Gadzio

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Gadzio (pisownia w innych językach - rom.: gadžo, ang. i fr.: gadjo, niem.: gadscho, węg.: gadzso; r.ż. w rom.: gadži, lmn. r.ż. i m. rom.: gadže) - według tradycji romskiej "obcy", "nie-Rom", określenie stosowane do osób uznawanych za nienależące do społeczności romskiej.

Samo słowo gadžo w języku protoromani oryginalnie znaczyło "rolnik", "cywil" (sansk.: gārhya), co wiąże się zapewne z faktem, iż w najwcześniejszym etapie etnogenezy Romowie stanowili luźną konfederację najemników pochodzących z wielu indyjskich kast (podobną etnogenezę przeszli indyjscy muzułmanie mówiący dziś spokrewnionym z romskim językiem urdu, którego nazwa dosłownie znaczy: "wojskowy" - por. tur. orda).

Kategoryzacja "swój-obcy"[edytuj | edytuj kod]

Osoby i grupy o statusie gadziów zajmują najbardziej zewnętrzne miejsce w koncentrycznej kategoryzacji ludzi pod względem wymiaru "swój-obcy". Struktura ta wyróżnia następujące kategorie (w kolejności od najbardziej "swoich" do najbardziej "obcych"):

- amare Roma (rom.: "nasi Romowie"): grupa Romów, do której należy dana osoba. Ta z kolei dzieli się na członków własnej rodziny (rom.: familia), członków własnego klanu (rom.: vica), lub też członków własnej grupy językowo-etnograficznej (np. grupy Polska Roma czy Bergitka Roma);

- aver Roma (rom.: "cudzy, inni Romowie"): inne językowo-etnograficzne grupy Romów, często subiektywnie dzielone pod względem zgodności ich obyczajów z własnym rozumieniem romanipen na tzw. čače Roma (rom.: "prawdziwi Romowie") oraz tzw. labanči, degeša itd. (określenia pejoratywne);

- gadže: "gadzie", "nie-Romowie".

Zakres kategorii[edytuj | edytuj kod]

Kategoria gadziów jest więc dość homogeniczna, lecz jedynie na pozór. W czasach feudalnych słowem tym określano jedynie chłopów, zaś warstwy wyższe nazywano raja (rom.: "panowie", słowo pochodzące z sanskryckiego radża: król), jak czasami dziś nazywa się szanowane osoby spoza społeczności romskiej. Z kolei w stosunku do osób młodych stosowało się i nadal często stosuje określenie rakl'o lub rakl'i (rom.: odpowiednio: "chłopiec" i "dziewczyna") w odróżnieniu od używanych wobec Romów kategorii čhavo (rom.: "chłopiec", również "syn") oraz čhaj (rom.: "dziewczyna", również "córka"). Rozróżnienie powyższe zanika jednak często w wielu grupach Romów.

Niekiedy, szczególnie na obszarach niejednorodnych kulturowo, spośród gadziów wyróżnia się (lub tradycyjnie wyróżniało się) niektóre narodowości, czy grupy religijne, np.:

- katalarca (rom.: "katolicy"): określenie Polaków stosowane w XIX wieku przez Romów w zaborze rosyjskim;

- xalada (czyt. chałada, rom.: "żołnierze", również "tępi"): określenie Rosjan stosowane w XIX wieku przez Romów w zaborze rosyjskim;

- sase lub ňimci, ňamci itd.: Niemcy;

- ungri: Węgrzy;

- vlaxi, olahi, olaši itd.: Wołosi, Rumuni;

- xoraxaja: (czyt. chorachaja) Turcy, Albańczycy, muzułmanie (określenie stosowane na Bałkanach);

- dasa: Serbowie, Bułgarzy, generalnie Słowianie-chrześcijanie (określenie stosowane na Bałkanach, pochodzące z sanskryckiego słowa oznaczającego "niewolnika", powiązane ze Słowianami na bazie greckiego sklavos-slavos, por. ang. slave-slav);

- čifuti, židovi, džidi: Żydzi;

- balamna: Grecy (określenie stosowane na Bałkanach).

Gadzio a inne terminy[edytuj | edytuj kod]

Zakres stosowania omawianej kategorii jest więc zależny od lokalnej wersji tradycji romskiej. Ekwiwalentami dla romskiego gadžo bywają niekiedy słowa: das (por. wyżej: l.mn. dasa), haxo (czyt. hacho, używane w Finlandii, rom. dosłownie: "tępy", por. wyżej: xalada), gomi (używane w Turcji), gor (używane w niektórych dialektach romskich grupy centralnej, w Kotlinie Karpackiej), kača (używane w Armenii), kaddža (używane na Bliskim Wschodzie wśród Domów), kājwā, kajjā, lub kājarō (używane wśród Domów/Dombów w Indiach).


Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Georgij S. Demeter (red.), Nadežda G. Demeter, Nikolaj Bessonov, Vladimir Kutenkov, Istoria cygan : novyj vzgl'ad, Voronež, Izdatel'stvo-poligrafičeskaja firma "Voronež", 2000
  • Jerzy Ficowski, Cyganie polscy, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1953
  • Jerzy Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Kraków, Wrocław, Wydaw. Literackie, 1986
  • Jerzy Ficowski, Demony cudzego strachu, Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydaw., 1986
  • Jerzy Ficowski, Cyganie w Polsce. Dzieje i obyczaje, Warszawa, Interpress, 1989
  • Angus M. Fraser, Dzieje Cyganów, Warszawa, Państowy Instytut Wydawniczy, 2001
  • Andrzej Mirga, Lech Mróz, Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa, Wydaw. Naukowe PWN, 1994
  • Lech Mróz, Geneza Cyganów i ich kultury, Warszawa, Wydaw. Fundacji "Historia pro Futuro", 1992

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]