Gandalf (Śródziemie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Gandalf (czarodziej))
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy postaci z mitologii Tolkiena. Zobacz też: inne osoby o tym imieniu.
Gandalf
Wyobrażenie Gandalfa Szarego
Wyobrażenie Gandalfa Szarego
Lata życia Jako Majar został stworzony wcześniej niż świat i nigdy nie przestał istnieć. W ludzkiej postaci przypłynął do Śródziemia ok. 1100 TE, a odpłynął 1 CE
Rasa i kultura Ainu (Majar), Istar, służy Manwemu i Vardzie
Kraina Aman (m.in. Lórien), w Śródziemiu brak stałej siedziby
Inne imiona Gandalf Szary, Gandalf Biały, Mithrandir (Szary Pielgrzym), Tharkûn, Olórin, Incánus, Biały Jeździec
Tytuły lub przydomki Członek, a następnie Głowa Białej Rady, Szary Pielgrzym, Biały Pielgrzym, Kruk Burzy, Zła Nowina (określenie używane przez Grímę), Przeciwnik Saurona, Szary Głupiec (określenie używane przez Denethora), książę Rohanu (tytuł nadany przez Théodena przed Bitwą o Helmowy Jar)
Wystąpienia w literaturze i aktorzy
Literatura przedmiotu Hobbit, Władca Pierścieni, Silmarillion, Niedokończone opowieści
Władca Pierścieni Ian McKellen
Hobbit Ian McKellen

Gandalf – postać literacka ze stworzonej przez J. R. R. Tolkiena mitologii Śródziemia, jeden z głównych bohaterów powieści Hobbit i Władca Pierścieni. Jest jednym z pięciu Istarich, którzy przybyli do Śródziemia na początku Trzeciej Ery.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

W Amanie[edytuj | edytuj kod]

Gandalf (Elf Różdżki), zwany także Mithrandirem, czyli Szarym Pielgrzymem, był jednym z Majarów o imieniu Olórin. Uchodził za najmądrzejszego wśród Majarów mieszkających w Amanie, przebywał często w Lórien, wiele wędrował i nierzadko odwiedzał dom Nienny – od niej to nauczył się on cierpliwości, spokoju oraz umiłowania dla wszystkich istot zamieszkujących Ardę. Olórin kochał Quendich, nawiedzał ich w postaci niewidzialnej lub w postaci jednego z nich i czynił to w taki sposób, że Pierworodni nie wiedzieli, skąd pochodzą wizje oraz pomysły. Z czasem Olórin został przyjacielem wszystkich Dzieci Ilúvatara, a ci, którzy słuchali jego rad, dźwigali się z rozpaczy i odpychali od siebie wizje ciemności.

Istari[edytuj | edytuj kod]

Runa "G" używana przez Gandalfa jako znak rozpoznawczy

Przybył do Śródziemia w Trzeciej Erze około roku 1100 z woli, jak powiadają, samego Eru Ilúvatara, jako jeden z Istari razem z przynajmniej czterema innymi: Curunirem, Aiwendilem oraz Alatarem i Pallando, aby służyć radą i pomocą tym, którzy sprzeciwiali się woli Saurona. Gandalf był posiadaczem ognistej Naryi. Ów pierścień czarodziej otrzymał w momencie swego przybycia do Śródziemia od Círdana.

Był jednym z członków Białej Rady, na której to polecenie, w 2063 roku, udał się do Dol Guldur jako wywiadowca, lecz nie zdołał ustalić, kto jest władcą tejże twierdzy. W 2850 dostał się tam ponownie i odkrył, że panem Dol Guldur jest Sauron. Otrzymał wtedy od uwięzionego tam Thráina mapę oraz klucz do ukrytych drzwi w Samotnej Górze. Był inicjatorem wyprawy do Ereboru, podczas której Bilbo Baggins, który wybrał się na nią za namową Gandalfa, odnalazł Jedyny Pierścień. Od 2941 roku Gandalf używał w walce Glamdringa, miecza króla Turgona, który został znaleziony przez niego w siedzibie trolli (podobnie jak Żądło i Orkrist) podczas wyprawy do Ereboru.

Od 2941 do 3001, ze względu na obecność pierścienia w Shire, wraz z pomocą Strażników Północy, strzegł Bilba oraz całej krainy. Skłonił Bilba do przekazania Jedynego Pierścienia Frodowi.

W 3018 roku po ucieczce z Isengardu obłaskawił Cienistogrzywego, największego spośród mearasów z Rohanu, i dosiadał go aż do końca Wojny o Pierścień. Zainicjował wyprawę do Góry Przeznaczenia. Brał udział w Radzie u Elronda, podczas której przedstawił innym uczestnikom historię Jedynego i przekazał informację o zdradzie Sarumana. Był członkiem Drużyny Pierścienia. Zginął, broniąc towarzyszy, w walce z Balrogiem w Khazad-dûmie, jednak został przywrócony do życia jako Gandalf Biały, by mógł ukończyć swą misję. Następnie wyruszył do Edoras, na Złoty Dwór, gdzie uwolnił króla Théodena spod złego wpływu Grímy. Pod koniec Bitwy o Rogaty Gród, przybył wraz z oddziałem Erkenbranda oraz „lasem” huornów, co przesądziło o zwycięstwie wojsk Rohanu. Wykluczył Sarumana z bractwa Istarich i nakazał entom strzec Orthanku. Podczas Bitwy na polach Pelennoru bronił bramy Minas Tirith przed Wodzem Nazgûli, aż do przybycia Rohirrimów. Po zakończeniu Wojny o Pierścień jego misja została wypełniona a on w 1 roku Czwartej Ery odpłynął za Morze wraz z Ostatnią Wyprawą Powierników Pierścieni.

W oczach mieszkańców Śródziemia[edytuj | edytuj kod]

Według Niedokończonych opowieści niektóre dzieci Ilúvatara podejrzewały, że Gandalf jest wręcz Valarem, wcieleniem Manwego, jednak sam autor podaje tę hipotezę w wątpliwość. Imię Gandalf nadali mu Ludzie Północy (według notatek opublikowanych we wspomnianym wyżej źródle znaczy ono „Elf Różdżki”). Tharkûnem zwali go krasnoludowie, a znaczy ono dosłownie „Człowiek z laską”. Mithrandirem (sin. Szary Pielgrzym) zwali go elfowie, jak również ludzie posługujący się sindarinem (mieszkańcy Gondoru i Arnoru). Imię Incánus nadał mu Lud Południa i w języku Haradu znaczy ono „szpieg z Północy”.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Odyn w stroju wędrowca, ilustracja z 1914

Postać Gandalfa była wzorowana na głównym bohaterze fińskiego eposu narodowego Kalevala, czarodzieju imieniem Väinämöinen[potrzebne źródło]. Sam wygląd Gandalfa, jako starca w spiczastym kapeluszu, jest prawdopodobnie inspirowany postacią Odyna.

Imię Gandalf pochodzi z Katalogu karłów, jednej z części skandynawskiego poematu Voluspa, który jest częścią Eddy starszej. Było to w poemacie imię jednego z krasnoludów.[1] Imię to nosił także legendarny norweski król Gandalf Alfgeirsson, występujący w sadze Heimskringla, w części mówiącej o dziejach Halfdana Czarnego.

Pierwowzór Gandalfa[edytuj | edytuj kod]

Humphrey Carpenter w biografii z roku 1977 napisał, że w roku 1911 Tolkien, wracając z wakacji w Szwajcarii, kupił kilka kartek pocztowych z reprodukcjami obrazów. Wśród nich znalazła się praca niemieckiego artysty Josefa Madlenera Der Berggeist (Duch Gór), przedstawiająca starszego mężczyznę siedzącego na skale, pod sosną. Miał on białą długą brodę, ubrany był w kapelusz z szerokim rondem i długi płaszcz. Rozmawiał z białym młodym jelonkiem, który obwąchiwał jego wyciągniętą rękę. Wyglądał na osobę z dużym poczuciem humoru i empatią, pozwalającą zrozumieć inne istoty. W tle widoczne były wysokie skaliste góry. Tolkien pieczołowicie zachował tę pocztówkę, a na kopercie, w którą była zapakowana, dużo później napisał „Origin of Gandalf" (Pierwowzór Gandalfa)[2].

Przypisy

  1. http://etext.old.no/Bugge/voluspa/voluspa1.html
  2. Zob. strona poświęcona twórczości Madlenera z reprodukcją obrazu: Stadt Memmingen: Josef Madlener (niem.). [dostęp 2014-07-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Robert Foster: Encyklopedia Śródziemia. Warszawa: Amber, 2002. ISBN 83-241-0200-0.
  • T.A. Shippey: J.R.R. Tolkien. Pisarz stulecia. Warszawa: Zysk i S-ka, 2004, s. 47-49.
  • Indeks. W: John Ronald Reuel Tolkien: Władca Pierścieni Tom III Powrót Króla. przeł. Maria i Cezary Frąc. Warszawa: Wydawnictwo Amber, 2010. ISBN 978-83-241-3793-0.Spis imion i nazw własnych. W: John Ronald Reuel Tolkien: Niedokończone opowieści. przeł. Radosław Kot. Warszawa: Wydawnictwo Amber, 2009, s. 401-438. ISBN 83-241-3506-6.
  • John Ronald Reuel Tolkien: Hobbit. przeł. Paulina Braiter. Warszawa: Wydawnictwo Amber, 2010. ISBN 83-241-3755-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]