Gelliusz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Aulus Gellius (druga połowa II wieku n.e.) – uczony i pisarz rzymski, miłośnik starożytności i kolekcjoner ciekawostek. Znany jako autor zbioru zatytułowanego Noce attyckie (łac. Noctes atticae).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

O jego życiu prywatnym wiadomo niewiele. Skąpe wiadomości zawiera sam utwór, który jednak bardziej pozwala wnioskować niż informuje, ponieważ autor nie poświęcił sobie większego fragmentu.

Urodził się i wychował przypuszczalnie w samym Rzymie, tam też z całą pewnością pobierał nauki (wspomina o tym mimochodem w ks. VII, rozdz. 6). Otrzymał typowe w owym czasie wykształcenie prawnicze, retoryczne i literackie. Należał do stanu ekwitów. Był żonaty i miał dzieci. Przez pewien czas był sędzią i urzędnikiem państwowym. Widocznie przez jakiś czas przebywał w Atenach, gdzie wieczorami korzystał z lektury robiąc przy tym notatki do swego dzieła (stąd tytuł).

Znał osobiście kilku ówczesnych uczonych, takich jak np. retor Korneliusz Fronto, filozof Favorinus z Arelate, Herodes Atticus i in., których poglądy na różne tematy (jako zasłyszane bezpośrednio od nich) dość często przytacza w swym utworze.

Noce attyckie[edytuj | edytuj kod]

Jest to ujęty w 400 rozdziałach zbiór bieżących wydarzeń związanych z życiem intelektualnym autora, w głównej części mający charakter wyciągu ze zbieranych przez wiele lat notatek z różnych lektur. Pierwotnie obejmował dwadzieścia tomów, do naszych czasów zachowało się 19 (zaginął ósmy).

Całość materiału nie ma określonego porządku, co jest świadomym zabiegiem autora[1]. Każdy rozdział dotyczy innego zagadnienia z zakresu literatury, języka, kultury, prawa i wielu aspektów życia codziennego starożytnej Grecji i Rzymu. Z tego powodu, a także dlatego, że autor obficie cytuje dzieła sobie znane, lecz dziś już zaginione, Noce attyckie stanowią bezcenną kopalnię wiedzy o Rzymie z II wieku n.e. oraz o starożytności grecko-rzymskiej w ogóle.

Autor był zwolennikiem prądu archaistycznego w literaturze rzymskiej wskutek przesytu zretoryzowaną prozą okresu klasycznego i w poszukiwaniu sposobu na "odmłodzenie" języka literackiego przez nawrót do pisarzy głównie okresu archaicznego i wczesnoklasycznego (z niewielkimi tylko wyjątkami na rzecz wczesnego cesarstwa). Tendencja ta ma wpływ na dobór lektur Gelliusza: mimo że tworzy w drugiej połowie II wieku n.e., najmłodszym autorem, jakiego cytuje, jest wcześniejszy o sto lat Pliniusz Starszy, a najmłodszym poetą – wcześniejszy o dwieście lat Wergiliusz.

Charakterystyczne, że mimo zainteresowań historycznych Gelliusza, pomija on zupełnie Liwiusza oraz Tacyta, jak również Owidiusza, Lukana i Stacjusza. Jedynie Swetoniusz jest cytowany raz i to jedynie mimochodem (jako źródło wiadomości o pewnym pisarzu z okresu Republiki). Ulubionym historykiem autora jest (oprócz Katona Starszego) niejaki Quintus Claudius Quadrigarius (znany nam wyłącznie z fragmentów zawartych w Nocach attyckich). Seneka stanowi tylko obiekt krytyki jako autor wygłaszający mierne sądy na temat Enniusza. Chętnie wspominani są natomiast poeci okresu republikańskiego: Lukrecjusz, Katullus, Lutacjusz Katulus itp., a ponadto Plautus, Newiusz, Enniusz.

Z mówców Gelliusz cytuje Cycerona, którego bardzo chwalebnie określa mianem verborum homo diligentissimus (człowiek starannego słowa)[2]. Wydaje się, że spośród innych wyróżnia Gajusza Grakchusa i Katona Starszego.

Łącznie Gelliusz przytoczył aż dwustu siedemdziesięciu pięciu autorów greckich oraz rzymskich[3]. Po ukończeniu dwudziestu tomów, napisaniu posłowia i spisu treści zamierzał kontynuować pracę i wydać następny utwór o podobnym charakterze, wątpliwe jednak, czy urzeczywistnił ten zamiar.

Datowanie[edytuj | edytuj kod]

W całym dziele zarówno Herodesa Attyka, jak i Korneliusza Frontona wspomina się jako osoby żyjące, przy czym pierwszy określany jest konsekwentnie jako były konsul. Ponieważ jego konsulat przypadł na rok 143 n.e., a Fronton zmarł w roku 170 n.e., pozwala to zawęzić okres powstawania dzieła do lat 144-170 n.e., tj. do okresu panowania Antoninusa Piusa i Marka Aureliusza.

Inspiracje[edytuj | edytuj kod]

Noce attyckie stały się inspiracją dla innych zbiorów tekstów znanych z literatury współczesnej. W literaturze polskiej wpływ stylu Gelliusza (zwłaszcza w zakresie krytyki literackiej) oraz kompozycji jego dzieła widać na przykład w Cicer cum caule Juliana Tuwima.

Przypisy

  1. Maria Piechocka-Kłos, Noce attyckie 2.24. O dawnej oszczędności i o starożytnych ustawach dotyczących wydatków, Wstęp, s. 10.
  2. Gelliusz, Noce attyckie, 15.3.7.
  3. Maria Piechocka-Kłos, Noce attyckie 2.24. O dawnej oszczędności i o starożytnych ustawach dotyczących wydatków, Wstęp, s. 13.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]