Głowomłot pospolity

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Głowomłot pospolity
Sphyrna zygaena
(Linnaeus, 1758)
Głowomłot pospolity
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada chrzęstnoszkieletowe
Podgromada spodouste
Nadrząd żarłaczokształtne
Rodzina młotowate
Rodzaj Sphyrna
Gatunek głowomłot pospolity
Synonimy
  • Sphyrna zigaena (Linnaeus, 1758)
  • Spyrna zygaena (Linnaeus, 1758)
  • Squalus malleus (Valenciennes, 1822)
  • Squalus zygaena Linnaeus, 1758
  • Zygaena malleus Valenciennes, 1822
  • Zygaena subarcuata Storer, 1848
  • Zygaena vulgaris Cloquet, 1830
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[1]
Status iucn3.1 VU pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Głowomłot pospolity[2] , ryba młot[3], młot[4], kusza młot[4], rekin młot[4] (Sphyrna zygaena) – gatunek morskiej ryby żarłaczokształtnej z rodziny młotowatych (Sphyrnidae). Posiada charakterystyczny kształt pyska przypominający młot, spłaszczony i poprzecznie rozciągnięty, bez wcięcia na środku przedniej krawędzi (stąd angielski epitet smooth - gładki). W przeciwieństwie do innych młotowatych, gatunek ten oprócz tropików, preferuje również umiarkowane wody. Zamieszkuje strefy przybrzeżne Oceanu Spokojnego, Atlantyckiego i Indyjskiego. W lecie rekiny te migrują w kierunku biegunów w poszukiwaniu chłodniejszych akwenów, tworząc grupy liczące niekiedy setki, a nawet tysiące osobników.

Rekin ten jest drugim co od wielkości przedstawicielem swojej rodziny, osiągając maksymalnie 5 metrów długości. Jest to aktywny drapieżnik, którego dieta składa się najczęściej z ryb kostnoszkieletowych i bezkręgowców. Czasami jego ofiarą padają inne rekiny i płaszczki. Podobnie jak inne młotowate, gatunek ten jest żyworodny. Dorosła samica w jednym miocie wydaje na świat od 20 do 40 młodych. Stosunkowo często poławiany, zarówno w celach komercyjnych jak i w formie przyłowu. Najcenniejsze są płetwy, które na wschodnich rynkach wykorzystuje się do produkcji zupy z płetw rekina. Głowomłoty są potencjalnie niebezpieczne dla człowieka, odpowiedzialne prawdopodobnie za kilka ataków na ludzi. Z uwagi na spadek liczebności poszczególnych populacji, Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznała głowomłota za gatunek narażony na wyginięcie (VU).

Taksonomia i filogenetyka[edytuj | edytuj kod]

Gatunek ten został po raz pierwszy opisany przez szwedzkiego lekarza medycyny i przyrodnika Karola Linneusza, znanego jako "ojciec taksonomii", w 1758 roku w dziesiątej edycji Systema Naturae, jako Squalus zygaena. Nie wyznaczono okazu typowego. W 1810 roku Constantine Samuel Rafinesque stworzył dla tego gatunku nowy rodzaj Sphyrna[5]. Specyficzna nazwa gatunkowa pochodzi od greckiego słowa zygòn oznaczającego jarzmo i odnosi się do charakterystycznej budowy pyska zwierzęcia[6]. Co ciekawe, już w pracy Historia animalium Arystoteles użył nazwy "zýgaina" do opisania rekinów młotowatych[5]. Nazwa rodzajowa pochodzi od greckiego sphyra oznaczającego młot[6]. Rekin czasami nazywany jest po prostu młotem, kuszą młotem[4] czy rybą młotem[3].

Leonard Compagno w 1988 roku w pracy opierającej się na morfologicznych podobieństwach żarłaczokształtnych, uznał głowomłota pospolitego wraz z głowomłotem tropikalnym (Sphyrna lewini) i Sphyrna mokarran za zaawansowanych przedstawicieli rodziny młotowatych[7]. Analiza filogenetyczna bazująca na jądrowym i mitochondrialnym DNA, przeprowadzona przez Lima i innych w 2010 roku wykazała, że rekin ten tworzy wspólny klad z Sphyrna mokarran, podczas gdy głowomłot tropikalny jest bliżej spokrewniony z głowomłotem olbrzymim (Sphyrna tudes), Sphyrna media, łopatogłowem (Sphyrna tiburo) i Sphyrna corona z którymi tworzy wspólny klad[8]. Ponadto badania te oraz analiza filogenetyczna przeprowadzona przez Mauro Cavalcantiego w 2007 roku, wykazały, że głowomłot pospolity jest jedynym z bardziej bazalnych młotogłowych, co dowodzi, że u pierwszych (bardziej prymitywnych) przedstawicieli tej rodziny występują większe cefalofoly (młoty), na drodze ewolucji zmniejszając się u bardziej zaawansowanych gatunków[8][9].

Cechy morfologiczne[edytuj | edytuj kod]

Głowomłot pospolity jest drugim co do wielkości przedstawicielem rodziny młotowatych (Sphyrnidae). Osiąga zwykle 2,5-3,5 metra długości, choć zanotowano osobniki mierzące 5 metrów i ważące 400 kg[10]. Wielkość nie jest cechą dymorfizmu płciowego[6]. Posiada charakterystyczny kształt pyska przypominający młot, szeroki spłaszczony i poprzecznie rozciągnięty, bez wcięcia na środku przedniej krawędzi, w przeciwieństwie do innych młotowatych. Szerokość cefalofola wynosi 26-29% długości ciała, na jego zewnętrznych krawędziach znajdują się duże okrągłe oczy wyposażone są w fałdy półksiężycowate spojówek (ochraniające migotkę) oraz wąskie wydłużone nozdrza. Charakterystyczna budowa głowy sprawia, że pole widzenia rekina obejmuje pełne 360 stopni. Zwierzę ma także zdolność widzenia stereoskopowego - charakterystyczną dla drapieżników umiejętność widzenia głębi, czyli oceniania odległości, jaka dzieli je od celu. Zdolność ta najprawdopodobniej wykształciła się jako odpowiedź na miejsce głowomłota w łańcuchu pokarmowym[11]. Na spodzie pyska mieści się szeroki U-kształtny otwór gębowy, wypełniony dużymi trójkątnymi zębami o gładkich, lekko ząbkowanych krawędziach, przystosowanymi do cięcia i wyszarpywania dużych kawałków mięsa. W górnej szczęce znajduje się 26-32 zębów, a w dolnej 25-30[5][10].

Kształt cefalofola u głowomłota tropikalnego (po lewej) i głowomłota pospolitego (po prawej).

Rekin ten posiada wydłużone wrzecionowate opływowe ciało, bez wyraźnego łuku międzygrzbietowego pomiędzy płetwami grzbietowymi. Pierwsza płetwa grzbietowa jest stosunkowo wysoka, w kształcie dużego łagodnie wygiętego ku tyłowi sierpa z tępą zaokrągloną końcówką. Stosunkowo małe płetwy piersiowe umieszczone są na wysokości przedostatniej czwartej szczeliny skrzelowej[12]. Płetwy brzuszne, podobnie jak druga płetwa grzbietowa, mają romboidalny kształt, lecz dużo szerszą podstawę. U samca z części płetw brzusznych wykształcił się narząd kopulacyjny zwany pterygopodium[5]. Płetwa odbytowa jest większa od drugiej płetwy grzbietowej. Posiada zaokrągloną, mocno wygiętą ku tyłowi dolną i ostrą wolną górną końcówkę. Na końcu ogona mieści się długa, heterocerkiczna, asymetryczna płetwa ogonowa. Na końcu jej górnego łuku, kilkukrotnie dłuższego od dolnego, mieści się szeroki wydłużony fałd skórny poprzedzony wyraźnym sierpowatym wcięciem[5][12]. Skórę pokrywają romboidalne połyskujące zachodzące na siebie łuski plakoidalne, każda o charaterystycznym kształcie litery W. Grzbiet rekina cechuje się ciemnobrązową lub szaro-brązową barwą. Boki oraz tył korpusu są nieco jaśniejsze, spód zwykle śnieżno biały. Płetwy z wyjątkiem dolnych powierzchni płetw piersiowych są również ciemnobrązowe[10].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Żyje w dużych gromadach w ciepłych wodach świata, od południowej Kanady po Nową Zelandię.

Pokarm[edytuj | edytuj kod]

Ryby, skorupiaki denne oraz głębokowodne, głowonogi

Rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

Gatunek żyworodny, miot od 20 do 40 osobników.

Zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

Znane są wiarygodne przypadki ataków na ludzi[3]. W krajach azjatyckich płetwy rekinów młotów uchodzą za przysmak[1], mimo iż gatunek uważany jest za niejadalny.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Sphyrna zygaena. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  2. Eugeniusz Grabda, Tomasz Heese: Polskie nazewnictwo popularne krągłouste i ryby - Cyclostomata et Pisces. Koszalin: Wyższa Szkoła Inżynierska w Koszalinie, 1991.
  3. 3,0 3,1 3,2 G. Nikolski: Ichtiologia szczegółowa. Tłum. Franciszek Staff. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1970.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Krystyna Kowalska, Jan Maciej Rembiszewski, Halina Rolik Mały słownik zoologiczny, Ryby, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Compagno, L.J.V.: Sharks of the World: An Annotated and Illustrated Catalogue of Shark Species Known to Date. Rzym, Włochy: Food and Agricultural Organization, 1984, s. 455–457. ISBN 92-5-101384-5.
  6. 6,0 6,1 6,2 Sphyrna zygaena. (ang.) w: Froese, R. & D. Pauly. FishBase. World Wide Web electronic publication. www.fishbase.org [dostęp 11 grudnia 2014]
  7. Compagno, L.J.V.: Sharks of the Order Carcharhiniformes. Princeton University Press, 1988, s. 319–320. ISBN 0-691-08453-X.
  8. 8,0 8,1 Lim, D.D.; Motta, P.; Mara, K.; Martin, A.P.. Phylogeny of hammerhead sharks (Family Sphyrnidae) inferred from mitochondrial and nuclear genes. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 2 (55), s. 572–579, 2010. PMID 20138218 doi:10.1016/j.ympev.2010.01.037. PMID 20138218. 
  9. Cavalcanti, M.J.. A Phylogenetic Supertree of the Hammerhead Sharks (Carcharhiniformes: Sphyrnidae). „Zoological Studies”. 1 (46), s. 6–11, 2007. 
  10. 10,0 10,1 10,2 Bester, C.: Biological Profiles: Smooth Hammerhead (ang.). Florida Museum of Natural History Ichthyology Department. [dostęp 2014-12-12].
  11. McComb et al. Enhanced visual fields in hammerhead sharks. „Experimental Biology”. 212, s. 4010-4018, 2009. doi:10.1242/jeb.032615 (ang.). 
  12. 12,0 12,1 Salini, J.P., Giles, J., Holmes, B.H., Last, P.R., Marshall, L.J., Meekan, M.G., Ovenden, J.R., Pillans, R.D., Stevens, J.D., Ward, R.D.: Species identification from shark fins - Phase 1. AFMA Report R05/0538. Cleveland, Ohio: CSIRO Marine and Atmospheric Research, 2007, s. 149.