Gajusz Mariusz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Gajusz Mariusz
Marius Glyptothek Munich 319.jpg
Domniemane popiersie Gajusza Mariusza
Data i miejsce urodzenia 157 p.n.e.
Cereatae pod Arpinum
Data i miejsce śmierci 13 stycznia 86 p.n.e.
Rzym
Konsul rzymski (po raz I) wraz z Lucjuszem Kasjuszem Longinusem
Okres urzędowania od 107 p.n.e.
do 106 p.n.e.
Konsul rzymski
(pięciokrotnie pod rząd)
Okres urzędowania od 104 p.n.e.
do 100 p.n.e.
Konsul rzymski (po raz VII) wraz z Lucjuszem Korneliuszem Cynną
Okres urzędowania od 1 stycznia 86 p.n.e.
do 13 stycznia 86 p.n.e.
Rodzice Mariusz i Fulcinia
Małżeństwo Julia
Dzieci Gajusz Mariusz (młodszy) konsul roku 82 p.n.e.
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Gajusz Mariusz, łac. Gaius Marius (ur. 157 p.n.e. w Cereatae, zm. 13 stycznia 86 p.n.e. w Rzymie) – polityk rzymski okresu republikańskiego. Homo novus (człowiek spoza starej arystokracji senatorskiej), jeden z najwybitniejszych przywódców stronnictwa popularów. Wielokrotny konsul, dowódca wojskowy i reformator armii rzymskiej.

Jego konflikt z Lucjuszem Korneliuszem Sullą rozpoczął serię wojen domowych, które w II poł. I wieku p.n.e. doprowadziły do upadku systemu republikańskiego i powstania nowej formy rządów zwanej pryncypatem. W Żywotach Plutarcha określony mianem trzeciego założyciela Rzymu (po Romulusie i dyktatorze Kamilusie; Plutarch Żywoty - Mariusz XXVII.5[1]).

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w 157 p.n.e. w południowolatyńskim Cereatae niedaleko Arpinum[2]. Był synem Mariusza i Fulcinii. Według autorów antycznych rodzina była biedna, a przyszły konsul od wczesnej młodości musiał pracować na własne utrzymanie (Plutarch Żywoty - Mariusz III[2], Juwenalis Satyry VIII.240-263[3]). Współcześnie uważa się jednak, że Mariusz pochodził z dobrze ustosunkowanej rodziny ekwickiej[4][5]. Przekaz antyczny jest prawdopodobnie, powtórzoną przez autorów okresów późniejszych opinią, która powstała w wyniku niechęci do niego ze strony uważającej go za parweniusza arystokracji senatorskiej. Niemożliwością było zrobienie w Rzymie tak błyskotliwej kariery oraz małżeństwo z członkinią arystokratycznej rodziny Juliuszów przez człowieka niemajętnego[6].

Kariera polityczna[edytuj | edytuj kod]

Swoją karierę Mariusz rozpoczął od służby w armii i udziału w wojnie numantyjskiej (133 p.n.e.) W Hiszpanii został zauważony przez Scypiona Afrykańskiego Młodszego, który miał go wskazać jako swojego potencjalnego następcę[2]. Dzięki wstawiennictwu Kwintusa Cecyliusza Metellusa w 119 p.n.e. został wybrany trybunem ludowym, a w 115 pretorem. Służył ponownie w Hiszpanii, a wraz z wybuchem wojny z Jugurtą, w Afryce. Przypuszczalnie w tym okresie swojej kariery nie myślał jeszcze o zmianach systemowych w Rzymie, ale o tym aby zająć w jego ramach jak najdogodniejsze dla siebie miejsce[5]. W 111 p.n.e. ożenił się Julią, ciotką Juliusza Cezara (Swetoniusz Boski Juliusz VI.1[7]) należącą do świetnie ustosunkowanego rodu Juliuszów.

W roku 107 p.n.e. wykorzystując powszechne niezadowolenie z rządów senatorskich, przy wsparciu ekwitów i plebsu został wybrany konsulem (po raz pierwszy). W tym czasie był legatem armii walczącego z Jugurtą Metellusa[8], jednak w wyniku trwającego między nimi sporu[9] przejął dowództwo nad armią. Sukcesem okazała się jego taktyka polegająca na zdobywaniu miast, a przez to pozbawianie Numidyjczyków kolejnych punktów oporu. W końcu, w wyniku zdrady zięcia Jugurty króla Mauretanii Bokchusa, król numidyjski został pojmany. Dokonał tego służący pod rozkazami Mariusza młody dowódca jazdy Lucjusz Korneliusz Sulla[4][5]. W 104 p.n.e. Mariusz pod swoją nieobecność został ponownie obrany konsulem, a po powrocie do miasta odbył zasłużony triumf (Plutarch Mariusz XII[10]).

Najazd Cymbrów i Teutonów[edytuj | edytuj kod]

W tym czasie po raz kolejny zagrozili Rzymowi germańscy Cymbrowie. Wcześniej w roku 113 p.n.e. w sojuszu z Teutonami rozbili armię Gnejusza Papiriusza Karbona pod Noreią, a w 105 p.n.e. w bitwie pod Arausio zadali jedną z największych klęsk w historii Rzymu, anihilując całkowicie dwie armie konsularne (Kwintusa Serwiliusza Cepionna i konsula Gnejusza Maliusza Maksymusa)[5]. Mariusz, wybierany na stanowisko konsula przez 5 kolejnych lat (104-100 p.n.e.) musiał zreorganizować armię rzymską tak, aby była zdolna do odparcia zagrożenia[11].

Rekonstrukcja rzymskiego vexillum

Reforma armii[edytuj | edytuj kod]

Źródłem kryzysu rzymskiej wojskowości były zmiany społeczno-ekonomiczne przełomu wieków II i I p.n.e. Polityka podbojów spowodowała napływ taniego zboża i nieopłacalność produkcji rolnej w Italii[12]. Ponieważ do czasów reformy w legionach mogli służyć tylko obywatele o określonych dochodach, zmiany w zamożności stanowiły podstawowy problemem w pozyskaniu rekrutów[13] (Liwiusz Ab Urbe Condita I.42-43[14]). Mariusz postanowił przeprowadzać zaciąg wśród nie spełniających kryteriów cenzusowych proletariuszy i wyposażać ich na koszt państwa. Przyznano im również niewielki żołd, początkowo 5 asów dziennie[15][16].

Zmianie poddano również wojskową organizację. Podstawową jednostką taktyczną został kohorta, na którą składały się trzy manipuły, czyli sześć centurii (ok. 600 żołnierzy; legion liczył 10 kohort). Ujednoliceniu uległa broń, co spowodowało, że armia rzymska stała się znacznie bardziej elastyczna. Można ją było dowolnie ustawiać i dzielić na znacznie mniejsze, operujące samodzielnie oddziały. Legiony wyposażono w znaki bojowe tzw. aquilae[15][17] (orły). Tak zreformowana armia pozwoliła Mariuszowi pobić Teutonów w 102 p.n.e. pod Aquae Sextiae, a rok później Cymbrów pod Vercellae (Plutarch Mariusz XXI[18] i XXVI[19]). Dzięki temu wraz z Kwintusem Lutacjuszem Katulusem, drugim konsulem roku 102 p.n.e. odbył kolejny w swojej karierze tryumf (Plutarch Mariusz XXVII[1]).

Pomimo zażegnania niebezpieczeństwa reformy Mariusza miały w przyszłości skutkować również negatywnie. Przede wszystkim fakt, iż legioniści pomimo uzawodowienia byli słabo wynagradzani, powodował u nich skłonność do grabieży. Brak zabezpieczenia weteranów na starość, w połączeniu z długotrwałą służbą (początkowo 16 lat) sprawiał, że dowódcy zaczęli poczuwać się do specyficznej odpowiedzialności wobec demobilizowanych żołnierzy. W przyszłości każdy z wodzów (wliczając w to samego Mariusza) będzie zabiegał o nadania ziemi dla swoich legionistów. Spowoduje to ich silny, osobisty związek z weteranami, którzy dla łupów i nadziałów będą w stanie ważyć się na wszystko, i pójść za swoim dowódcą przeciwko każdemu, nawet Rzymowi[15][16].

Stłumienie zamieszek roku 100 p.n.e.[edytuj | edytuj kod]

W zapewnieniu nadań dla zwycięskich legionów mieli pomóc Mariuszowi trybun ludowy, jeden z przywódców radykalnego stronnictwa popularów Lucjusz Apulejusz Saturninus oraz pretor i najbliższy współpracownik Saturninusa Gajusz Serwiliusz Glaucja. Wobec zaproponowanej przez nich ustawy (łac. lex agraria) sprzeciw wyrazili nie tylko optymaci, ale również rzymski plebs niechętny prowincjonalnym obywatelom z armii Mariusza. Ustawa została jednak przeforsowana dzięki zdemobilizowanym żołnierzom, którzy pojawili się na zgromadzeniu tribusowym, a także nałożeniu na senatorów religijnej sanctio[11][20].

Zachęceni powodzeniem swoich działań Saturninus i Glaucja postanowili wystartować w kolejnych wyborach. Saturninus starał się o ponowny trybunat, a Glaucja konsulat roku 99. Rywalizacja była tak zacięta, że w wyniku zamieszek zginął główny rywal do konsulatu i jednoczesny trybun, zwolennik optymatów Memmiusz. Saturninus i Glaucja, którzy wzniecili niepokoje, wraz ze swoimi poplecznikami schronili się na Kapitolu. Senat po raz drugi w historii wydał tzw. senatus consultum ultimum zobowiązującą konsulów wespół z innymi urzędnikami do zaprowadzenia porządku. Stłumienie zamieszek polecono Mariuszowi, który przy pomocy uzbrojonej milicji osaczył prowodyrów. Obaj politycy zginęli, a Mariusz został skompromitowany[20][21] (Appian Wojny domowe I.29-34[22]).

Wojna ze sprzymierzeńcami[edytuj | edytuj kod]

Według Plutarcha w związku z wydarzeniami roku 100 p.n.e. Mariusz utracił poparcie plebejuszy, co skutkowało załamaniem jego kariery (Mariusz XXXII[23]). Wiele wskazuje jednak na to, że w pierwszej dekadzie I wieku p.n.e. miała miejsce zwykła zmiana sojuszy i zbliżenie z frakcją senatorską. Dobitnie świadczy o tym fakt, że pomimo unieważnienia ustaw Saturnina i Glaucji (Cyceron Pro Balbo 48[24]) weterani Mariusza otrzymali ziemie na Korsyce, gdzie utworzyli kolonię o wymownej nazwie Mariana. Co więcej samemu Mariuszowi przypadła jedna z najwyższych i najbardziej zaszczytnych funkcji kapłańskich augurat (Cyceron Epistulae ad Brutum I.5.3[25]). Co więcej jego syn ożenił się z Licynią córką Lucjusza Licyniusza Krassusa, do tej pory zagorzałego przeciwnika, a w trakcie wojny ze sprzymierzeńcami (90 p.n.e.) Mariusz otrzymał dowództwo jednej z armii, z którego jednak zrezygnował ze względu na słaby stan zdrowia[26] (Plutarch Mariusz XXXIII[27]).

I wojna domowa[edytuj | edytuj kod]

Domniemane popiersie Lucjusza Korneliusza Sulli

Otwarty konflikt pomiędzy Mariuszem a Sullą wybuchł w 88 p.n.e., a jego bezpośrednim powodem był spór o dowództwo w wojnie z królem Pontu Mitrydatesem VI Eupatorem. Obydwaj politycy pomimo wspólnej służby od dawna za sobą nie przepadali. Główną przyczyną tego stanu rzeczy były plotki, które przeciwnicy polityczni Mariusza rozpuszczali w trakcie jego wielokrotnych konsulatów. Twierdzono, że Mariusz przypisał sobie zasługi Sulli, prawdziwego autora zwycięstwa z Jugurtą. Według Plutarcha stary wódz ciężko znosił te pomówienia (Plutarch Mariusz XXXII[23]).

W tej sytuacji doszło do kolejnej w publicznej karierze Mariusza politycznej wolty. Jego nowym sojusznikiem został ambitny trybun ludowy Publiusz Sulpicjusz Rufus, którego celem było zdobycie poparcia wpływowego Mariusza dla sprawy sprzymierzeńców. W wyniku porozumienia jakie kończyło niedawną wojnę otrzymali oni bowiem rzymskie obywatelstwo, ale zapisani zostali tylko do 8 z 35 tribus, co wydatnie zmniejszało ich siłę oddziaływania. Propozycja zmiany tego stanu rzeczy napotkała jednak na zaciekły opór Senatu, a w mieście wybuchły zamieszki. Sprzymierzeni Mariusz i Sulpicjusz byli jednak na tyle silni, że przegłosowali wszystkie swoje projekty łącznie z pozbawieniem Sulli, konsula roku 88 p.n.e. dowództwa nad armią[28][29][30].

Sulla natychmiast udał się do Kampanii gdzie stacjonowały jego oddziały. Zapewniwszy sobie poparcie oficerów i legionistów, którzy ukamienowali przybyłych z informują o odebraniu mu dowództwa posłów Sulpicjusza, ruszył na Rzym. W wyniku walk zginął Sulpicjusz, a Mariusz salwował się ucieczką. Przegłosowane wcześniej zmiany uchylono, a Mariusz i jego poplecznicy zostali wyjęci spod prawa[28][29][30] (Appian Wojny domowe I.55-58[31]).

Powrót z wygnania i siódmy konsulat[edytuj | edytuj kod]

Konsulami na rok 87 p.n.e. wybrani zostali Gnejusz Oktawiusz i pomimo niechęci Sulli popular Lucjusz Korneliusz Cynna. Odebrawszy od tego ostatniego przysięgę, że nie będzie starał się przywrócić uchylonych praw, Sulla opuścił Italię udając się na wojnę z Mitrydatesem. Cynna nie dochował przyrzeczenia i uznany przez senatorów za wroga państwa musiał uchodzić z Rzymu. W tym samym czasie z wygnania powrócił Mariusz. Cynna, uciekłszy na południe zdołał przekonać do siebie dowództwo pozostawionego w Italii legionu, oblegającego ostatnie miasta sprzymierzeńców. Rzym znalazł się w potrzasku. Zdobywszy miasto (nieliczne wojska senatorskie dosięgła plaga) Cynna z Mariuszem rozpoczęli krwawe czystki. Zginął kolega Cynny w konsulacie Gnejusz Oktawiusz, pierwszy w historii Rzymu konsul zabity podczas sprawowania urzędu[29]. Zabity został również Lucjusz Korneliusz Merula, wybrany na konsula po oficjalnym oskarżeniu Cynny i pozbawieniu go urzędu. Zginęli Gajusz i Lucjusz Juliusze, Marek Antoniusz Orator i wielu innych. Mariusz wybrany razem z Cynną konsulem na rok następny zmarł pod koniec drugiego tygodnia rządów[30][29] (Appian Wojny domowe 64-75[32] ).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Plutarch's Lives. With an English Translation by B.Perrin. Cambridge Mass., Londyn: Harvard University Press, William Heinemann Ltd., 1959, s. 539, seria: Loeb Classical Library 101. ISBN 9780674991125.
  2. 2,0 2,1 2,2 Plutarch's Lives. s. 469.
  3. Thirteen Satires of Juvenal Translated into English by A.Leeper. Londyn, Nowy Jork: MacMillan and Co., 1892, s. 61.
  4. 4,0 4,1 M.Jaczynowska: Dzieje Imperium Romanum. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 114. ISBN 83-01-11924-1.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 H.H.Scullard: From the Gracchi to Nero. A history of Rome from 133 b.c. to a.d. 68. Abingdon, Nowy Jork: Routledge, 2011, s. 36-43. ISBN 0-203-84478-5.
  6. W.Ramsey: Marius. W: Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. Vol.2 (pod red. W.Smitha). Boston: Little, Brown and Co., 1867, s. 592-599.
  7. Suetonius with an English Translation by J.C.Rolfe Vol. I. Cambridge Mass., Londyn: Harvard University Press, William Heinemann Ltd., 1979, s. 9, seria: Loeb Classical Library 31. ISBN 9780674995703.
  8. Plutarch's Lives. s. 477.
  9. Plutarch's Lives. s. 481.
  10. Plutarch's Lives. s. 493.
  11. 11,0 11,1 H.H.Scullard: From the Gracchi to Nero. s. 44-51.
  12. M.Jaczynowska: Dzieje Imperium Romanum. s. 80-83.
  13. M.Jaczynowska, s.37-41
  14. Livy. With an English Translation by B.O.Foster. Cambridge Mass., Londyn: Harvard University Press, William Heinemann Ltd., 1967, s. 149-155, seria: Loeb Classical Library 114. ISBN 9780674991262.
  15. 15,0 15,1 15,2 M.Jaczynowska, s.122-124
  16. 16,0 16,1 E.Gabba: Republican Rome, the Army and the Allies. Berkeley, Los Angeles: University of California Press, 1976, s. 20-27. ISBN 0-520-03-259-4.
  17. A.Goldsworthy: The Complete Roman Army. Londyn: Thames and Hudson, 2007, s. 47-49. ISBN 978-0-500-05124-5.
  18. Plutarch's Lives. s. 519.
  19. Plutarch's Lives. s. 533-537.
  20. 20,0 20,1 M.Jaczynowska, s.127
  21. A.Linott: Political history 146-95 B.C.. W: The Last Age of the Roman Republic 146-43 B.C. (praca zbiorowa). Cambridge: University Press, 1992, s. 99-103, seria: The Cambridge Ancient History. ISBN 0 521 25603 8.
  22. Appian's Roman History. With an English Translation by Horace White (vol.III). Londyn, Nowy Jork: Harvard University Press, William Heinemann Ltd., 1964, s. 57-67, seria: Loeb Classical Library 4. ISBN 9780674990050.
  23. 23,0 23,1 Plutarch's Lives. s. 551-553.
  24. Cicero: Pro Balbo (ang.). W: Latin Texts in Translation [on-line]. perseus.uchicago.edu. [dostęp 2013-08-14].
  25. Cicero: Epistulae ad Brutum (ang.). W: Latin Texts in Translation [on-line]. [dostęp 2013-08-14].
  26. E.Frank. Marius and the Roman Nobility. „The Classical Journal”. 4 (50), s. 149-152, styczeń 1955. The Classical Association of the Middle West and South. ISSN 00098353 (ang.). 
  27. Plutarch's Lives. s. 553-555.
  28. 28,0 28,1 M.Jaczynowska, s.131
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 R.Seager: Sulla. W: The Last Age of the Roman Republic 146-43 B.C.. s. 165-173.
  30. 30,0 30,1 30,2 H.H.Scullard, s.58-61
  31. Appian's Roman History. s. 101-109.
  32. Appian's Roman History. s. 119-139.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Teksty źródłowe[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]