Geografia Islandii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Położenie Islandii
Map of Iceland.svg
Położenie Islandii na Grzbiecie Śródatlantyckim
Zdjęcie satelitarne Islandii zimą
Mapa Islandii

Islandia zlokalizowana jest na wyspie o tej samej nazwie, położonej w północnej części Oceanu Atlantyckiego, nieco na południe od koła podbiegunowego północnego. Od położonej od niej na zachód Grenlandii oddziela ją Cieśnina Duńska.

Ogółem Islandia zajmuje powierzchnię 103 125 km², z tego 2 796 km² stanowią wody wewnętrzne.

Punkty skrajne:

Budowa geologiczna[edytuj | edytuj kod]

Zobacz więcej: Wulkany Islandii

Islandia jest zbudowana głównie ze skał wulkanicznych, przeważnie trzeciorzędowych[1]. Wśród skał dominują bazalty, brekcje, tufy bazaltowe, popioły[2]. Znajdujące się na wyspie wulkany należą do trzech grup: wulkany tarczowe, maary oraz wulkany powstały wzdłuż szczelin. Obecnie działalność wulkaniczna jest związana głównie z rozciąganiem podłoża[1].

Okres trzeciorzędu[edytuj | edytuj kod]

Początek trzeciorzędu był burzliwym okresem dziejów Islandii. Orogeneza alpejska wywołała zmiany tektoniczne w obrębie Atlantyku i pobudziła aktywność wulkaniczną tego obszaru. Wielokrotne wylewy wulkaniczne doprowadziły do utworzenia wielowarstwowego pomostu łączącego Europę z Ameryką. Pod koniec trzeciorzędu, gdy aktywność wulkanów osłabła, nastąpił okres stopniowego zagłębiania się pomostu i jego bardziej lub mniej gwałtownej erozji. Wówczas to pomost rozpadł się pozostawiając po sobie ślady takie jak Islandia.

Okres czwartorzędu[edytuj | edytuj kod]

W okresie czwartorzędu aktywność tektoniczna znów się nasiliła, a lawa ponownie wylała się na powierzchnię Islandii przykrywając skały trzeciorzędowe. Aktywności wulkanicznej towarzyszyły trzęsienia ziemi.

Rzeźba[edytuj | edytuj kod]

W rzeźbie Islandii dominują wyżyny i płaskowyże pochodzenia wulkanicznego. Obszary płaskowyżów i wyżyn wznoszą się na wysokość od 700 do 1 000 m n.p.m. Niewielkie niziny znajdują się na południu wyspy. Niziny są pokryte sandrami i innymi formami polodowcowymi. Najwyższym szczytem Islandii jest Hvannadalshnúkur mający 2 119 m[2]. Pozostałe stożki wulkaniczne wznoszą się średnio na poziomie 1 400 - 1 600 m n.p.m. 11,6% powierzchni kraju jest pokryta lądolodem i lodowcem[1]. Największym lądolodem w Islandii jest Vanta o powierzchni około 9 000 km2[2].

Wulkany na Islandii[edytuj | edytuj kod]

Położona na "gorącym punkcie" Grzbietu Śródatlantyckiego ma wiele (ok. 130) również czynnych wulkanów (przez ponad tysiąc lat, od kiedy wyspa jest zasiedlona przez ludzi, zanotowano aktywność osiemnastu). Największy z nich to Askja. Jego wybuch w 1875 spowodował deszcz popiołu w Sztokholmie. W 1783 roku wulkan Laki, pokrył lawą przeszło 500 km². Najaktywniejszym islandzkim wulkanem jest Hekla (1447 m n.p.m.), najwyższym zaś Hvannadalshnúkur (2 119 m n.p.m.). Wskutek wybuchu Laki w 1783 roku zginęła olbrzymia liczba zwierząt hodowlanych, co spowodowało klęskę głodu, ta zaś pociągnęła za sobą śmierć 9 500 osób (20% ówczesnej ludności wyspy). Trzęsienia ziemi są częste i nieraz bardzo groźne w skutkach, podobnie jak wybuchy wulkanów. Bardzo liczne i związane z wulkanami są gorące źródła, często wykorzystywane do celów gospodarczych (wody geotermalne). Jednym z nich jest Wielki Gejzer.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Temperatura[edytuj | edytuj kod]

Temperatura w Islandii wykazuje niewielką zmienność. Maksymalne średnie temperatury występują na południu wyspy w lipcu, kiedy średnia temperatura wynosi około 10 °C[3]. Z kolei średnie minimalne temperatury najniższe są na północy, gdzie temperatura w styczniu i w lutym wynosi -6 °C. Wybrzeża są cieplejsze od interioru o około 2 °C. Ze względu jednak na gorące źródła oraz Golfstrom, występują często sytuacje anormalne, gdy temperatura w styczniu może wynieść nawet 10 °C, zaś w lipcu może spaść do około -3 °C[3].

Temperatury maksymalne w ekumenach w porze letniej wynoszą około 26-30 °C (na wyspie Grimsey). Temperatury minimalne w obszarach zamieszkanych mogą wynieść nawet do -30 °C[3].

Wiatr i stosunki baryczne[edytuj | edytuj kod]

Na Islandii tworzą się niże baryczne ze względu na różnice w temperaturze pomiędzy ciepłym Prądem Zatokowym a zimnym Prądem Labradorskim. Powoduje to, że w miejscu powstania niżu nie ma praktycznie wiatru, jednakże kiedy niż się przesuwa powstają bardzo silne wiatry. Na wybrzeżu Islandii wiatry te występują około 1-3 razy w miesiącu natomiast w bardziej odległych wyspach nawet 10-13[3].

Opady i wilgotność[edytuj | edytuj kod]

Roczna suma opadów na Islandii waha się od 400 w centrum przez 500-600 mm na fiordach północnych do 1 200-1 600 mm na południowym wschodzie. Najwięcej opadów przypada jesienią i zimą. Liczba dni z opadem na wybrzeżu jest znacznie większa niż w centrum wyspy. Opady śniegu mogą występować również latem, natomiast zimą są notowane deszcze. Pokrywa śnieżna utrzymuje się przeważnie od początku listopada do końca kwietnia. W niektórych miejscach, szczególnie w górach, występuje pokrywa wieloletnia[3].

Wilgotność względna w Reykjavíku waha się od 76% w maju do 86% w styczniu[3].

Usłonecznienie[edytuj | edytuj kod]

Zimą z uwagi na bardzo krótki dzień oraz zachmurzenie, usłonecznienie w styczniu wynosi około 22 godzin, zaś latem, gdy dzień jest dłuższy, wynosi ono około 50 godzin. Roczna suma usłonecznienia waha się od 10 godzin na wschodzie Islandii do 12-14 godzin na zachodzie Islandii. W ciągu roku całkowita suma promieniowania słonecznego jest mniejsza niż 2 930 MJ/m2. W styczniu bilans ten jest ujemny i wynosi średnio -4 MJ/m2 dziennie. Latem natomiast wynosi on 10-13 MJ/m2 na dzień[3].

Hydrologia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz więcej: Lodowce Islandii, Rzeki Islandii

Islandia jest najbardziej zasobnym w wodę państwem na świecie. Blisko 11% powierzchni Islandii stanowią lodowce, z których największe są: Vatnajökull – 8 300 km², Langjökull – 953 km², Hofsjökull – 925 km², Mýrdalsjökull- 695 km², Drangajökull – 199 km², Eyjafjallajökull – 107 km², Snæfellsjökull. Rzeki wypływające promieniście z wnętrza wyspy i uchodzące do wód Oceanu Atlantyckiego są w głównej mierze zasilane przez lodowce oraz topniejący śnieg. W mniejszym stopniu zasilają je opady deszczu. Największe rzeki to Þjórsá – 230 km, Hvítá – 40 km. Na obszarze Islandii występują jeziora głównie pochodzenia lodowcowego, ale i także pochodzenia tektonicznego. W kraju występują też wulkaniczne jeziora błotne i gorące źródła. Największe jeziora: Þórisvatn – 83-88 km², 114 m głębokości, Þingvallavatn – 82 km², 114 m, Lagarfljót (Lögurinn) – 53 km², 112 m, Mývatn – 37 km², 4,5 m, Hvítárvatn – 30 km², 84 m. Typowym, zdarzającym się co kilka lat zjawiskiem, są katastrofalne powodzie wywołane przez erupcje wulkanów, które powodują błyskawiczne topnienie lodów.

Użytkowanie ziemi i gleby[edytuj | edytuj kod]

(dane szacunkowe, 2005)

  • ziemie uprawne: 1,25%
  • łąki i pastwiska: 20,4%
  • lasy: 1,44%
  • pozostałe grunty i nieużytki: 76,9%

Gleby Islandii[edytuj | edytuj kod]

Islandia leży w w sektorze glejowych i alferhumusowych gleb tundrowych. Oprócz Islandii w tej strefie leży jeszcze prawie cała Grenlandia, północne pobrzeże Rosji oraz północna część Kanady i fragment Alaski[4]. Gleby te znajdują się nie na skale macierzystej, a na wieloletniej zmarzlinie. Ich sezonowe rozmarzanie i zamarzanie powoduje, że gleby te zawierają bardzo dużo wody[5]. Ze względu na klimat oraz zmarzlinę, która jednak na Islandii jest znacznie niżej niż wynikałoby to z szerokości geograficznej, gleby porastają głównie trawy. Gleby występujące na Islandii ze względu na niską popielność mają niski poziom humusowy, co powoduje niską klasę bonitacyjną tych gleb. Dodatkowym problemem w uprawie jest zbyt kwaśny odczyn gleby[6].

Gleby Islandii posiadają czerwonawo-brązowe zabarwienie. Są dwie koncepcje źródła tego zabarwienia - jedna z nich głosi, że przyczyną zabarwienia jest obecność wytrącanych związków żelaza. Druga z kolei hipoteza głosi, że substancja pochodzi od porostów żyjących na tym terenie[7].

Flora Islandii[edytuj | edytuj kod]

Flora Islandii jest uboga i choć to wyspa, nie obfituje w gatunki endemiczne. Z 344 gatunków naturalnie występujących tam roślin, 339 spotyka się w innych krajach Skandynawii, zwłaszcza w Norwegii. Jedna z najpiękniejszych "oaz" roślinnych Islandii znajduje się na północ od jeziora Hvítárvatn, u podnóża lodowca Langjökull, na wysokości ok. 450 m n.p.m., i otoczona jest żwirowymi półpustyniami.

Islandzkie półpustynie[edytuj | edytuj kod]

Porosty naskalne

Przedpola lodowców islandzkich to prawie pozbawione życia organicznego piaskowo-żwirowe moreny, pustynie powstałe w miejscach, które opuścił lodowiec. W dolinach wyżłobionych przez spływające wody z lodowca gdzieniegdzie spotkać można zagłębienia z wodą stojącą, w której zaczynają się rozwijać glony – jeden z pierwszych etapów sukcesji. W odległości kilkuset metrów od czoła lodowca, a także na zboczach moren, rośnie roślinność pionierska: porosty naskalne, mchy, szczawiór, rogownice i wełnianka.

Roślinność drzewiasta[edytuj | edytuj kod]

Roślinność drzewiasta Islandii jest uboga, tworzą ją głównie zarośla brzozy (Betula odorata), jarzębiny (Sorbus aucuparia), wierzby (formy krzaczaste) i jałowca. Prawdziwe lasy tworzy tylko brzoza, ewentualnie z domieszką jarzębiny i wierzby. Lasy islandzkie charakteryzują się bogatym runem i stosunkowo urozmaiconą fauną. Największe lasy brzozowe spotyka się na wybrzeżu, w okolicach Akureyri.

Roślinność łąkowa i tundrowa[edytuj | edytuj kod]

Najczęstszymi formacjami roślinnymi Islandii są łąki i tundra. Wiele z gatunków występujących tam roślin naczyniowych spotyka się również w górach Europy środkowej, jak choćby dębik ośmiopłatkowy (Dryas octopetala), lepnica bezłodygowa (Silene acaulis), arcydzięgiel litwor (Archangelica officinalis), róża alpejska (Rosa spinosissima). Do pospolitych roślin islandzkich należą: wrzos, czarna jagoda, żurawina, borówka brusznica, krzaczaste gatunki wierzby i brzozy.

Fauna Islandii[edytuj | edytuj kod]

Fauna Islandii należy do krainy subarktycznej królestwa palearktycznego. Fauna lądowa Islandii jest jeszcze uboższa niż świat roślinny Islandii. W stanie dzikim żyje w Islandii – nie licząc fauny zawleczonej albo umyślnie sprowadzonej przez ludzi (między innymi myszy i szczurów) - jedynie 1 gatunek ssaka: niedźwiedź polarny, który zimą dzięki krom dociera do Islandii). W 1770 roku sprowadzono na Islandię renifery, które jednak okazały się trudne w hodowli i zdziczały. Kiedyś na Islandii żyły żaby, które wymarły jednak w pierwszej połowie XIX wieku. Z bezkręgowców należy wymienić ślimaki , a także różne owady (w tym komary) i pająki. Najbardziej urozmaiconą grupę stanowią w Islandii ptaki, występujące w liczbie ok. 100 gatunków. Około połowy gatunków stanowią ptaki wodne: mewy i inne, gnieżdżące się na ptasich skałach na południu Islandii.

Zmiany naturalne i antropopresja[edytuj | edytuj kod]

Trzeciorzęd[edytuj | edytuj kod]

W trzeciorzędzie Islandię porastały bujne lasy liściaste z jesionem, dębem, lipą, bukiem i in. Ich zwęglone szczątki tworzą obecnie pokłady węgla brunatnego o niewielkiej jednak miąższości.

Czwartorzęd[edytuj | edytuj kod]

W czwartorzędzie na Islandii w zagłębieniach ukształtowanych przez wody topniejących lodowców powstały liczne pokłady torfu, których miąższość nie przekracza jednak 3-4 metrów.

Czasy historyczne[edytuj | edytuj kod]

W 872 roku na Islandię przybyło ok. 900 rodów norweskich i od tego czasu można mówić o wpływie człowieka na przyrodę Islandii. Miejsce lądowania wybierano wyrzucając do wody zabrane sprzed norweskich domostw pale z wizerunkami bogów; poszczególne rody osiedlały się w miejscu, w którym wyrzuciła je woda. Zupełnie pusta wyspa dawała znakomite możliwości dla osiedleńców. Każdy kmieć wyznaczał powierzchnię swego majątku wędrując z zapaloną pochodnią, dopóki nie zgasła. Pierwotnie porastały Islandię bujne lasy brzozowe, o czym świadczą stare kroniki z XI i XIV wieku. Wycinka drzew na opał i budowę łodzi spowodowała wyniszczenie lasów i nieodwracalne zmiany w środowisku.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Encyklopedia Geograficzna Świata: Europa. Wydawnictwo OPRES Kraków 1998 ISBN 83-85909-36-2

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata (Zarys fizjograficzny). Warszawa: PWN, 1982, s. 50. ISBN 83-01-00897-0.
  2. 2,0 2,1 2,2 Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 39. ISBN 83-01-14218-9.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Danuta Martyn: Klimaty kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 66-68.
  4. M. A. Głazowska: Gleby kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1981, s. Dołączona Mapa. ISBN 83-01-02198-5.
  5. M. A. Głazowska: Gleby kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1981, s. 148. ISBN 83-01-02198-5.
  6. M. A. Głazowska: Gleby kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1981, s. 150. ISBN 83-01-02198-5.
  7. M. A. Głazowska: Gleby kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1981, s. 151. ISBN 83-01-02198-5.