Głownia kukurydzy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Głownia kukurydzy
Huitlacoche.jpg
Systematyka
Królestwo grzyby
Gromada grzyby podstawkowe
Klasa głowniaki
Rząd głowniowce
Rodzina głowniowate
Rodzaj głownia
Gatunek głownia kukurydzy
Nazwa systematyczna
Ustilago maydis (D.C.) Corda
Icon. fung. 5: 3 (Praga, 1842)
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Głownia kukurydzy (Ustilago maydis (D.C.) Corda) – gatunek grzybów z rodziny głowniowatych (Ustilaginaceae)[1]. Pasożyt kukurydzy. W kuchni meksykańskiej znany pod nazwą cuitlacoche lub huitlacoche. Nazwa ta pochodzi z języka nahuatl: cuitlacochi cuítlatl (łajno) + cochi (spać), od ptaków Harporhynchus longirostris Schlz z rodziny krukowatych, mających zwyczaj spać na odchodach bydlęcych). Choroba roślin wywoływana przez niego również nazywana jest głownią kukurydzy lub głownią guzowatą kukurydzy[2].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Grzybnia pierwotna jest haploidalna. Osobniki takie są saprotroficzne. Po zetknięciu się strzępek różnych osobników powstaje osobnik dikariotyczny, którego strzępki infekują tkanki kukurydzy. Grzybnia rozwija się w intensywnie rozrastających zakażonych tkankach przybierających postać narośli. W miarę dojrzewania, grzybnia rozpada się na chlamydospory, których czarna barwa przebijając się przez ściany narośli nadaje im szary kolor, a po ich pęknięciu resztki chlamydospor zaczerniają tkanki, przez co przypominają one głownię wypalonej pochodni (stąd polska i łacińska nazwa). Chlamydospory kiełkują wiosną, wytwarzając podstawkę. Podstawki te funkcjonują nieco inaczej niż u większości podstawczaków, gdyż powstające bazydiospory odpączkowują, a na ich miejsce pojawiają się nowe, dając w rezultacie znaczną liczbę zarodników z podstawki. Zarodniki wytwarzają pierwotną grzybnię po zetknięciu z żywicielem[3].

Chorobotwórczość[edytuj | edytuj kod]

Oddziaływanie na kukurydzę[edytuj | edytuj kod]

Zarodniki zimują w glebie, szczątkach roślin i ziarnach. Głownia może zakażać wszystkie nadziemne części roślin, zwłaszcza szybko rosnące. Najczęściej poraża kolby i wiechy. Grzyb nie powoduje infekcji ogólnej, lecz każda narośl jest wynikiem osobnego zakażenia[2]..

W zależności od etapu rozwoju rośliny, choroba może przyjmować różne postacie. Pierwsza generacja głowni zakaża młode siewki na etapie rozwijania liści. W zależności od natężenia choroby rośliny mogą zamrzeć lub ulec deformacji, nierzadko uniemożliwiającej zawiązanie kolb. Druga generacja zakaża dojrzewające rośliny na etapie kwitnienia, co może uniemożliwić wytworzenie ziaren. Trzecia zajmuje dojrzewające ziarniaki. Wpływ tej generacji na plon jest stosunkowo najmniejszy[2].

Wniknięcie pasożyta do tkanek kukurydzy jest łatwiejsze w przypadku ich uszkodzenia przez zwierzęta (np. mszyce), grad lub zabiegi pielęgnacyjne i zbiór. Zakażeniu sprzyja również nadmierne stosowanie nawozów azotowych, optymalna dla rozwoju grzyba temperatura (26 °C–34 °C), a także zarówno susza, osłabiająca rośliny, jak i opady ułatwiające dyspersję grzybów[2],[4].

Choroba występuje we wszystkich rejonach uprawy kukurydzy i może porażać od kilku do kilkudziesięciu procent roślin[2].

Oddziaływanie na inne gatunki[edytuj | edytuj kod]

Głownia nie jest toksyczna dla zwierząt żywiących się paszą zawierającą porażone rośliny. Niemniej niektóre instytucje zalecają ograniczanie stosowania takich pasz, zwłaszcza wobec ciężarnych samic[2]. Wytwarzane przez głownię alkaloidy mają działanie słabsze od sporyszu[5].

Zwalczanie[edytuj | edytuj kod]

Zaprawy nasienne są w stanie chronić siewki jedynie przez kilka tygodni, nie są natomiast znane skuteczne pestycydy działające później, czyli w okresie największego ryzyka zakażenia. Zalecane jest utrudnianie infekcji przez eliminację szkodników nadgryzających tkanki, usuwanie owocników przed rozsypaniem zarodników, spalanie szczątków pożniwnych, kilkuletnie przerwy w uprawie itp[2].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Kuchnia meksykańska

W kuchni Azteków i innych ludów południowo-zachodniej Ameryki Północnej cuitlacoche od czasów prekolumbijskich uważane było za wielki przysmak. Spożywane jest w postaci niedojrzałej w zupach, jako dodatek do tradycyjnych dań, jak tacos, tamales, quesadillas itd[6].

Ziołolecznictwo

Ze względu na zawartość alkaloidów, pod koniec XIX w. głownia kukurydzy była przez kilkanaście lat notowana w amerykańskiej farmakopei. Używana była przez Indian Zuni do wywoływania porodu[5].

Biologia molekularna

Głownia kukurydzy jest organizmem modelowym. Jej genom został w pełni zsekwencjonowany[7].

Synonimy[edytuj | edytuj kod]

  • Caeoma zeae Link 1825
  • Erysibe maydis (DC.) Wallr. 1833
  • Lycoperdon zeae Beckm. 1768
  • Uredo maydis DC., Fl. franç. 1815
  • Uredo segetum f. zeae-maydis DC. 1808
  • Uredo segetum var. mays-zeae DC. 1805
  • Uredo zeae Desm. 1840
  • Uredo zeae Schwein.1822
  • Uredo zeae-maydis DC. 1806
  • Ustilago euchlaenae Arcang. 1882
  • Ustilago mays-zeae Magnus, 1895
  • Ustilago segetum var. mays-zeae DC. 1805
  • Ustilago zeae (Link) Unger 1836
  • Ustilago zeae-maydis G. Winter

(na podstawie Index Fungorum[8])

Przypisy

  1. Index Fungorum (ang.). [dostęp 2013-11-12].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Głownia kukurydzy (pol.). W: Biuletyn Informacji Publicznej Głównego Inspektoratu Ochrony Roślin i Nasiennictwa [on-line]. PIORiN. [dostęp 2009-11-30].
  3. Jerzy Szweykowski: Głownie. W: Słownik botaniczny. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 1993, s. 181. ISBN 83-214-0140-6.
  4. Hubert Waligóra, Piotr Szulc, Witold Skrzypczak. Podatność odmian kukurydzy cukrowej na głownię guzowatą (Ustilago zeae Beckm.). „Nauka Przyroda Technologie”. 3 (2), 2008. Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. ISSN 1897-7820 (pol.). 
  5. 5,0 5,1 The Americas. Sweetcorn. W: Michael J. O'Dowd: The History of Medications for Women : Materia Medica Woman. Parthenon Publishing Company, 2001, s. 410. ISBN 1-85070-02-8. (ang.)
  6. Cuitlacoche (ang.). [dostęp 2009-11-30].
  7. Kämper J, Kahmann R, Bölker M, i in.. Insights from the genome of the biotrophic fungal plant pathogen Ustilago maydis. „Nature”. 7115 (444), s. 97–101, November 2006. doi:10.1038/nature05248. PMID 17080091. 
  8. [OOOO Species Fungorum] (ang.). [dostęp 2013-10-20].