ramach od 10 lipca 1934 do 3 lutego 1941 roku zajmował się kolejno: Oddział Specjalny (OO), 5 Oddział (Specjalny). Między 28 marca a 29 września 1938 roku kontrwywiad wojskowy działał poza strukturami GZBP jako II Zarząd (Oddziałów Specjalnych) LKSW. Już I.X.1938 roku kontrwywiad wojsk. powrócił do GZBP, lecz jako 4 Oddział (Specjalny) lub 4 (Specjalny) Oddział, którym kierowali kolejno: st. major B.P Wiktor Boczkow i od VIII 1940 roku Komisarz B.P. 3 Rangi Anatolij Michiejew.
Na podstawie byłego 4 Oddziału (Specjalnego) GZBP powstały trzy odrębne piony zajmujące się kontrwywiadem wojskowym: 3 Zarząd Ludowego Komisariatu Obrony, który przejoł największą część wydziałów i personelu byłego 4 Oddziału GZBP, 3 Zarząd Ludowego Komisariatu Wojenno-Morskiej Floty, oraz 3 Oddział Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych pod kierownictwem Wiktora Abakumowa, który kierował nim do lipca 1941 roku, kiedy LKSW ZSRR ponownie przejoł cały kontrwywiad wojskowy pod nazwą Zarząd Oddziałów Specjalnych LKSW ZSRR.


Na pozostałych Oddziałach GZBP utworzono Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (NKGB ZSRR), na którego czele stanoł bardzo bliski współpracownik Berii Wsiewołod Mierkułow


Kierownictwo GUGB NKWD[edytuj | edytuj kod]

Na czele Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego (GUGB) stał sam szef NKWD, następnie powstało miejsce nadzorcy GUGB, które pełnił komisarz BP 1 rangi Jakow Agranow, właściwie Jankiel Sodersohn,wieloletni funkcjonariusz organów bezpieczeństwa, na początku lat trzydziestych naczelnik Gułagu, który był także pierwszym zastępcą Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych. Stanowisko naczelnika GUGB powołano 29 grudnia 1936 roku.

  • Gienrich Jagoda → (1934 — 1936) stopień podczas objęcia stanowiska - Komisarz bezpieczeństwa państwowego 1 rangi
Zastępcy naczelnika


naczelnicy Oddziału Kontrwywiadowczego - KRO

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Vadim J. Birstein: SMERSH - Stalin's Secret Weapon, Soviet Military Counterintelligence in WW II, ISBN 978-1-84954-108-4
  • Jan Larecki – Wielki Leksykon Służb Specjalnych Świata, 2007
  • Piotr Kołakowski - NKWD i GRU na Ziemiach Polskich (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2002