Gagauzja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Unitatea teritorială autonomă Găgăuzia
Avtonom Territorial Bölümlüü GagauzYeri
Автономное территориальное образование Гагаузия

Terytorium Autonomiczne Gagauzji
Flaga Gagauzji
Godło Gagauzji
Flaga Gagauzji Godło Gagauzji
Hymn: Gagauziya Milli Marşı
Położenie Gagauzji
Państwo  Mołdawia
Język urzędowy gagauski, mołdawski, rosyjski
Stolica Komrat
Typ państwa obszar autonomiczny
Głowa państwa başkan Mihail Formuzal
Powierzchnia
 • całkowita

1832 km²
Liczba ludności (2004)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

157 200
85 osób/km²
Jednostka monetarna lej mołdawski (MDL)
Utworzenie 23 grudnia 1994 r.
Strefa czasowa UTC +2
Mapa Gagauzji
Flaga Gagauzji
Ten artykuł jest częścią serii
Gagauzja
Gagauzja

Język gagauski


Gagauzi
Symbole
Flaga

Godło


Hymn
Szczegółowe artykuły
Podział administracyjny Gagauzji

Historia Gagauzji


Geografia Gagauzji


Ustrój polityczny Gagauzji


Polacy w Gagauzji

Gagauzja, Terytorium Autonomiczne Gagauzji (mołd. Găgăuzia, gag. Gagauz Yeri, rosyjski Гагаузия) – obszar autonomiczny, położony w południowej części Mołdawii.

Gagauzja nie stanowi jednego zwartego obszaru. Obejmuje ona bowiem teren pomiędzy miastami Komrat i Ceadîr-Lunga (Çadır Lunga) na północy oraz okolice miasta Vulcăneşti (Valkaneş) na południu, a także dwie enklawy o charakterze wiejskim (Karbalia oraz Kıpçak).

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Gagauzja zajmuje terytorium 1832 km², czyli nieco ponad 5% całej powierzchni Republiki Mołdawii. Położona jest w południowej części republiki. Gagauzja po części sąsiaduje z Ukrainą. Granica autonomii z Ukrainą stanowi 1/12 granicy Mołdawii z tym państwem. Podzielona jest na 4 części, niepołączone ze sobą żadnym szlakiem.

Stolicą autonomii jest Komrat.

Obszar[edytuj | edytuj kod]

Obszar Autonomii Gagauskiej podlegał drobnym zmianom ponieważ wiele miejscowości, korzystając z możliwości wypowiedzenia się mieszkańców w drodze lokalnego referendum, przyłączało się do Gagauz Yeri bądź też z niej wychodziło. Obligatoryjnie do Autonomii przypisane są tylko te punkty osadnicze, w których Gagauzi stanowią ponad 50% mieszkańców. Najnowsze dane dotyczące obszaru Gagauzji z końca roku 2006 to 1837,9 km², czyli minimalnie więcej, niż podaje to większość źródeł.

Miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Administracyjnie obszar Gagauzji dzieli się na: rejony (dolay), miasta oraz wsie (komuny). Stolicą Gagauzji jest Komrat. Liczba wsi (komun) przynależących do Gagauz Yeri wynosi 23.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Współczesna historia Gagauzji[edytuj | edytuj kod]

Odrodzenie dla Gagauzów przyszło dopiero pod koniec lat 80. XX wieku i było dziełem młodej inteligencji gagauskiej. Jej przedstawiciele, w lutym 1988 r. założyli w Komracie organizację społeczną pod nazwą Gagauz-halkı ("Lud Gagauski"), która szybko przerodziła się w ruch polityczny. Zaczęto czynić przygotowania do ustanowienia autonomii. Republika Gagauska została proklamowana 19 sierpnia 1990 roku (jako republika socjalistyczna) – był to jednakże twór separatystyczny. Po upadku ZSRR, Gagauzi znaleźli się w granicach nowego państwa jakim jest Republika Mołdawii. Od samego początku stosunki pomiędzy Komratem a Kiszyniowem były bardzo napięte. Władze centralne w Kiszyniowie (czyli Mołdawskiej SRR, a później niepodległej Mołdawii) nie uznawały secesji. 22 sierpnia 1990 r. zdelegalizowano Gagauz-halkı. W październiku tegoż roku omal nie doszło do rozlewu krwi, gdy dwudziestotysięczny oddział "ochotników" wyruszył z Kiszyniowa celem rozprawienia się z mieszkańcami zbuntowanego obszaru. Dopiero wkroczenie od strony Bołgradu wojska wysłanego przez władze moskiewskie do Gagauzji położyły kres napiętej sytuacji. W sierpniu 1991 roku aresztowano liderów gagauskich S. Topala i M. Kendigelyana. Gagauzi z kolei utworzyli namiastkę swoich sił zbrojnych, jakim był batalion "Budziak" złożony z 400 ochotników. Gagauzi, na licznych wiecach domagali się zachowania jako urzędowego, języka rosyjskiego, a także protestowali przeciwko niepodległości Mołdawii. Dopiero 23 grudnia 1994 roku Parlament Republiki Mołdawii przyjął „Ustawę o Specjalnym Prawnym Statusie Gagauzji (Gagauz Yeri)”. W roku 1995 odbyło się referendum, mające na celu wytyczenie granic administracyjnych Gagauzji oraz ustanowienie stolicy Autonomii.

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Gagauzji.

W Autonomii Gagauskiej (Gagauz Yeri), podobnie jak w Naddniestrzu, istnieją nastroje separatystyczne.

Ludność przejawia silne tendencje prorosyjskie, mimo że w latach 1946-1947 w wyniku głodu aż 40-60% populacji Gagauzów na tym obszarze zmarło, co było wynikiem zarówno katastrofalnej suszy jak i drakońskich podatków i zawyżonych norm obowiązkowych dostaw dla państwa nałożonych przez władze radzieckie na rolników, którzy nie przejawiali chęci do kolektywizacji rolnictwa. Identyczna tragedia dotknęła w tym czasie także wsie gagauskie na terenie Budziaka, które po II wojnie światowej znalazły się w granicach Ukraińskiej SSSR (Czerwenoarmejskoje (dawniej Kubey), Aleksandrowka (Satalık Haci), Winogradowka (Kurçu), Kotłowina, Dimitrowka i inne). Tylko we wsi Kotłowina (dawniej Bolboka) z głodu zmarło wtedy aż 60% jej mieszkańców. Nie dziwi więc fakt (wziąwszy pod uwagę rusofilizm Gagauzów), że liczące się ugrupowanie społeczne na terenie Gagauzji nazywa się Jedna Gagauzja (wydające gazetę o tej samej nazwie), co jest jawnym nawiązaniem do putinowskiej partii Jedna Rosja. W dniu 19 września 2008 roku parlament gagauski przegłosował uznanie niepodległości Abchazji oraz Południowej Osetii. Wystosowano apel do prezydenta Mołdawii oraz parlamentu mołdawskiego aby Mołdawia uznała niepodległość wyżej wymienionych terytoriów należących formalnie do Gruzji. Dla kontrastu Gagauzja nigdy nie poparła aspiracji niepodległościowych Czeczenów.

Po parafowaniu przez Mołdawię w listopadzie 2013 roku umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską parlament Gagauzji uchwalił przeprowadzenie referendum sprawdzającego, czy ludność chce integracji z Unią Europejską czy tworzoną przez Rosję unią celną. Władze Mołdawii uznały decyzję za wykraczającą poza kompetencje parlamentu Gagauzji i podjęły działania na rzecz zablokowania tej inicjatywy[1].

Język urzędowy[edytuj | edytuj kod]

Językami urzędowymi są na obszarze Gagauzji: gagauski, mołdawski (tożsamy z rumuńskim) i rosyjski. Pomimo że Gagauzi stanowią zdecydowaną większość ludności, to rosyjski jest językiem dominującym na tym obszarze. W języku gagauskim nie sporządza się żadnych dokumentów urzędowych.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Na czele Autonomii stoi gubernator (Başkan), będący jednocześnie członkiem rządu Mołdawii. Od grudnia 2006 roku funkcję tę sprawuje Mihail Formuzal, były mer miasta Çadır Lunga (Ceadîr-Lunga). Przejął on swój urząd od G. Tabunşçika.

Gagauzja posiada także swój lokalny parlament Halk Topluşu. Jest to najwyższy organ przedstawicielski. Parlament ma prawo tworzenia i legalizacji ustaw oraz innych aktów prawnych. Swoich przedstawicieli w parlamencie – minimum jednego – ma każda miejscowość w Gagauzji, niezależnie od liczby mieszkańców. W Halk Topluşu zasiada 35 deputowanych, wybranych na czteroletnią kadencję. Odpowiednikiem rządu jest Komitet Wykonawczy. W momencie powstania Autonomii, Gagauzja otrzymała prawo do secesji w przypadku, gdyby Mołdawia chciała się zjednoczyć z Rumunią. Prawo to zostało jednak de facto anulowane poprzez zmianę zapisu artykułu nr 111 w konstytucji Republiki Mołdawii w roku 2003. W 2007 roku Başkan M. Formuzal powołał do życia nowy organ doradczy, jakim jest Rada Starszych składająca się z 27 członków.

Dotychczasowi przywódcy Autonomii Gagauskiej (Gagauz Yeri):

  • od 1 grudnia 1991 r. do 19 czerwca 1995 r. – S. Topal (prezydent separatystycznej republiki)
  • od 19 czerwca 1995 r. do 24 września 1999 r. – başkan G. Tabunşçik
  • od 24 września 1999 r. do 21 czerwca 2002 r. – başkan D. Kroytor
  • od 21 czerwca 2002 r. do 10 lipca 2002 r. – başkan tymczasowy V. Yanoglo
  • od 10 lipca 2002 r. do 29 lipca 2002 r. – başkan tymczasowy I. Kristioglo
  • od 29 lipca 2002 r. do 9 listopada 2002 r. – başkan tymczasowy G. Molla
  • od 9 listopada 2002 r. do 29 grudnia 2006 r. – başkan G. Tabunşçik
  • od 29 grudnia 2006 r. – başkan Mihail Formuzal

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Autonomię Gagauską o pierwotnej powierzchni 1832 km² zamieszkuje około 170 tys. osób. Mieszkają tu głównie Gagauzigrupa etniczna (według opinii nauki bułgarskiej) lub naród (według samych Gagauzów zamieszkujących Budziak). Gagauzi wraz z Bułgarami przesiedlili się tutaj w XVIII i XIX wieku z obszaru Dobrudży. Zdaniem jednych badaczy Gagauzi są pochodzenia tureckiego, a w oczach innych są to sturczeni Bułgarzy lub nawet sturczeni Grecy. Na innych terytoriach Gagauzi z reguły identyfikują się jako Gagauzi, ale jednocześnie też jako Bułgarzy (Bułgaria, Kaukaz). Gagauzi wyznają prawosławie; stanowią ok. 80% ludności Autonomii. Na obszarze tym mieszkają także Bułgarzy (szczególnie wieś Kirsovo), Mołdawianie, Rosjanie, Ukraińcy, a nawet Polacy.

Nazwa mołdawska Nazwa gagauska  % Gagauzów
Comrat (gmina) 72,8%
Ceadîr-Lunga (miasto) Çadır-Lunga 73,7%
Vulcăneşti (miasto) 69,4%
Avdarma 94,2%
Baurci Baurçi 97,9%
Beşalma 96,7%
Beşghioz
(Beş-Ghioz)
Beşgöz 93,0%
Bugeac Bucak 61,8%
Carbalia Kırbaalı 70,2%
Nazwa mołdawska Nazwa gagauska  % Gagauzów
Cazaclia Kazayak 96,5%
Chioselia Rusă (Chioselia Mică) Köseli Rus 25,2%
Chiriet-Lunga Kiriyet-Lunga 92,6%
Chirsova Kirsova 45,6%
Cioc-Maidan Çokmeydan 93,1%
Cişmichioi (Cişmechioi) Çeşmeköy 94,4%
Congaz Kongaz 96,1%
Congazcicul de Sus (Congazul-Mic) 73,4%
Copceac
(Tatar-Copceac)
Kıpçak 95,0%
Nazwa mołdawska Nazwa gagauska  % Gagauzów
Cotovscoe (Cârlăneni) Kırlannar 95,4%
Dezghingea (Dezghinge) Dezgincä 94,5%
Etulia 92,7%
Ferapontievca (Feraponteanca) 28,0%
Gaidar (Gaidari) Haydar 96,5%
Joltai (Djoltai) Coltay 96,0%
Svetlîi (Deneviţa) 35,4%
Tomai Tomay 95,1%

Gagauzi[edytuj | edytuj kod]

Populację wszystkich Gagauzów ocenia się obecnie na około 220 tysięcy. Zamieszkują oni nie tylko tak zwany Budziak (a więc południową Mołdawię oraz część obwodu odeskiego należącego obecnie do Ukrainy) ale także Bałkany, Kaukaz oraz niektóre kraje powstałe po rozpadzie ZSRR. Diaspora gagauska istnieje także w wielu odleglejszych krajach jak przykładowo: USA, Kanada, Australia czy też Brazylia.

Niewątpliwym autorytetem dla Gagauzów był Michał Czakir (Mihail Çakir), autor książki wydanej w roku 1934Historia Gagauzów w Besarabii. We wsi Beşalma znajduje się jedyne na świecie muzeum gagauskie (historycznoetnograficzne). W stołecznym Komracie działa Komrat Delvet Universitesi (Komracki Uniwersytet Państwowy). W dniach 20-21 lipca 2006 roku odbył się w stolicy Gagauz Yeri Pierwszy Światowy Kongres Gagauzów.

Information icon.svg Osobny artykuł: Gagauzi.

Skład etniczny[edytuj | edytuj kod]

Polacy w Gagauzji[edytuj | edytuj kod]

W Gagauzji istnieje także niewielka Polonia. W roku 2004 działacze polonijni założyli organizację pod nazwą Stowarzyszenie Polaków Gagauzji z siedzibą w Komracie. Zrzesza ono około 100 osób polskiego pochodzenia. Od samego początku prezesem stowarzyszenia jest Ludmiła Wolewicz. Miejscowa młodzież pochodzenia polskiego uczy się języka oraz tradycji polskich. W celu realizacji tego zadania do Komratu przyjeżdżają na roczne pobyty nauczyciele z Polski (jak dotąd łącznie pięć osób; dwie z nich pracowały po dwa lata).

Przypisy

  1. Andrzej Poczobut: Antyeuropejski bunt w Mołdawii. W niedzielę referendum w zbuntowanej Gagauzji (pol.). W: Gazeta Wyborcza [on-line]. 2014-01-31. [dostęp 2014-02-02].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M. Żyromski, J. Hatłas, Power, administration and etnic minorities. The case study of Gagauzian Autonomy. Poznań 2008.
  • J. Hatłas, Gagauzja i Gagauzi – historia oraz współczesność. Poznań 2009.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]